او پیش از ادامهٔ سوره از چند نکتهٔ حاشیهای میگوید: جلسات جدید دفاع عقلانی از دین، پدیدهٔ داعش و ایدهٔ اسلام بدون حدیث. سپس بحث حق بودن محتوای قرآن را در عالم تکوین و تشریع ادامه میدهد و به تمثیل کف و آب میرسد. در پایان آیات را تا آخر سوره میخواند و دربارهٔ معنای «وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتَابِ» حرف میزند.
جلسات دفاع عقلانی از دین
او میگوید قرار است از همین هفته سهشنبه ساعت پنجونیم در پردیس علوم دانشگاه تهران جلساتی با عنوان «دفاع عقلانی از دین» برگزار شود. برخلاف جلسات اینجا که درون گروهی است و فرض بر این است که آدمهایی که در این جلسه شرکت میکنند دین را پذیرفتهاند، موضوع این است که پذیرفتن اسلام معقول است و شاید به معنایی از نظر عقلانی بهترین گزینه باشد؛ او سعی میکند دفاع کند که پذیرفتن اسلام از روی تقلید یا بدون دلیل نبوده است. به نظر میآید کار سادهای نیست ولی خیلی واجب است.
او میگوید جمعیت زیادی از دانشجوها با اساس دین مشکل پیدا میکنند و آنهایی هم که این طرف خط هستند شاید خیلی با عقلانیت دین را نپذیرفته باشند. دربارهٔ جریان خرافهگرایی که به شدت احساس میشود در کشور شیوع پیدا میکند هم میگوید ایدهٔ مشخصی ندارد، فقط حسش این بود که جریانهای ضد خرافهپرستی وجود دارد و اگر بتوانند به جریانی ملحق شوند خیلی خوب است.
پدیدهٔ داعش
به گفتهٔ او مسئله فقط این گروه خاص نیست، بلکه پدیدهٔ تروریسم است که عدهای ولو معدود با هزینهٔ خیلی کم آشوب ایجاد کنند؛ هیچ بعید نیست داعش سرکوب شود و گروه افراطی دیگری شروع کند. تصور طبیعی این است که داعش به ضرر اسلام و مسلمانان تمام میشود، ولی او شاید به عنوان دلداری میگوید زود قضاوت نکنیم: افراطکاریهای وحشتناک کلیسا در قرون وسطی نهایتاً به اصلاحات انجامید و به گمان او مسیحیت امروز از مسیحیت پانصد سال پیش به آنچه مسیح میگفت نزدیکتر است. شاید دویست سال دیگر این پدیده به نفع اسلام تمام شده باشد، چون چنین افراطکارهایی کسانی که مصلح دینی هستند را بیشتر تهییج میکنند و اکثریت آدمهایی که این قدر افراطی نیستند پذیرش بیشتری پیدا میکنند.
او میگوید رهبری فکری جهان اسلام به دلایل سیاسی و اقتصادی دست عربستان افتاده و الازهر به حاشیه رفته است؛ به نظر او این افکار نابود میشوند و آدمهایی که میانهروتر هستند دوباره در مرکز قرار میگیرند. این را فرصتی تاریخی برای شیعه میداند اگر بخواهد به مرکز اسلام نزدیک شود، چون اهل سنت صلبتر هستند و پتانسیل کمتری برای پذیرش اصلاحات دارند، به دلیل اینکه سیرهٔ شیخین و حتی سیرههای قرن دوم برایشان مرجع است. به نظر او شیعه چنین مشکلی ندارد و در ایران امکان بحثهای اصلاحی عمیق هست؛ ولی میگوید برای اینکه ایران بتواند رهبری فکری جهان اسلام را به دست بگیرد، این مسخره بازیهایی که در ایران دارد انجام میشود، مثل برخی نوحهها، باید جمع شود.
اسلام بدون حدیث
او میگوید دوستی مدتی است ایمیلهایی با عنوان اسلام ساده و اسلام بدون حدیث میفرستد، و اعتراف میکند آن ایمیلهای اسلام ساده و مقالهٔ تازه را با دقت نخوانده است؛ اگر کسی دقیق خوانده میتواند اظهارنظر کند. حسش این بوده که ایده این است که کلاً احادیث را کنار بگذاریم و فقط به قرآن رجوع کنیم، و فقط میخواهد از چنین ایدهای ابراز تعجب کند.
