او بحث را با جواب دادن به ایمیلی دربارهٔ بخش دوم داستان، یعنی جایی که موسی مرتکب قتل میشود، شروع میکند و بعد داستان را از جایی که جلسهٔ قبل قطع شد ادامه میدهد. در ادامه به وحی به موسی، معجزات و مواجههٔ فرعون و موسی میرسد.
ایمیلی دربارهٔ ضمیرها و روز دوم
نویسندهٔ ایمیل ضمائر این قطعه را جور دیگری میخواند: خطای موسی این بوده که بدون اینکه بپرسد موضوع دعوا چیست از پیرو خودشان حمایت کرد، و قرینهٔ لفظی آن جملهٔ «فَلَنْ أَكُونَ ظَهِيرًا لِلْمُجْرِمِينَ» پس از توبه است. به نظر او در روز دوم موسی رفت که همان شیعهٔ دیروزی را بزند که «غَوِيٌّ مُبِينٌ» بود؛ در حالی که او میگوید حسش این است که آن شیعه اشتباه کرد و فکر میکرد موسی میخواهد خود او را بزند.
او این خوانش را از نظر لفظی بعید میداند، چون آن شیعه عدوّ موسی حساب نمیشود. نکتهٔ مثبتی که از ایده برمیدارد تأکید بر «ظَهِيرًا لِلْمُجْرِمِينَ» است: ایدهٔ خودش برای فهم داستان این است که انگار قرار نیست خشونتی اتفاق بیفتد، پس دعوا راه انداختن آن آدم یک جور جرم حساب میشود. ولی میپذیرد که جا دارد پرسید اگر موسی توبه کرده بود، چرا روز دوم دوباره همین کار را میکند.
جواب مقدماتی او این است که «فَوَكَزَهُ» با «أَنْ يَبْطِشَ» فرق میکند و به تصور او روز دوم خشونت کمتر است. بعد میگوید جوابی که ممکن است خوشایند نباشد این است که موسی دوباره همان اشتباه را میکند و باید پذیرفت که هنوز نمیتواند در چنین صحنهای دچار اشتباه نشود، هرچند شاید شدت کار فروکش کرده است.
ابهام عمدی روایت
او اصرار دارد که این قطعه، مثل داستان موسی و خضر و داستانهای سورهٔ کهف، به وضوح عمداً ابهام دارد؛ دلیلش را نمیتواند خیلی بیان کند، و بقیهٔ داستان قصص تقریباً همهجا روشن است. روایت ابتدایی، با «هَذَا مِنْ شِيعَتِهِ وَهَذَا مِنْ عَدُوِّهِ» و بدون ضمیر، به گمان او انگار حالت روحی موسی را نشان میدهد که در آن لحظه تمرکز خودش را از دست داده و فرصت فکر کردن ندارد.
به گفتهٔ او ما هم با خواندن، همان سردرگمی را پیدا میکنیم؛ در داستان موسی و خضر هم از نقطهٔ دید موسی وارد ماجرا میشویم و همانقدر که او نمیداند ما هم نمیدانیم. او این قطعه را از نظر شیوهٔ روایت مثل تصویر پشت تصویر میبیند و میگوید فکر نمیکند ۱۴۰۰ سال پیش ادبیاتی با چنین دکوپاژی پیدا شود.
ناپختگی موسی
از نظر او این داستان باید هم برای ما و هم برای خود موسی حجت را تمام کند که او هنوز به جایی نرسیده که رهبر جنبش شود: زیادی جوان است و کنترل کاملی ندارد، و لازم بوده ده سال پیش شعیب بماند. یکی از حاضران میپرسد حتی پس از «آتَيْنَاهُ حُكْمًا وَعِلْمًا»؟ او تأیید میکند و داستان یوسف را مقایسه میکند: به نظرش انگار یوسف هم در «وَهَمَّ بِهَا» نقصی داشت که پس از زندان و پختگی دیگر نبود.
در پاسخ به پرسشی دربارهٔ «ثُمَّ جِئْتَ عَلَى قَدَرٍ» در سورهٔ طه میگوید فکر میکند معنایش این است که سر وقت آمدی و الان وقتش است.
