او در این جلسه محتوای کلی سورهٔ رعد را مرور میکند و میگوید محور سوره حق در مقابل باطل و بیانکنندگی این کتاب برای حق است. به ترتیب نیمهٔ اول را مرور میکند که طبیعت را از آسمان تا زمین و بعد انسان و قوم نشان میدهد، بعد نیمهٔ دوم با دو تمثیل حق و باطل، و بخش پایانی که با معاصران پیامبر محاجه میکند. بخش آخر جلسه پرسش و پاسخ است.
حق در مقابل باطل: محور سوره
او میگوید در دو جلسهٔ قبل خیلی تأکید کرده که آیهٔ اول، «تِلْكَ آيَاتُ الْكِتَابِ وَالَّذِي أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ الْحَقُّ»، مهم است و تمام محتوای سوره روی مفهوم حق در مقابل باطل میگردد. وسط سوره دوباره آیهای با همین محتوا میآید، «أَفَمَنْ يَعْلَمُ أَنَّمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ الْحَقُّ كَمَنْ هُوَ أَعْمَى». دربارهٔ آیهٔ پایانی میگوید نشانههایی هست که شاید «وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتَابِ» به شخص خاصی اشاره کند، ولی مفسرانی که اینگونه میگویند منظورشان این نیست که به هیچکس دیگری اشاره نمیکند؛ پایان سوره دستکم به کسانی اشاره دارد که حق بودن کتاب را درک میکنند. پس ابتدا و وسط و انتهای سوره به محتوای آیهٔ اول اشاره دارد.
نیمهٔ اول: از آسمان تا زمین
او میگوید دو صفحهٔ اول سوره برایش به شدت تأثیرگذار است ولی نمیتواند بگوید چرا. معمولاً کسانی که دربارهٔ قرآن حرف میزنند به خودشان اجازه نمیدهند بگویند از جایی خوششان میآید، و او کمی به خودش این اجازه را میدهد. نمیداند مسئله لحن آیات است یا چیزهایی که به آنها اشاره میشود؛ به گفتهٔ او آثار هنری درجه یک معمولاً این ویژگی را دارند که تأثیر میگذارند ولی تأثیرشان قابل بیان نیست.
در این نگاه به طبیعت نظمی هست: از آسمان شروع میشود و پایین میآید، و واژهٔ رفع آسمانها آدم را ناچار میکند سر خود را به سمت بالا بگیرد، بعد خورشید و ماه، زمین، کوهها، رودها و میوهها و روز و شب. او به دوگانیهای خلقت اشاره میکند: از دیدگاه مذهبی کل عالم جلوهٔ صفات حق است و در صفات حق دوگانی هست، مثل رحمانیت و رحیمیت و جلال و جمال، که نهایتش نر و ماده در حیات است. میپرسد اگر حیات در اثر تصادف پدید آمده، چرا حیات دو جنسی شده و با چیزهایی در آسمانها تطبیق میکند.
در میان این مرور قطعهای هست، «وَإِنْ تَعْجَبْ فَعَجَبٌ قَوْلُهُمْ أَإِذَا كُنَّا تُرَابًا»، که به گفتهٔ او بین قسمت اول و دوم فاصله میاندازد و فضای دوم را با اول فرق میدهد. اینجا حیوانات را نمیبینیم، در حالی که انتظار داریم بعد از گیاهان انعام گفته شود.
انسان، قوم و رعد
در فرهنگ دینی انسان تافتهٔ جدا بافته است: تا اینجا از بیرون به طبیعت نگاه شد، ولی به انسان که میرسد میگوید خداوند میداند هر ماده چه حمل میکند و به داخل رحم میرود، انگار لحظهٔ پدید آمدن را در تاریکی میبینیم؛ انسان حاوی غیب این عالم است. دلیل ذکر نشدن حیوانات را این میداند که برای حیوانات از جهاتی حق و باطل معنی دارد، چنانکه سلیمان میخواهد هدهد را مجازات کند، و به نظر میرسد حیوانات مثل سایهٔ انسان هستند. یادآوری میکند که پیشتر استدلال کرده که به نظر میرسد داستان آفرینش آدم، با اینکه واقعاً اتفاق افتاده، بیان تمثیلی از رشد انسان در رحم است.
بعد از سخن دربارهٔ رحم عبارت عالم غیب و شهادت میآید، انگار انسان هویتی دارد که در عالم شهادت نیست و به غیب وصل است؛ بلافاصله حرف این میشود که ملائکه آدمها را حفظ میکنند و موضوع حق و باطل مطرح میشود، چون موجودی در زمین پدید آمده که میتواند پیرو حق یا باطل باشد. پدیدهٔ شگفتانگیز دربارهٔ انسان اختیار اوست: خلیفهٔ خدا در زمین است و انگار مثل خداوند میتواند خلق کند و آزاد است. بعد انسانها تبدیل به اقوام میشوند.
