او جلسه را با چند نکتهٔ اضافه دربارهٔ داستان موسی و فرعون شروع میکند: تکرار دریا در آغاز و پایان داستان، مقایسهٔ موسی با یوسف، و ید بیضاء. سپس داستان قارون را پیش از قطعههای میانی سوره میخواند و بعد قطعهبندی سوره و آیات میانی را میآورد که جایگاه وحی به پیامبر را در تاریخ انبیاء و معجزهٔ کتاب مطرح میکنند. در پایان آیههای اهل کتاب و حرم امن را میگوید و بقیهٔ سوره را برای جلسهٔ آینده میگذارد.
آغاز و پایان داستان
او میگوید اگر مقدمهٔ کوتاه دربارهٔ فرعون را کنار بگذاریم و داستان را از «وَأَوْحَيْنَا إِلَى أُمِّ مُوسَى» شروع کنیم، تجلی ارادهای که خداوند کرده این است که موسی متولد میشود، حفظ میشود و فرعون توسط او و معجزاتش از بین میرود. نکتهٔ کلاسیک وجود عناصر مشترک در ابتدا و انتهای داستان را یادآور میشود: در داستان یوسف ابتدا رؤیا است و در پایان تعبیر آن، و در سینما ممکن است لوکیشن ابتدایی در انتها تکرار شود و حس پایان بدهد.
در داستان قصص به گفتهٔ او دریا در ابتدا و انتها تکرار میشود: ابتدا وحی میشود نوزاد را به دریا بینداز و در انتها فرعون در همین دریا میافتد. دریا یک جا نجاتدهنده است و یک جا نابودکننده.
موسی و یوسف؛ تمکین و قطبها
او میگوید بین این دو داستان مقایسههایی کرده و اختلافی که به نظرش آمد این است: دربارهٔ یوسف میآید «وَكَذَلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِي الْأَرْضِ» و او هم خودش تمکین پیدا میکند و هم بنیاسرائیل را با خود میآورد، ولی این عبارتها دربارهٔ موسی تکرار نمیشود؛ موسی هیچوقت در جایی از زمین مستقر نشد، با قومش آواره شد و در آوارگی از دنیا رفت.
سپس به قطبهای زنانه و مردانه برمیگردد و میگوید اسم بدی برایشان گذاشتهایم چون قطبهای کلیتر اسماء الهی هستند؛ قبلاً اشاره کرده که زنانگی است که در مکان ثابت میشود و زناناند که مردان را ساکن میکنند، و یادش نیست کجا گفته، شاید سورهٔ نور. به گفتهٔ او قطبیت شرق و غرب در آثار عرفا و آرای سهروردی هست، خصلت موسی غربی بودن است و خصلت مریم شرقی بودن؛ مریم «مَكَانًا شَرْقِيًّا» را انتخاب میکند و دربارهٔ موسی گفته میشود «وَمَا كُنْتَ بِجَانِبِ الْغَرْبِيِّ». او میپرسد چرا این کلمه گفته میشود و میگوید حداقل عبارت غربی اینجا مناسبت دارد.
او به آیهٔ سورهٔ نور اشاره میکند که میگوید «لَا شَرْقِيَّةٍ وَلَا غَرْبِيَّةٍ» و به حالت تعادل اشاره میکند، و میگوید زن و مرد و شرق و غرب به دوگانی در اسماء الهی برمیگردد. بعد میگوید با موسی مهربان باشیم: پیغمبر ستمکشیدهای بود، چهل سال با بنیاسرائیل در بیابان بود و اطرافیانش مؤمن نبودند و تقریباً همه از نوع «الذین فی قلوبهم مرض» بودند.
ید بیضاء
دفعهٔ قبل گفته بود باید دید ید بیضاء در فرهنگ مصری چه جایگاهی داشته؛ حالا شک دارد معجزهٔ ید بیضاء هیچوقت در ملاعام عرضه شده باشد و فکر میکند ادعا را باید پایینتر آورد: کافی است ید بیضاء در دربار فرعون معنی داشته باشد نه جلوی مردم؛ به نظر میآید معجزهٔ عمومی مار شدن عصا بوده. ایدهای را که دیده، که مصریها بنیاسرائیل را قوم مبروص میخواندند، چیز جالبی در آن ندیده، و دربارهٔ ید بیضاء در دایرةالمعارف و مانند آن چیزی پیدا نکرده.
