جلسه چهار بخش دارد: شأن نزول آیات، اینکه چرا دربارهٔ بعضی مباحث صحبت نکردیم، جمعبندی، و بحث دربارهٔ تعیین موضوع جلسات بعد. او آغاز میکند که سورهٔ نور به مسئلهٔ شأن نزول بهنوعی مربوط است، چون یکی از ماجراهای بسیار واضحی که شأن نزول دارد در این سوره هست.
شأن نزول و وقایع تاریخی در قرآن
او میگوید هیچ شکی نیست که افک به ماجرایی خاص در زمان پیغمبر اشاره میکند. به نظر او این پرسش که چرا وقایع تاریخی مربوط به پیغمبر در قرآن ظاهر میشود پرسشی پیشپاافتاده است، چون کسانی که از این ایراد میگیرند به وجود داستان بنیاسرائیل در قرآن اشکالی نمیگیرند.
به نظر او یک کارخانهٔ شأننزولسازی چند قرن بعد از نزول قرآن راه افتاد و تقریباً آیهای مصون نمانده است: هر جا کوچکترین ابهامی بود داستانی ساخته شد تا ابهام را رفع کند، و برای همین منطقی به نظر میرسد. او میگوید هر جا شکافی میان آیهها احساس میکنیم همان جایی است که باید فکر کنیم و ارتباط را بفهمیم، و شأن نزولها مزاحم است چون با ذکر یک داستان ابهام را راحت رفع میکنند. حتی در افک، که داستانش واقعی است، اگر ندانیم هم کاملاً میفهمیم که به زنی پاکدامن تهمتی زدهاند و آن زن یکی از همسران پیغمبر است.
او میگوید قرآن وقتی به ماجرایی تاریخی اشاره میکند تا جای ممکن از نام بردن افراد پرهیز میکند و محلهای جغرافیایی را تقریباً هیچوقت ذکر نمیکند؛ مثلاً در ماجرای خضر فقط با لقب «عَبْدًا مِنْ عِبَادِنَا» به او اشاره شده است. به نظر او خود قرآن میگوید روی چه چیزی تمرکز کنیم: مسئله تعداد اصحاب کهف یا انطاکیه بودن شهر نیست، و بدون جزئیات داستان کلیتر میشود، مثل اینکه برای آدمهای هر شهری ممکن است پیش بیاید.
شأن نزول و روایتها
او میگوید احساس کلیاش این است که شأن نزولها چندان مهم نیست و جایی از قرآن را سراغ ندارد که اگر داستان پشت آن را نفهمیم اشکالی در فهم آیهها پیش بیاید؛ در افک همان اطلاعاتی که در قرآن هست کافی است و لازم نیست بدانیم چه افرادی بودند. به نظرش بسیاری از تحقیقات عجیب دربارهٔ شأن نزول بیشتر گمراهکننده است.
او خلفا و اختلافات فرقهای را دو مرجع مهم جعل حدیث میداند: هر فرقهای برای اشخاص خود شأن نزول میساخت و غلو میکرد؛ مثلاً آیههای بسیاری را در شأن حضرت علی میدانند که احتمالاً بسیاری از آنها درست است، و اهل سنت دربارهٔ عمر چیزهایی دارند. بعضی روایتها هم به گفتهٔ او حقایقی تمثیلی است نه شأن نزول، مثل روایتی که در «وَالشَّمْسِ وَضُحَاهَا» شمس را پیغمبر و قمر را علی میداند؛ معنی آن این نیست که هنگام خواندن سوره باید به جای شمس بگوییم پیامبر.
یکی از حاضران آیهٔ «بَقِيَّتُ اللَّهِ» را یادآوری میکند. او میگوید اگر روایت معتبری باشد بقیةالله مفهومی کلی است و یکی از مصداقهای بزرگترش میتواند این باشد که در میان انسانها کسی باقی میماند، ولی اگر کسی بگوید این آیه دربارهٔ امام زمان است قطعاً حرف نادرستی است. وقتی حاضری میگوید بعضی آیهها را به نفع خود تعبیر میکنند، پاسخ میدهد اگر اینگونه باشد او هم میتواند گروهی تشکیل بدهد و بگوید آیه دربارهٔ آن گروه است، و این شأن نزول قائل شدن نیست.