او قبول دارد احادیث غلط و مزخرف در کتابهای حدیث هست، ولی از این بیرون نمیآید که کلاً کنار گذاشته شوند. قرآن پیغمبر را به عنوان الگو معرفی میکند و حدیث راهی است که تا حدودی میفهمیم او چگونه رفتار میکرد؛ آب گلآلود شده، ولی نمیشود آب نخورد. او فکر میکند ادامهٔ این منطق این است که قرآن را هم کنار بگذاریم، چون قرآن هم طی روند تاریخی به ما رسیده است؛ روایتها مخدوشتر از قرآن هستند ولی هستهٔ مرکزی روایتهای درست هم داریم. اسلام ساده معادل اسلام بدون حدیث نیست.
او پروتستانتیسم را مثال میزند که با شعار بازگشت به کتاب مقدس کنار گذاشتن سنت را شروع کرد، و میگوید اگر اسلام بدون حدیث تا این حد رادیکال باشد به گمان او به اسلامی حداکثر شبیه پروتستانتیسم میرسیم که خودش را با قرن بیستویکم هماهنگ میکند. به نظر او راه معقول سختگیری و پالایش است، حتی با کتب اهل سنت، و علامه طباطبایی در سنن النبی همین تلاش را کرد؛ برای ائمه هم جز احادیث راهی نیست.
حق در عالم تکوین و تشریع
او یادآوری میکند که آیهٔ اول، «تِلْكَ آيَاتُ الْكِتَابِ وَالَّذِي أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ الْحَقُّ»، آیهٔ مهمی است و در سراسر سوره انعکاس آن را میبیند. آیات دوم تا سیزدهم دربارهٔ پدیدههای طبیعی است و فقط آیهٔ «وَإِنْ تَعْجَبْ فَعَجَبٌ قَوْلُهُمْ» آن را قطع میکند؛ بخش دوم دربارهٔ حضور انسان در زمین است.
به گفتهٔ او نگاه دینی یا عرفانی طبیعت را مثل تابلوی نقاشی میبیند که معنایی عمیق دارد و به دنبال کشف معنا است، در حالی که نگاه علمی میخواهد طبیعت را پیشبینی و کنترل کند. اکنون نگاه علمی غلبه یافته و آن نگاه به حاشیه رفته است. مشرکان هم خیلی چیزهای چرت و پرتی میدیدند، ولی حس اینکه پشت پردهٔ طبیعت چیزی هست را داشتند.
او دربارهٔ «لَهُ دَعْوَةُ الْحَقِّ» میگوید شاید به دو معنا باشد: خداوند شما را به حق میخواند و تنها کسی است که قابل خواندن است. حق هم در تکوین است و هم در تشریع. بعد میگوید باطلی به معنای واقعی وجود ندارد، مخالفتی به معنای واقعی با خداوند نیست، و آنچه واقعاً اتفاق میافتد حق است ولو پذیرفتنش سخت باشد؛ حتی سخن کذب هم حق است و ابن عربی گفته هر سخنی سخن خداست، ولو ابلیس گفته باشد. در عالم امر دوگانگی وفا و نقض عهد هست، ولی هر چیزی که وجود میآید حق است، فقط اینجا پیچیدهتر است.
تمثیل کف و آب
او آیهٔ تمثیل را میخواند: آب از آسمان نازل میشود، درهها به اندازهٔ گنجایش خود روان میشوند و سیل کفی را حمل میکند؛ از فلزی که برای زینت در آتش ذوب میکنند هم کفی مشابه پدید میآید. در ترجمهها «كَذَلِكَ يَضْرِبُ اللَّهُ الْحَقَّ وَالْبَاطِلَ» را معمولاً مثال زدن میگیرند، ولی علامه طباطبایی مفصل استدلال میکند که حق و باطل مقابل هم قرار میگیرند و باطل از بین میرود. او استدلال علامه را خوب میداند، از جمله اینکه آیهٔ پایانی «يَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثَالَ» اگر معنا همان مثال زدن باشد تکراری میشود؛ هرچند میگوید شاید استدلال آنهایی هم بیراه نباشد که میگویند مثال بهقدری خوب است که دوبار گفته شده.
به گفتهٔ او کف چیزی غیر از آب نیست؛ باطل چیزی است که به نظر میرسد غیر از حق است ولی چیزی غیر از حق وجود ندارد، و روی حق را میگیرد و جلوه میکند. او میپرسد کارهای داعش را، مثل وادار کردن کودک به قتل، چگونه به خدا نسبت دهد؛ این چیزی است که به نظر میرسد قابل انتساب نیست. میگوید احساس اینکه کفر و فساد همهٔ دنیا را گرفته چند هزار سال است وجود دارد، ولی زیر این جوامع ۹۹ درصد همان حق در جریان است؛ باطل زود از بین میرود و رنگ عوض میکند، حق یکی است و میماند.