او میگوید شاید ید بیضاء به معنای بیگناهی باشد ولی حس خوبی به این ایده ندارد، چون موسی پس از اینکه دو نشانه داده میشود میگوید قتل کردهام و میترسم؛ اگر ربطی داشت باید میفهمید که تبرئه میشود و این سؤال بیمعنی میشد. به نظر او مسئله باید عمیقتر باشد.
قارون
به گفتهٔ او ساختار سوره چنین است: یک داستان از اول تا آخر، متنی دربارهٔ پیامبر و معاصرینش با اشاره به معاد و توحید، دوباره داستان قارون و قسمتی کوتاه در انتها. او داستان قارون را پیش از قطعههای میانی میخواند، که ساده و سرراستی است و به نوعی مکمل داستان فرعون؛ قارون از قوم موسی بود و گنجی داشت که کلیدهایش را گروهی نیرومند یا مردی نیرومند به زحمت حمل میکرد، و او میگوید دربارهٔ معنی «عصبه» اختلاف هست.
کسانی از قومش، که بعداً به آنها اشاره میشود که «الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ» هستند، او را موعظه میکنند که با آنچه خدا به او داده دنبال آخرت باشد و نصیب خود از دنیا را فراموش نکند؛ نه اینکه همهٔ قوم چنین بودند، چون بعد معلوم میشود دو گروه هستند. قارون پاسخ میدهد «إِنَّمَا أُوتِيتُهُ عَلَى عِلْمٍ عِنْدِي».
قارون با زینت بیرون میآمد؛ اهل دنیا آرزوی چون او را داشتند و صاحبان علم میگفتند پاداش خدا بهتر است. پایان داستان این است که زمین او و خانهاش را بلعید و کسی یاریاش نکرد، و آنان که دیروز آرزوی جایگاه او را داشتند گفتند اگر خدا منت نگذاشته بود ما هم دچار همین بلا میشدیم. به گفتهٔ او آیهٔ «تِلْكَ الدَّارُ الْآخِرَةُ نَجْعَلُهَا لِلَّذِينَ لَا يُرِيدُونَ عُلُوًّا فِي الْأَرْضِ وَلَا فَسَادًا» پس از دو داستان میآید: فرعون نمایندهٔ عُلُوّ است و قارون نمایندهٔ فساد، هرچند فرعون هم فساد میکرد؛ آن داستان زور است و این زر.
در پاسخ به پرسش دربارهٔ فساد قارون میگوید نمیداند چه میکرده، شاید ربا یا عیش و عشرت، و قرآن بسیاری چیزها را میگوید ولی با جزئیات نشان نمیدهد. دربارهٔ «فرح» ترجمهای را خوب میداند که آن را شادیزدگی میگیرد: خدا شادیزدگان را دوست ندارد نه شادیکنندگان را. دربارهٔ «وَلَا تَنْسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا» میفهمد که به آدمِ غرق در دنیا میگویند نصیبی از دنیا هم داری؛ یکی از حاضران میگوید یعنی از آنچه خدا داده برای آخرت استفاده کن، و او میگوید چنین برداشتی خیلی خوب درنمیآید.
جایگاه وحی در تاریخ انبیاء
او پیش از بحث دربارهٔ قطعهٔ میانی سوره را قطعهبندی میکند: قطعهای که با «وَمَا كُنْتَ بِجَانِبِ الْغَرْبِيِّ» شروع میشود و روی سخن را به پیامبر و رابطهاش با افراد زمان خودش برمیگرداند، و در آن آنان پیامبر را با موسی مقایسه میکنند؛ بعد کسانی که قبلاً کتاب داشتند ایمان میآورند، سپس صحنههای آخرت و قسمت توحیدی که تقریباً به داستان قارون وصل میشود.
او میگوید عبارت «وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً» پس از غرقشدن به آغاز داستان برمیگردد و فکر میکند دفعهٔ قبل گفته که «وَنُرِيدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا» کار آن رؤیا را در داستان یوسف میکند. «مِنْ بَعْد» مهم است: در داستان موسی نخست معجزات آفاقی و رهایی قوم بود و بعد کتاب آمد، ولی دربارهٔ پیامبر اول و آخر کتاب است و معجزهاش در همین وحی است.