او میگوید سرنوشت آدمها معمولاً در قوم رقم میخورد و اگر اکثریت مجازات میشوند به این دلیل است که در قومی که مجازات میشود حضور دارند. دربارهٔ «إِنَّ اللَّهَ لَا يُغَيِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا مَا بِأَنْفُسِهِمْ» حسی که به او دست میدهد این است که همه چیز خوب است، مگر اینکه خود انسانها بلایی بر سر خودشان بیاورند. آیه کلی است ولی قبل و بعد آن انگار تغییری منفی است؛ در زمان انقلاب آیه را برعکس میگفتند، که ما بد بودیم و حالا خوب شدیم.
قسمت پایانی این بخش، که کلمهٔ رعد در آن میآید، به گفتهٔ او تعامل میان عالم تکوین و انسان است: انسان آینهای است که در مقابل جهان هستی قرار گرفته و همه چیز در آن انعکاس مییابد. انسان در مقابل برق خوف و طمع دارد، ولی در پدیدههای طبیعی معنایی الهی هست؛ اولیای خدا صدای رعد را که میشنوند به این فکر نمیکنند که به آنها برخورد میکند یا نه؛ آدم باید صدای تسبیح خداوند را در طبیعت بشنود.
نیمهٔ دوم: دو تمثیل حق و باطل
او میگوید به فی ظلال القرآن سید قطب نگاه کرده که سوره را از ابتدا تا پایان صفحهٔ سوم و از صفحهٔ چهارم تا آخر به دو نیمه تقسیم میکند؛ از اینکه نیمهٔ دوم با همان آیهٔ اول شروع میشود خوشش آمده، هرچند خیلی موافق نیست. حسش این است که از آیهٔ دعوت حق انگار وارد اعمال انسانها میشویم: در قسمت اول باطلی نیست و از اینجا که وارد عالم انسانی میشویم حق و باطل داریم، و انسان میتواند حق را اجابت کند یا پیرو باطل باشد.
تمثیل اول دعوت به باطل است: «كَبَاسِطِ كَفَّيْهِ إِلَى الْمَاءِ لِيَبْلُغَ فَاهُ وَمَا هُوَ بِبَالِغِهِ». به نظر او سراب مناسبت بیشتری دارد: کسی که در توهم است دست به سمت چیزی که فکر میکند آب است دراز میکند، و وقتی باطل را صدا میزنید انگار در خلأ هستید. به پرسش یکی از حاضران که برداشت دوم این است که آب را برمیدارد ولی از دستش میریزد، میگوید جور دیگری هم میشود تعبیر کرد. تمثیل دوم حق را مثل آب و باطل را مثل کف روی آب میداند که پایدار نیست؛ در هر دو تمثیل حق با آب مثال زده شده، چیزی که به آن نیاز داریم.
به گفتهٔ او کسانی که اهل حق نیستند مردهاند و حیات ندارند، و به آیهٔ سورهٔ شورا اشاره میکند که دعوتی را که شما را زنده میکند استجابت کنید. آیهٔ «وَلِلَّهِ يَسْجُدُ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ طَوْعًا وَكَرْهًا» را پارادوکسی مهم میداند: در این عالمی هم که حق و باطل هست نهایتاً همه در حال سجدهاند، و کسی نباید فکر کند که وجود باطل یعنی کارهایی خلاف مشیت الهی اتفاق میافتد.
اهل حق و فطرت
دربارهٔ «وَالَّذِينَ يَصِلُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ» میگوید فرض کنید معنایش صلهٔ رحم باشد، ولی به نظر میآید آیه لحن کلیتری دارد. اهل حق امر الهی را از روی کتاب نخوانده است: حقش این است که به پدر و مادر توجه کند، پس توجه میکند؛ ولی اهل باطل در توهم زندگی میکند و حتی اگر در گوش پدرش بزند میگوید حقش بود.
او جملهٔ حضرت مسیح در انجیل توماس را یادآوری میکند که پیروانش را به کاری که دوست دارند فرا میخواند، نه کاری که از آن بدشان میآید. به گفتهٔ او آدم سالم از کار خوب خوشش میآید و از کار بد بدش میآید، و فکر میکند اگر کسی زشت و زیبا را بفهمد و مطابق آن عمل کند مثل این است که به شرع عمل میکند. فطرت دستنخورده درک درستی از خوب و بد دارد، ولی در ذهن همهٔ آدمها میشود اعوجاجهایی ایجاد کرد که همه چیز برعکس شود.
بخش پایانی: محاجه و تغییر لحن
قطعهٔ پایانی سوره محاجه با معاصران پیامبر است و او آن را دو قطعه میداند: اول خطاب به مشرکین و دوم دربارهٔ واکنش اهل کتاب به وحی. بارها تکرار میشود که یک عده میگویند چرا آیه نمیآید. اکثراً حق بودن کتاب را درک نمیکنند و تعداد انگشتشماری میفهمند.