تاریخ و جغرافیا سودمندند، شأن نزول ضروری نیست
او میگوید چون مجموعهای از آیات به واقعیتهای تاریخی زمان پیغمبر اشاره میکند، هرقدر تاریخ را بهتر بدانیم فضای بعضی آیات را بهتر میفهمیم، مثلاً برای فهم بردهداری. ولی ایدهٔ درستی نیست که بگوییم آیه به داستان خاصی اشاره میکند و اطلاعاتش ناقص است و باید تحقیق تاریخی کنارش بگذاریم؛ از آیههای جنگ احد میفهمیم عدهای برخلاف دستور عمل کردند و شکست خوردند، و اگر اطلاعات بیشتری لازم بود در خود قرآن گفته میشد.
آنچه برای فهم اشارههای قرآن به تاریخ ضرورت دارد، فهمیدن حالوهوایی است که در آن تاریخ و جغرافیا وجود داشت. مثال او فرعون است که دربارهٔ بنیاسرائیل گفت «لَشِرْذِمَةٌ قَلِیلُونَ»: با دانستن عظمت مصر میفهمیم او احساس خودش را بیان میکند، هرچند به نظر او اگر دقیق بخوانیم بدون هیچ اطلاعاتی هم محتوا را میفهمیم. تاریخ و جغرافیا برای فهمیدن قرآن به کار میآید ولی دانستن شأن نزول ضروری نیست، و اگر کسی بپرسد دنبال شأن نزول برود یا نه، شخصاً ترجیح میدهد بگوید نرود.
به نظر او هر جا ابهامی هست و آیه با قبل و بعدش مرتبط نیست، داستانی ساختهاند و این مانع فکر کردن میشود؛ اینکه فکر کنیم اطلاعاتی پنهان شده و باید اضافه میشد، ایرادگرفتن به خود متن قرآن است.
سیر نزول، ترتیب آیهها و روش فهم
او میگوید دانستن سیر نزول میتواند کمک کند ولی شخصاً فکر میکند سورهها واحدهایی اصلی است، چون ممکن است قطعههای یک سوره با فاصلهٔ زمانی نازل شده باشد. اگر بدانیم آیه مربوط به چه سالی است ممکن است یکی دو احتمال را حذف کنیم، ولی ضروری نیست؛ استفاده از چنین چیزی مثل حلالمسائل است که ضرر هم دارد، چون ائمه زیاد وارد تفسیر نشدند و غالباً در جواب افراد تفسیر کردند.
به گفتهٔ او باید متدلوژیای برای فهم قرآن داشته باشیم و حرفهایی را که مطمئنیم از ائمه نقل شده شاهدی بگیریم تا ببینیم متدلوژیمان چقدر درست کار میکند؛ فهمیدن قرآن مثل فهمیدن طبیعت است. دانستن مکی یا مدنی بودن سوره هم کمک میکند ولی رجوع به خود سوره مهمتر است: از متن سورهٔ نور میفهمیم که پیامبر حکومتی تشکیل داده و احکام را اجرا میکند، و به نظر میرسد عدهای معترض شدهاند چون ایمانشان آنقدر نبود که این وضعیت را تحمل کنند.
او میگوید پیامبر ترتیب آیهها در سوره را تعیین میکرد و دربارهٔ آن اختلافی نیست؛ اختلاف بر سر این است که ترتیب سورهها و نام آنها را چه کسی گذاشته است. او میگوید معروفترین و در عین حال ابلهانهترینش این است که خوارج میگفتند سورهٔ یوسف در قرآن نبوده، چون کل آن داستان است.
