سخنران میگوید قرار است فقط یک جلسه دربارهٔ سورهٔ روم صحبت کنند و کاری که میخواهند بکنند مثل یک مقدمه است برای خواندن کل سوره، نه فهمیدن معنی همهٔ آیهها. او دربارهٔ اکثر سورههای قرآن منکر است که بشود در یک جلسه حرف خوبی زد، ولی دربارهٔ سورهٔ روم امیدوار است. دلیل واقعی تشکیل تک جلسه این است که سوره حالت خطی دارد: مسئلهای مطرح میشود و کمکم به همان مسئله جواب داده میشود.
شروع سوره و پرسشی که میسازد
او میگوید شهرت سورهٔ روم به اخبار سیاسی پیشگویانه است و مسلمانان این را جزو معجزات قرآن حساب میکنند. آیات ابتدایی سوره را مثل آیات انتهایی مهم میداند؛ سوره مثل اخبار سیاسی تلویزیون شروع میشود و میگوید رومیها شکست خوردهاند و بعد میگوید به زودی پیروز میشوند. آن را با شروع سورهٔ انفال، «يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْأَنْفَالِ»، مقایسه میکند و میگوید در شروع سورهٔ روم هم انگار سؤالی مطرح شده و سوره به نوعی جواب آن را میدهد؛ موضوع سوره مطمئناً اختلافات سیاسی بین ابرقدرتهایی مثل ایران و روم نیست.
او مثالی از فوتبال میآورد، بازی دیشب ایران و عربستان: فرض کنید از دیدگاه یک آدم شیعه دوازده امامی خیلی معتقد نگاه میکنیم؛ گاهی از مردم میشنود که اگر ما برحق هستیم چرا میبازیم. جوابهای استاندارد این است که فوتبال اهمیتی ندارد، یا ما شیعه واقعی نیستیم، یا خداوند ما را آزمایش میکند. به گفتهٔ او سؤال سورهٔ روم شبیه همین است ولی از تعادل قوای سیاسی دنیا شروع میشود: مسلمانها دوست داشتند رومیها در مقابل ایرانیها پیروز شوند، و آیات زمانی نازل شدند که مسلمانها در شعب ابیطالب بودند. سؤال مؤمنین این بود که اگر توحید درست است و همه قدرت در دست خداوند است چطور این اتفاقها رخ میدهد؛ او میگوید سعی میکند بگوید تمام سوره پاسخ به این مسئله است، ولی پاسخها عمیقتر از مسئله سیاسی روز میشوند.
جواب سوره: اختفایی در کار نیست
او مسئله را به بحث «اختفای الهی» در فلسفهٔ دین وصل میکند که اتئیستها میآورند: اگر خدایی وجود دارد باید آشکار باشد، و این پنهان بودن دلیل میشود بر نبودن. به گفتهٔ او جواب سوره در اولین آیه بعد از آیات ابتدایی است: «يَعْلَمُونَ ظَاهِرًا مِنَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا». اینها به یک پوستهٔ نازکی از دنیا توجه میکنند؛ اگر باطن دنیا را ببینند میبینند که خداوند همیشه حکومت میکند و هیچ اختفایی در کار نیست.
او به این توجه میدهد که آیه به جای «باطن حیات دنیا» از آخرت میگوید، و میگوید در متون عرفانی آخرت باطن دنیاست. به گفتهٔ او قرآن صریحاً میگوید آخرت چیزی نیست به غیر از اینکه سرائر آشکار میشوند، و کافران همین الآن در جهنم هستند؛ آخرت اینطور نیست که دادگاهی تشکیل شود و قاضی براساس پروندهها حکم بدهد. روایتی از جوانی میآورد که به پیغمبر میگوید در حال یقین است و میتواند بگوید چه کسانی در بهشت و چه کسانی در جهنم هستند.
آیات ۷ تا ۱۰ همه این حالت پارادوکسیکال را دارند: مقدمهای گفته میشود و چیز دیگری شنیده میشود. دربارهٔ تفکر در نفس میگوید انسان عالم صغیر است و پشت پردهٔ ظاهری باطنی هست؛ دربارهٔ سیر در زمین میگوید از آثاری که باقی مانده باطن تاریخی را میفهمیم. در آیهٔ ۱۰ انتظار داریم از رعد و برق و زلزله و طوفان بشنویم، ولی میگوید بدکاران آیات خدا را تکذیب و مسخره کردند؛ به گفتهٔ او همین بلای واقعی است و غرق شدن در آب ظاهر ماجراست.