خلقوخوی موسی
او میگوید موسی در میان پیامبران قرآن عصبانی میشود؛ الواح را میشکند و ریش هارون را میگیرد. میخواهد بگوید این ویژگی درست نقطهٔ مقابل حضرت مسیح است: مسیح را نمایندهٔ رحمانیت و موسی را نمایندهٔ رحیمیت میداند، و دعای او دربارهٔ فرعون در سورهٔ یونس را مثال میزند. به نظر او جهنم هم وجود دارد و در خداوند چیز دیگری هست که باید با موسی کشف کرد.
برادر او گفته بود آزمایش موسی این است که پیغمبر اعصابخردکنترین قوم تاریخ شده است؛ او به آیهٔ «لِمَ تُؤْذُونَنِي» در سورهٔ صف اشاره میکند و فکر میکند موسی آزمایش خودش را پس داده، چون در برابر بنیاسرائیل خطای خاصی نکرده است. یکی از حاضران خشم کنترلشده را به تبدیل عصا به اژدها ربط میدهد و او آن را ایدهٔ خوبی میداند.
یوسف و موسی: جمال و جلال
او میگوید بدون شک یوسف نمایندهٔ جمال الهی است و موسی نمایندهٔ جلال و قدرت؛ با این ایدهٔ ابن عربی که هر پیامبری ظهور یکی از اسماء الهی است. اگر این را بپذیریم، تقارنی که در نقش زن و مرد در دو داستان هست توجیه میشود: در یوسف مردها در جهت مثبت هستند و زن در جهت منفی، و در موسی برعکس. او میگوید گاهی ممکن است نتواند دقیق توجیه کند، ولی دستکم همبستگی را میتوان گزارش کرد.
وحی و معجزههای موسی
او میگوید از اینکه جلسهٔ قبل لحظهٔ سخن گفتن خدا با موسی را مهمترین لحظهٔ تاریخ خوانده بود دچار عذاب وجدان شد؛ لحظهٔ تولد مسیح و لحظهٔ وحی به پیامبر را هم هموزن میداند. در صحنهٔ وحی عبارتها عمداً طولانی است، به گفتهٔ او برای اینکه ما آماده شویم؛ و بعد تأکید روی دو معجزه است.
دربارهٔ اینکه چرا این دو معجزه به موسی داده شده، ایدهای در جلسه مطرح میشود: معجزه با خصلت پیامبر هماهنگ است و مار شاید نمادی از خشم. او میگوید با آن تعارضی ندارد ولی معجزه کارکردی هم دارد: در دوران فرعون جادو رایج بود و وقتی عصای موسی طنابهای جادوگرها را میخورد و آنها میپذیرند که جادو نیست، حجت تمام میشود.
دربارهٔ دست سفید میگوید کارکردش روشن نیست و پرسشی مهم میداند. «بَيْضَاءَ مِنْ غَيْرِ سُوءٍ» را سفیدی بدون بیماری میخواند و به نظر او احتمالاً در فرهنگ مصری معنایی داشته که ما نمیدانیم. از نظر نمادین هم دست را اراده و سفیدی را پاکی میداند، و میگوید احساسش این است که باید در اساطیر مصری جستوجو کرد. یکی از حاضران ربط آن را با مشت زدن موسی میگوید و او میگوید ممکن است بیارتباط نباشد.
رسالت و پایان در برابر فرعون
موسی میترسد او را بکشند و میخواهد هارون همراهش باشد و خداوند اطمینان میدهد که دستشان به آنها نمیرسد. او میگوید داستان بیش از هر روایت دیگری زندگی خصوصی موسی را میگوید و مواجههٔ مستقیم موسی و فرعون شش هفت آیه بیشتر نیست، ولی احساسش این است که آن جملهٔ اول سایهٔ فرعون را روی تمام داستان میاندازد: داستان موسی در برابر فرعون است.
او میگوید موسی در پاسخ به فرعون آرام میماند و این پختگی او را نشان میدهد. سخنان فرعون را «شیرین» و بلیغ میداند و میگوید یکی از منفیترین شخصیتهای قرآن آدم بلیغی بوده است. پایان داستان را تند و کوتاه میداند و میگوید همین کوتاهی بیش از هر توصیفی نشان میدهد نابودی فرعون برای خداوند سهل بوده است.
در پایان میگوید میخواسته داستان تا آیهٔ ۴۴ و قارون هم خوانده شود ولی وقت نشد؛ ممکن است جلسهٔ آینده از همینجا ادامه دهد.
→ متنِ کاملِ این جلسه