او نخست نکتهای را دربارهٔ واژهٔ غربی اصلاح میکند و به چند پرسش ایمیلی پاسخ میدهد. سپس آیههای قیامت و توحید پیش از داستان قارون را میخواند و نشان میدهد پایان سوره به آغاز آن برمیگردد. بعد دربارهٔ عتابهای پیامبر، خود داستان موسی و جای آن در سوره حرف میزند و با داستان قارون و امیدبخشبودن سوره تمام میکند.
اصلاح نکتهای دربارهٔ شرقی و غربی
دانشجویی تذکر داده بود که در بحث دربارهٔ واژهٔ غربی اشتباهی شده است؛ ظاهراً گفته شده بود وحی غربی است، و او دقیقاً یادش نیست چه گفته. نکته این نیست که مرد غربی یا وحی غربی است. طبق بحث سورهٔ نور مرد در قطب شرقی و زن در قطب غربی است، ولی باردارشدن برای زن و وحی برای مرد با رسیدن به حالت تعادل همراه است؛ مریم برای باردارشدن بیدخالت مرد در جانب شرقی قرار میگیرد و موسی هنگام وحی در جانب غربی است.
او یادآوری میکند که در مورد یوسف گفته شده «وَكَذَلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِي الْأَرْضِ» ولی دربارهٔ موسی چنین چیزی گفته نمیشود. تمکین در آغاز سوره دربارهٔ بنیاسرائیل است، نه خود موسی؛ موسی در سرگردانی در بیابان از دنیا رفت و به سرزمین موعود نرسید، ولی بنیاسرائیل رسیدند.
پرسشها: هدایت و حرم امن
دربارهٔ آیهٔ «إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ» میگوید پیامبر محبتی خاص به مشرکان قریش دارد، چون در میان آنها بزرگ شده و هدایت سران قریش به ایمان آوردن قبایل میانجامد. به گمان او شاید عتابها از قلب رئوف پیامبر میآید. احساسش این است که این آیه همین کار را میکند و شاید عتاب کوچکی در آن باشد، ولی اضافه میکند که نمیداند و شاید تعبیر خوبی نباشد.
دربارهٔ اینکه این آیه بوی جبر میدهد، میگوید در جاهای دیگر قرآن روشن است که خداوند متقین را میخواهد هدایت کند؛ این بر اساس صفات است، نه نام و نسب. شاید آنهایی که پیامبر خیلی دوست دارد جزو کسانی نباشند که قابلیت هدایت دارند؛ پس جبری از آیه استنباط نمیشود. بحث جبر و اختیار را عمیق میداند و جایش را در این جلسه نمیبیند، ولی میگوید در قرآن به وضوح انسانها در پیروی از راه خوب و بد اختیار دارند.
دربارهٔ پرسشی ایمیلی دربارهٔ «نُتَخَطَّفْ مِنْ أَرْضِنَا» میگوید قریش به حرم امن احترام میگذاشت، ماههای حرام سنت قریش بود و مکه به همین امنیت مرکز تجارت شده بود. به گمان او مشکل اینطور حل میشود که قبول کنیم سران قریش هم، به هر دلیلی، امنیت حرم را محترم میدانستند.
بخش قیامت و توحید پیش از داستان قارون
او میگوید سوره دو بخش مجزا دارد و طبق عادت تقریباً همه سورههای بلند قرآن بخشی به قیامت و توحید اختصاص دارد که از آیهٔ شصتم شروع میشود. عبارت «وَيَوْمَ يُنَادِيهِمْ» در آیهٔ ۶۲ و دوباره در آیهٔ ۷۴ تکرار میشود و کار پرانتز را میکند و بخشی را که بین آنهاست از بقیه جدا میکند. در قیامت دیگر نه جایی برای ایمان آوردن است و نه جایی برای اصلاح کردن.
کسانی که قول در مورد آنها تحقق پیدا کرده میگویند کسانی بودند که ما را گمراه کردند، پیشوایانی بودند؛ او این را به آیهٔ ۴۱ در آخر داستان موسی ربط میدهد که میگوید فرعون و آدمهایش را پیشوایان کسانی قرار دادیم که به سمت آتش میبرند. به گفتهٔ او اکثریت آدمهایی که میروند جهنم از کسانی تقلید کردند که نباید تقلید میکردند. در مقابل این آدمها کسانی هستند که توبه کردند و ایمان آوردند و عمل صالح انجام میدهند؛ اینها هستند که شاید رستگار شوند.