او از اینکه چیزی را که قرآن صریح میگوید «تعبیر عرفانی» بخوانند حساسیت دارد، و آیاتی را میآورد که اعمال را در قیامت میبینیم و مال یتیمخوار آتش میخورد. دربارهٔ عصمت پیامبران میگوید بعضی میگویند خدا عصمت را القا میکند، ولی یک جواب خیلی خوب و منطقی این است که پیامبران باطن هر کاری را درک میکنند؛ کسی که بداند باطن غیبت خوردن گوشت برادر مرده است غیبت نمیکند.
آیه و تکذیب آیات
به گفتهٔ او مقدمهٔ سوره میگوید خداوند مخفی نیست و ظهور دارد به این شرط که دیدتان قویتر باشد. ولی برای مؤمن سؤال میماند که چگونه میشود باطن دنیا را دید و چه شده که فقط ظاهر دنیا را میبینیم. اگر بخواهد سوره را در یک کلمه بگوید، میگوید در مورد آیات الهی است و اینکه چرا و چطور انسانها در اثر اعمال سوء آیات را تکذیب میکنند. آیه یک چیز ظاهری است که اگر دقت کنید معنایی در پشتش میبینید؛ میگویند عرب در بیابان نشانه میگذاشتند و به آن میگفتند آیه.
او میگوید برای سوره نمیگوید «اختفای الهی»، چون اصلاً اختفای الهی مفهومی ندارد. ادعا این است که دیدن آیات الهی یک عمل شناختی نیست: کسانی که مرتکب اعمال بد میشوند محروم میشوند و کارشان به جایی میرسد که آیات الهی را نمیبینند. به گفتهٔ او قرآن بارها تأکید میکند که شناخت ما تحت تأثیر شیوهٔ زندگی کردن ما است، نه اینکه آدمها باهوش باشند یا بیهوش.
آخرت پشت ظاهر دنیاست
آیات ۱۱ تا ۱۶ را تمرین مینامد: اگر موضوع سوره این است که آخرت پشت ظاهر دنیاست، هر توصیف آخرت باید به باطن حیات دنیا اشاره کند. مثلاً «يَتَفَرَّقُونَ» را به آیهٔ بعد از فطرت وصل میکند، دربارهٔ مشرکانی که «فَرَّقُوا دِينَهُمْ وَكَانُوا شِيَعًا»: مشرک در همین دنیا هم دچار تفرقه است. و میگوید «کانوا» به گذشته اشاره میکند، انگار از قبل کافر بودند.
او میگوید همه کفار هم همین الآن به بتهای خودشان کافر هستند، چون محال است که انسان بتواند به چیزی غیر از خداوند ایمان بیاورد. اگر خداوند کمال مطلق است، همه انسانها در حال پرستش او هستند و فقط اغوا شدهاند و چیزهای شکستهای را میبینند، مثل تصاویر کج و معوج در آینه شکسته. آدم مؤمنی که عمل صالح انجام میدهد همین الآن در درون خودش در بهشت زندگی میکند و معرفت دریافت میکند؛ به نظر میآید در آخرت همین چیزهایی که اینجا هست تشدید شود.
او میگوید آقای محمدتقی جعفری معاد را جسمانی نمیدانست و میگفت اگر به ابن سینا پرتقال دهند به چه دردش میخورد؛ خودش میگوید نمیخواهد بگوید معاد جسمانی هست یا نه، ولی لزوماً لذتهای جسمانی در معاد مطرح نیست.
کجا باید نگاه کرد
آیات بعدی میگویند مشکل این است که به جاهایی که باید نگاه نمیکنید؛ مثل بازی ایران و عربستان. اگر خودتان را در یک محیط طبیعی تصور کنید، زمین با بهشت خیلی فرق نمیکند. بقیه ظاهر حیات دنیا هم بازی است، «لهو و لعب». او حقایق را در مقابل اعتباریات و قراردادها میگذارد و ریاست جمهوری و مالکیت و پول را نمونه میآورد، و میگوید از آدمی که ۹۹ درصد از زندگی خودش را صرف این کرده که پول به دست آورد چه انتظاری دارید که حقایق عالم را ببیند؛ عین این است که از روی نتایج فوتبال بفهمید کدام تیم برحق است.