به گفتهٔ او در تاریخ انبیاء مرحلهٔ «أَهْلَكْنَا الْقُرُونَ الْأُولَى» داریم که پیامبران میآمدند و نسلها هلاک میشدند؛ با اینکه به موسی کتاب داده میشود این مرحله تمام میشود و دیگر اقوام با زلزله مجازات نمیشوند. به پیامبر خطاب میشود که در جانب غربی و کوه طور و میان اهل مدین نبودی، و وحی است که او را حاضر میکند تا قومی را که قبلاً نذیری برایشان نیامده است بیم دهد. سنت الهی این است که اگر قرار است مجازات شوند رسولی برایشان فرستاده شود، و به این ترتیب زمانهٔ پیامبر به زمانهٔ موسی و تاریخ انبیاء وصل میشود.
معجزهٔ کتاب و تحدی
او میگوید تأکید بر این است که معجزه کتاب است؛ کتاب موسی بهعنوان معجزه عرضه نشده بود و معجزات دیگری عرضه شد. به نظر او پیامبر آخرالزمان نباید معجزهٔ محدود به زمان خودش داشته باشد تا کسی که چند قرن بعد زندگی میکند هم مثل همعصران به آن دسترسی داشته باشد. جواب آنان که میپرسند چرا مثل موسی معجزه نمیآورد این است که آنطور هم که معجزه آورد ایمان نیاوردید؛ و تحدی «قُلْ فَأْتُوا بِكِتَابٍ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ هُوَ أَهْدَى مِنْهُمَا» همین است.
دربارهٔ «سِحْرَانِ تَظَاهَرَا» میگوید به نظر میآید منظور موسی و هارون است که از هم پشتیبانی میکنند، ولی ترجمهای محتمل این است که دو کتاب، تورات و قرآن، سحر خوانده شدهاند؛ نمیخواهد بگوید این ترجمه درست است ولی شواهدی به نفع آن میداند. دربارهٔ «وَلَقَدْ وَصَّلْنَا لَهُمُ الْقَوْلَ» دو معنی را میآورد، اینکه کلام وصل شده به قبلی است یا اینکه وحیهایی که نازل میشود پیوسته هستند، و میگوید ترجمهٔ دوم به نظر او نزدیکتر است ولی اصرار ندارد کدام درست است.
او میگوید محتوای آیات جایگاه وحی به پیامبر را در تاریخ انبیاء تعیین میکند: قرار نیست به قریش چیزهایی نشان بدهد؛ حقیقت به صورت کتاب نازل شده و آدمیزاد در برابر حقیقت باید ایمان بیاورد. او میگوید جزو کسانی است که معجزاتی مثل شقالقمر را که به پیامبر نسبت داده شده منکرند، و آیهٔ «اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَانْشَقَّ الْقَمَرُ» را دربارهٔ آینده و آخرت میداند.
اهل کتاب و حرم امن
دربارهٔ کسانی که قبلاً به آنها کتاب داده شد و ایمان میآورند میگوید اهل حق وقتی کلام حق را میشنوند میفهمند از جانب حق است و پیوستگی این کلام به آن کلام به آنان کمک میکند. بعضی میگویند دو برابر پاداش شاید به خاطر این است که دو بار ایمان آوردند. او تأکید میکند ایمان آوردن به پیامبر لزوماً به معنای مسلمان شدن نیست؛ کسی که حق را شناخت ممکن است به کیش خودش بماند، و انتظار ندارد که پیرمرد ۸۰ سالهای مسیحی در دو روز آخر عمرش حتماً شریعت خودش را رها کند.
کافران میگویند اگر هدایت را با تو پیروی کنیم «نُتَخَطَّفْ مِنْ أَرْضِنَا»؛ او میگوید منظورشان دزدیدهشدن نیست بلکه تبعید است. دربارهٔ حرم امن حسی هست که انگار از قبل چیزی مهیا شده تا وقتی پیامبری بیاید و مردم ایمان بیاورند خطر جانی نداشته باشند، برخلاف اقوام دیگر که پیامبران را میکشتند.
پس از تذکر یکی از حاضران آیهٔ ۵۶ را میآورد: تو هر که را دوست داری هدایت نمیکنی. به نظر او مشکل زندگی پیامبر این است که دوست دارد مردم ایمان بیاورند و نمیآورند. میگوید در سورههای مدنی مثل انفال عذاب به نوعی نازل شده ولی در روالی طبیعی، و پیامبر به امالقر میآید و دعوتش تا آن محدوده کافی است. در پایان میگوید بخش بعد از قارون و جمعبندی سوره برای جلسهٔ آینده است و فکر میکند جلسهٔ آینده تمام میکنند.
→ متنِ کاملِ این جلسه