آیههای توحیدی ۶۸ تا ۷۳ را سریع میخواند. دربارهٔ «مَا كَانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ» میگوید فکر میکند برای کسانی که جبری فکر میکنند آیهٔ محبوبی است، ولی نمیخواهد وارد این بحث شود و اختیار بشر را در قرآن بدیهی میداند. در آیههای شب و روز میگوید در تاریکی «أَفَلَا تَسْمَعُونَ» میآید و در روشنایی «أَفَلَا تُبْصِرُونَ»، که مناسبتی با متن دارد.
پرانتزهای آغاز و پایان سوره
بعد از داستان قارون آیهٔ «تِلْكَ الدَّارُ الْآخِرَةُ» میآید. او میگوید وقتی داستان موسی و فرعون تمام میشود، یک جور بازگشت به ابتدای داستان داریم: داستان موسی با دریا شروع شد و با دریا تمام میشود، و واژهٔ کمیاب ائمه در ابتدا برای مستضعفین و در آخر داستان برای فرعون میآید. مثل اینکه یک پرانتز باز شده و اینجا بسته میشود.
واژههای علو و فساد که دربارهٔ فرعون آمده بود، دوباره در آیهٔ ۸۳ میآید، و دربارهٔ قارون هم فساد با شدت تکرار میشود. سوره با خطاب به پیامبر شروع شد که داستان موسی و فرعون را بر تو میخوانیم و در پایان هم خطاب مستقیم به پیامبر است. دربارهٔ «لَرَادُّكَ إِلَى مَعَادٍ» میگوید بعضی، شاید اکثریت، آن را برگرداندن به مکه میدانند، ولی قرینهٔ کافی نمیبیند، هرچند شاید هم درست باشد. عبارت «قُلْ رَبِّي أَعْلَمُ مَنْ جَاءَ بِالْهُدَى» را همان سخن موسی به فرعون میداند و میگوید پیامبر هم مثل موسی بگوید.
عتابها و رابطهٔ خدا و پیامبر
او میگوید «وَمَا كُنْتَ تَرْجُو» باید یاد «وَمَا كُنْتَ»های آیههای ۴۴ تا ۴۶ بیندازد، و «فَلَا تَكُونَنَّ ظَهِيرًا لِلْكَافِرِينَ» یادآور سخن موسی در بدترین لحظهٔ زندگیاش است. به گفتهٔ او این تداعی میتواند پیامبر را بترساند. پیامبر از نظر عاطفی تحت فشار است و دوست دارد همه بخشیده شوند، و در قرآن بارها گفته شده که این عدم تمایل مانع انجام رسالت نشود.
حاضری میپرسد چرا چنین تذکرهایی هست. او میگوید قرآن از این آیهها پر است؛ رابطهٔ خصوصی خدا با ابراهیم و عیسی و دیگران را نمیبینیم، ولی رابطهٔ خدا و پیامبر را در زمان حیات او میبینیم که پر از حرفهای تربیتی است. پیامبر لبهٔ تیغ ایستاده و اگر کمی متمایل شود فوری آیهای میآید. میگوید نباید استنباط کرد که شأن پیامبر از پیامبران دیگر پایینتر است.
او میگوید عتابها و ایرادگیریهایی که از خداوند نسبت به بنیاسرائیل هست یک عده را به این نتیجه میرساند که آنها آدمهای بدی بودند، ولی هر کسی میداند اینها قوم برگزیده خداوند بودند. یکی از حضار حکمت نقل اینها را میپرسد؛ او میگوید حکمتش این است که ما پیغمبر پرست نشویم، و میگوید پیغمبر شناسی هم مثل خداشناسی یکی از ارکان دین است.