اصحاب کهف، مباحثی که نگفت و تأثیر عاطفی
او میگوید همهٔ این حرفها همان چیزی است که در داستان اصحاب کهف در خود قرآن مطرح است: بعد از داستان با حالت تمسخر آمده که عدهای میگویند پنج نفر بودند و با سگشان شش نفر و عدهای دیگر شش نفر و با سگشان هفت، و میگوید «رَجْمًا بِالْغَيْبِ». به نظر او آیه میگوید وقتی داستانی میخوانید بر نکات بیاهمیت متمرکز نشوید؛ اگر نکتهای مهم بود متن به آن اشاره میکرد، چنانکه تعداد نگهبانهای جهنم آمده ولی تعداد اصحاب کهف نیامده است.
او میگوید دربارهٔ ازدواجهای پیغمبر قصد داشت یک جلسه صحبت کند ولی نکرد، چون باید دستکم چند جلسه دربارهٔ سورهٔ احزاب صحبت کنیم و حین آن به این موضوع بپردازیم. دربارهٔ اکثر موضوعهایی که در ابتدا در ذهنش بود صحبت کرده، و احساس میکند الان جای خوبی برای تمام کردن بحثهاست.
او میگوید قرآن در حد بسیار زیادی تأثیر عاطفی میگذارد و نمیتواند آن را منتقل کند؛ آنچه در تفاسیر میخوانیم آخر ماجرا نیست، اول ماجراست. مثالش آیههایی است که مؤمنان را سرزنش میکند که چرا حرفهای ساختگی دیگران را به زبان آوردند و نگفتند «سُبْحَانَكَ هَذَا بُهْتَانٌ عَظِيمٌ». به گفتهٔ او حرف این است که شنیدن هم به عکسالعملی نیاز دارد تا اثرش پاک شود، و در این آیهها واژهٔ عظیم تکرار میشود؛ کمتر جایی در قرآن هست که با این شدت کل مؤمنان را سرزنش کند.
او میگوید اشتباه است که عواطف شخصی خود را مطرح کند. وقتی کلیت سوره را فهمیدیم، خودبهخود خواندن و تکرار و دقت در اجزای آن عواطفی ایجاد میکند که به نظرش مهمتر از همهٔ این حرفهاست.
جمعبندی: چرا سورهٔ نور
او میگوید محتوای عمیق سورهٔ نور برایش شکی باقی نگذاشت که لازم است دربارهٔ آن بحث شود؛ شاید سورهٔ نور از این نظر امتیازی داشته باشد که در دورانی زندگی میکنیم که مسائل خانواده و جنسیت به بحران رسیده است. سوره به ما یاد میدهد چگونه به این مسائل نگاه کنیم، و دیدگاههای انحرافیای که بهخصوص از مسیحیت وارد شده و رابطهٔ زن و مرد را بهنوعی شیطانی میداند با محتوای این سوره مخالف است.
به نظر میرسد جنسیت در ماجرای شجره و هبوط آدم و حوا نقش داشته است: اتفاق واضح بعد از آن برهنه شدن و اشاره به بخشهای جنسی بدن است، و سوعت هم به معنی جسم است و هم جسد؛ شاید این اشارهٔ واضحی باشد که جنسیت زمینهساز مشکلی شد که انسان به عالم اجسام هبوط کرد. او میگوید در مدلی که با محور عمودی و افقی گفته، مهمترین انحرافی که ما را از وضعیت طبیعی خارج میکند جنسیت است و راهش ورود به رابطهای عاشقانه در چهارچوب خانواده است، به معنایی که در این سوره هست.
او سورهٔ نور را از مؤمنون، حج و مریم دنیاییتر میداند و میگوید برای کسی که اعتقاد دینی ندارد هم جالب است، چون دربارهٔ مسائل اجتماعی و فردی حرف میزند که همهٔ انسانها با آن ارتباط دارند.