یکی از حاضران دربارهٔ کف درون کورهٔ طلا سؤال میپرسد و او میگوید جوابی ندارد و آن پدیده را نمیشناسد. حاضر دیگری میگوید منظور سرباره است؛ او نتیجه میگیرد اگر درست باشد، ممکن است باطلی که رو میآید اتفاق خوبی باشد و حق در جریان کف کردن خلوص پیدا کند، مثل اینکه بگوید ابلیس کارش این است که انسانها به اخلاص برسند؛ ولی هنوز جای فکر کردن دارد.
ادامهٔ سوره پس از تمثیل
او میگوید در عالم امر که زبان و قرآن در آن است، حقیقت به صورت کلام درمیآید و باطل و کذب مثل کف روی آب پدید میآید. در عالم تشریع حق و باطل از هم جدا میشوند: آنهایی که دعوت حق را اجابت میکنند و آنهایی که عهد خدا را نقض میکنند. آیهٔ «اللَّهُ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ» به تکوین برمیگردد: تا وقتی در این عالم هستیم صفات رحمانیت کار خودش را میکند. اینکه کافران آیه میخواهند، به گفتهٔ او بیان حق در خود کتاب آیت حق بودن آن است.
او میگوید با آیهٔ «أَلَا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ»، معروفترین آیهٔ سوره، به نقطهٔ عطفی میرسیم که خطاب به پیامبر و اطرافیان اوست؛ خیلی از سورههای قرآن چنیناند که کلیاتی گفته میشود و ده آیهٔ آخر خطاب به پیغمبر است. بر اساس آیهای که میگوید اگر قرآن کوهها را روان میکرد باز ایمان نمیآوردند، میگوید اینها ظرفیت ایمان آوردن ندارند. با آیهٔ «أَفَلَمْ يَيْأَسِ الَّذِينَ آمَنُوا أَنْ لَوْ يَشَاءُ اللَّهُ لَهَدَى النَّاسَ جَمِيعًا» نتیجه میگیرد که خداوند نمیخواهد همه ایمان بیاورند و مؤمنان باید امیدشان را کم کنند.
دربارهٔ «أَفَمَنْ هُوَ قَائِمٌ عَلَى كُلِّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ» میگوید علامه طباطبایی معنای تسلط خداوند بر همهٔ نفوس را درست میداند، پس حتی آنهایی که کار باطل میکنند تحت سلطهٔ خداوند هستند و به گفتهٔ او کارهای بد و خوب همه خلق خداوند است. دربارهٔ «حُكْمًا عَرَبِيًّا» از قول مرحوم بازرگان میآورد که مثل این است که بگوییم فارسی حرف میزنم، یعنی به زبان خودت؛ ولی او فکر میکند حذف کلمهٔ عربی از ترجمهها کمی بیانصافی است، چون عربی زبانی است که توسط خاندان ابراهیم پدید آمده و گنجایش وحی دارد.
معنای علم الکتاب
او میگوید دربارهٔ آیهٔ آخر «وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتَابِ» قصد داشت بیشتر بحث کند. به نقل المیزان یک قول این است که منظور خود خداوند است، که واو اضافه به نظر میرسد؛ بسیاری از مفسران شیعه میگویند شخص خاصی است و در روایات شیعه حضرت علی است. شاهدی که او میآورد آیهٔ سلیمان است، جایی که کسی «علمٌ مِنَ الکِتاب» داشت و تخت را آورد؛ اگر علم الکتاب را اصطلاح قرآنی بگیریم، کمی این حس پیدا میشود که شخص خاصی است.
او میگوید راه دیگر این است که عمومی بگیریم، یعنی هر کسی که به حق بودن محتوای کتاب علم دارد؛ ولی ذهنش میرود که علم الکتاب را از نظر لغوی جدیتر بگیرد. به گفتهٔ او این یکی از معدود آیاتی است که به نظر میآید از لحاظ تفسیری اشاره به حضرت علی باشد، در حالی که شیعیان در صدها آیه چنین میگویند. فکر میکند استدلال علامه طباطبایی از سیاق آیات است، ولی برای او آن نکتهٔ علم الکتاب قانعکنندهتر است. جزئیات را برای جلسهٔ آینده میگذارد.
→ متنِ کاملِ این جلسه