داستان موسی، قهرمان و اسطوره
او میگوید داستان موسی و فرعون داستان انقلاب بنیاسرائیل برعلیه فرعون نیست؛ دو تا شخص هستند، و خداوند یک موجود کوچک را در نهایت ضعف خلق میکند و فرعون نابود میشود. بنیاسرائیل هم همینجور تماشاگر هستند. اراده این است که مستضعفین ائمه بشوند و تمکن پیدا کنند؛ رسالت موسی این نبود که برود فرعون را نابود کند، حتی هدایت کند.
دربارهٔ داستان قارون میگوید حرفهایی که قومش به او میزنند شبیه حرف پیامبران است؛ اینها بنیاسرائیلاند و او فکر نمیکند اقوام دیگر در آن دوره کسی را داشتند که چنین حرفی بزند.
او به این اشاره میکند که تم رفتن نزد استاد در اسطورهها و ادبیات دنیا تکرار میشود، مثل زورو و پاندای کونگفو، و موسی ده سال نزد شعیب میرود. به گمان او اسطورهها بازتاب حقایق ازلی دربارهٔ انساناند و شباهت به آنها نقص نیست. همین تم قهرمان را، به نظر او، در داستان یوسف هم میتوان دید، مثل رفتن در حالت کمون در زندان. دربارهٔ نقش آب و آتش میگوید نمیخواهد بحث کند و فقط میخواهد کنجکاو کند.
جای داستان در سوره: نزول کتاب
او میپرسد اگر سوره در پایان داستان فرعون تمام میشد چه چیزی کم داشت. جواب میدهد این تازه شروع داستان بود و ماجرای فرعون در زندگی موسی چیز فرعی است؛ اصل ماجرا رسالتهاست و خداوند شریعت را به قومی داده است. داستان خیلی دنیایی است و قرآن میخواهد پشت دنیا اسماء الهی و آخرت را ببینیم.
آیههای ۴۱ تا ۴۳ پرده را به آخرت باز میکنند و بعد میگوید به موسی کتاب دادیم. سه آیه با «وَمَا كُنْتَ» پیامبر را وارد داستان میکنند و نسلهای میان موسی و پیامبر را فشرده میگویند. او شاهدی از یک دانشجو نقل میکند که رسالهٔ دکترایش را دربارهٔ نزول دومین کتاب نوشته است؛ در قرآن دو کتاب داریم، و و میگوید عیسی غایب است چون بحث کتاب است و عیسی کتاب به معنای مجموعهٔ تدوینشدهٔ شریعت و حکمت نیاورد.
او دربارهٔ «سِحْرَانِ تَظَاهَرَا» میگوید دفعهٔ قبل شاید خودش گفته بود یعنی تورات و قرآن، و حالا ابراز پشیمانی میکند، چون این تعبیر با متن آیه نمیخواند. معجزهٔ این پیامبر همین کتاب است. «الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ» را از بنیاسرائیل میداند که در قرآن مدح میشوند، و میگوید مشرکان قریش حرفهایی بدتر از بنیاسرائیل میزدند.
قارون و امید به رسالت انبیا
او میگوید داستان قارون به شدت آخرتی است؛ داستان نیست و اتفاقی نمیافتد، آدمی غرق در دنیاست که به او میگویند فساد نکن و به فکر آخرت باش. «تِلْكَ الدَّارُ الْآخِرَةُ» پس از آن داستان را در میان بحثهای آخرت قرار میدهد و به توصیف فرعون در آغاز بازمیگردد.
عبارت «وَمَا كُنْتَ» را الگویی میداند که سه بار به سه لحظهٔ اساسی در تاریخ بشر مربوط میشود: وحی به موسی، تولد عیسی (آل عمران) و نازلشدن قرآن. او میگوید عبارت «وَمَا كُنْتَ تَرْجُو» همان معنی را نمیدهد ولی در این سوره تداعی میکند.
به گفتهٔ او این سوره، برخلاف سورههایی مثل آل عمران، امیدبخش است: کسانی که به قارون حرف میزنند «الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ» هستند، شاگردان انبیا، و حرفهایی که میزنند مثل کلام ابراهیم است. به گفتهٔ او رسالت انبیاء نتیجه داده و جای انبیاء در جهان خالی نیست. او امیدوار است جمعبندی این پنج جلسه بد نبوده باشد؛ فکر میکند سورهٔ بعدی شعراء باشد.
→ متنِ کاملِ این جلسه