به گفتهٔ او قرآن تشکیل خانواده و رابطهٔ عمیق زن و مرد را بسیار مهم دانسته، که تقریباً مخالف عقاید عموم است. کتابهایی مثل مردان مریخی، زنان ونوسی ممکن است از جهاتی مفید باشد، ولی توقع از خانواده را کاهش میدهد و آرمان را این میکند که خانوادهای تشکیل دهیم که در آن دعوا نباشد؛ آیههای میانی سوره آرمانی بسیار والا مطرح میکند که عدهٔ خیلی کمی به آن میرسند، و دعوا نکردن مثل نمرهٔ ۱۰ گرفتن است.
او میگوید سورهمحور بودن مهم است، چون تفاسیر معمولاً آیهبهآیه پیش میروند و کمتر تفسیری سوره را کل میگیرد؛ تفسیر فی ظلالالقرآن سعی میکند این کار را انجام دهد. بسیاری دربارهٔ آیهٔ نور خارج از محتوای سوره اظهارنظر کردهاند، و جدا کردن یک آیه از بقیهٔ سوره کار درستی نیست: باید توجیه کنیم که بعد از اشاره به مراتب هستی چرا «فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ» میآید. شاید مهمترین نتیجه این باشد که همهٔ سوره را با هم در نظر بگیریم.
موضوع جلسات بعد
او میگوید سورهٔ بعدی باید نه خیلی کوتاه و نه خیلی بلند باشد؛ نساء خیلی بلند است و فکر میکند پنج سال طول بکشد. میشود موضوعی هم بحث کرد، مثلاً حج در قرآن، و حاضران هم میتوانند موضوع پیشنهاد دهند.
یکی از حاضران بحث فرشتهها را پیشنهاد میکند. او میگوید جالب است ولی خیلی سطح بالاست: فلسفهٔ اسلامی و عرفان نظامسازی و فرشتهشناسی دارند، ولی مشکل رفرنس هست و ۹۹ درصد بحث این میشود که خودمان شهودی نسبت به آن داشته باشیم. اگر صد موضوع پیشنهاد میکرد این بین آنها نبود.
او میگوید بنیاسرائیل در قرآن مهماند چون مهمترین جامعهٔ دینی هستند که قبل از جامعهٔ مسلمانها تشکیل شده است. به گفتهٔ او اکثریت قریببهاتفاق آنها، مثل هر جامعهٔ دینی دیگر، «فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ» هستند و آنچه دربارهٔ آنها گفته میشود دربارهٔ مشکلات هر جامعهٔ دینی است، و مسلمانها هم گرفتار شدهاند. از دو نظری که دربارهٔ آیات بنیاسرائیل هست، یکی اینکه جهتگیری دارد و دیگری اینکه دربارهٔ جامعهای دینی است، بیشتر به نظر دوم گرایش دارد.
او میگوید از بحثهایی که نتیجهٔ آن غلط خواندن حرف دیگران است خیلی لذت نمیبرد و ترجیح میدهد جنبههای مثبت قاطع را پیدا کند. وقتی حاضری مفهوم امامت را مطرح میکند، پیشنهاد عملی او این است که دربارهٔ امامت در قرآن بحث شود، با تکیه بر قرآن؛ واژهٔ امام در قرآن هست ولی باید دید به همان معنا هست یا نه، و این بحث دستکم رنگ فرقهای دارد.
او هنوز به نتیجهای نرسیده و سه عامل در تصمیمگیری او مؤثر است: بحث چقدر قابلطرح است، چقدر برای عموم جالب و مفید است، و چقدر برای خودش راحت است، که با شوخی میگوید ممکن است به دلیل تنبلی کاری را نکند. از میان سورهها احزاب، مریم و حج را پیشنهاد میکند و حاضران رعد و روم را. میخواهد در یکی دو ماه از طریق ایمیل نظر بدهند تا حدود یک ماه تا یک ماه و نیم دیگر رسماً بگوید جلسات بعد دربارهٔ چیست.
→ متنِ کاملِ این جلسه