او به تغییر لحن سوره توجه میدهد: بیان تا اینجا روان و فصیح و زیبا بود، ولی از «كَذَلِكَ أَرْسَلْنَاكَ فِي أُمَّةٍ» به بعد، که سخن گفتن در مقابل کسانی است که اهل باطل هستند و حق را نمیفهمند، جملهها ناتمام میمانند: «أَفَمَنْ هُوَ قَائِمٌ عَلَى كُلِّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ» سؤالی است که جوابی نمیآید، و بعد «أَمْ بِظَاهِرٍ مِنَ الْقَوْلِ». نمیخواهد بگوید دلیلش دقیقاً چیست، ولی به نظر او انگار با آدمهایی صحبت میشود که امیدی به جوابشان نیست، و تطبیق فرم و محتوا است؛ با شوخی آن را قسمت بد سوره میخواند، در مقابل کول. قرآن فصیح و بلیغ است ولی همهجای آن مثل شعر حافظ روان نیست؛ جایی که نباید روان باشد روان نیست.
اهل کتاب و جامعهٔ دینی
او میگوید فکر میکند در تفاسیر دربارهٔ «وَمِنَ الْأَحْزَابِ مَنْ يُنْكِرُ بَعْضَهُ» اختلاف هست، و به نظر میرسد منظور مشرکین نیست و کل این قسمت دربارهٔ اهل کتاب است. گروه دوم کسانیاند که قبلاً برایشان کتابهای برحقی آمده ولی دچار اعوجاج شدهاند، مثل همان بلایی که به نظر او اکنون بر سر مسلمانان آمده است: اگر واقعاً پیامبری ظهور کند، داعش سرش را میبرد و عربستان و ایران او را اعدام میکنند.
پیامبر گفته چیزی در بنیاسرائیل اتفاق نیفتاده که برای شما هم اتفاق نیفتد، و به نظر او ما تقریباً به ته آن رسیدهایم: در هر جای جامعهٔ اسلامی بیشتر طرفداران باطل را میبینیم تا حق. ولی در هر گوشهٔ دنیا و در همهٔ ادیان اهل حق بوده و هست؛ مسئله جماعتی است که کامل منحرف میشوند، وگرنه جامعهٔ دینی بستری است که انسانهای خیلی متعالی در آن رشد میکنند، پس این مشکلات باید تحمل شود.
پرسش و پاسخ: اهل حق و جامعهٔ دینی
یکی از حاضران میپرسد برای ظهور امام زمان باید اتفاقی خلاف این قاعده بیفتد که اهل حق در اقلیتاند. او میگوید دربارهٔ روایات علائم ظهور تحقیقی نکرده و نمیداند چقدر اعتبار دارند. تصور او این است که اهل حق پراکندهاند و ممکن است اکثرشان شیعه نباشند؛ او اینگونه نگاه نمیکند که فقط مسلمانان یا فقط شیعیان اثنیعشری به بهشت میروند، و فکر میکند درک حقیقت امری معنوی و درونی است.
یکی میپرسد چرا وقتی پیامبر آمد فقط مسیحیان او را شناختند. او میگوید بین مشرکین هم آدمهایی با فطرت پاک بودند که فوراً تشخیص دادند، در حالی که خیلی از اهل کتاب دشمن درجه یک او بودند. دربارهٔ روایاتی که میگویند امام زمان در آغاز روحانیون شیعه را میکشد، میگوید نمیداند موثق هستند یا نه و ممکن است دروغ باشند، ولی با عقل او جور درمیآید و به نظر او روحانیون فرقههایی که ممکن است فرقهٔ حق باشند سد مهمی در مقابل حق هستند؛ ملاک موحد بودن و اهل حق بودن است.
او به پرسشهای دیگر میگوید آموزهٔ مذهبی درست صددرصد میتواند به فرد کمک کند: جامعهٔ دینی برای این تشکیل میشود که زمینهٔ رشد چنین افرادی فراهم شود، و فکر میکند مستند به قرآن است که اگر موسی جامعهٔ دینی تشکیل نداده بود، زمینهٔ ظهور عیسی فراهم نمیشد.
این به معنای خوب بودن همهٔ جامعه نیست؛ شاید برعکس آن درست باشد و اکثریت جامعه بدتر هم بشوند. جامعهٔ دینی گناههای پیش از خود را انجام میدهد و گناههای تازهای هم، مثل جعل حدیث و کتاب، تفسیر اشتباه و بازی با مفاهیم دینی، و افتراء علی الله را بدترین کار میداند که بیشتر در جوامع دینی اتفاق میافتد. نمونهاش خلبان اردنی است که او را مرتد خواندند و آتش زدند؛ میگوید شاید آدم خوبی بوده و نمیداند، ولی سوزاندن یک آدم یک کار است و سوزاندنش با ادعای اینکه از طرف خدا انجام میدهیم کار دیگری. جامعهٔ دینی کفآلود است؛ باید از آب آن استفاده کرد نه از کف آن.
→ متنِ کاملِ این جلسه