میپرسد آیا انتظار دارید خداوند در بازیهایی که ما درست کردهایم همانطوری جلوه کند که در مخلوقاتی که خودش درست کرده؟ نمیخواهد بگوید هیچ حقیقتی در قراردادها نیست. آیات «وَمِنْ آيَاتِهِ» میگویند خداوند شما را خلق کرده است، آمریکاییها شما را خلق نکردهاند؛ زن و مرد و رابطه عاشقانه بینشان از آیات خداوند است، و آن چیزی که خداوند خلق کرده قابل تبدیل نیست. ژنهایمان را نمیتوان دستکاری کرد، البته الان یکجوری میخواهند این کار را انجام دهند.
به گفتهٔ او جهان خلقت را تا حدی میتوان دستکاری کرد ولی قوانین جهان را نمیتوان. حرف این نیست که در ظواهر خداوند حکومت نمیکند، بلکه دیدنش سخت است: ممکن است یک عارف یا یک پیامبر در زشتترین بازیها هم حضور خداوند را حس کند، ولی اگر مرتب در آن بازیها گم شده باشید از آنجا نمیتوانید شروع کنید. میپرسد چه کسی گفته مؤمنین بدبخت هستند؛ مؤمنین همین الان «فِي رَوْضَةٍ يُحْبَرُونَ» هستند، چه روم پیروز شده باشد چه ایران.
پیروی از هوا
تمثیل آیهٔ ۲۸ میپرسد آیا در کسانی که مالکشان هستید کسی شریک رزقی که به شما دادهایم هست؛ آیهٔ بعد با «بل» میگوید آنهایی که ظلم کردهاند تابع اهواء خودشان هستند. او میپرسد آیا انسان پادشاه وجودش است و امیالش را کنترل میکند یا آنها سوار او هستند. به گفتهٔ او ما به نحوی جهان را از تطبیق عالم درون و بیرون میفهمیم: اگر درون پر از اضداد باشد بیرون را هم همانطور میبینیم، و اگر درون تصفیه شده باشد میبینیم بیرون هم یک پادشاه وجود دارد.
او آدمی را که درونش پر از کشمکش است مثال میزند که بیرون را هم پر از کشمکش میبیند، مثل اسطورههای یونانی که خدایان با هم و با انسان دعوا دارند. آیهای را میآورد که اگر هدایت شده باشید هیچ کس نمیتواند به شما ضرری بزند، و میگوید اگر دلبستگی به ظواهر دنیا نداشته باشد امنیت مطلق برقرار است. بعد آیهٔ فطرت میآید: «لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّه». فطرت ما این است که مالک تمام وجود خودمان باشیم و توحید را منعکس کنیم؛ آدمهایی که مطابق فطرتشان نیستند حالات متغیر دارند و وقتی رحمتی به آنها میرسد مشرک میشوند.
اعتباریات، انفاق و ربا
به گفتهٔ او نکتهٔ دوم غرق شدن در قراردادها است و بارزترینشان مالکیت و پول است. هیچ کس در حکمت اسلامی به اندازه علامه طباطبایی در مورد تمایز بین حقیقت و اعتبار صحبت نکرده است. به گفتهٔ او علامه تأکید میکند که ما باید قراردادهایی داشته باشیم و دنیای ایدهآل یک دنیای بدون قرارداد نیست؛ ولی قراردادها میتوانند منطبق با فطرت باشند یا چرند و پرند و بازیهای کاذب باشند، مثل تبدیل مالکیت اشیاء به مالکیت پول.
او میگوید یکی از راههای گیر نیفتادن در این قراردادها انفاق است؛ متقین به اموال خودشان اینطور نگاه میکنند: «وَفِي أَمْوَالِهِمْ حَقٌّ لِلسَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ». مالکیت مهمترین قرارداد اعتباری است که میتواند باعث انحراف شود. ربا را نمونهٔ غرق شدن در این قراردادها میداند: فعالیتی اقتصادی که رابطهاش با حقیقت قطع شده، و میگوید آدم رباخوار محال است بتواند شناخت خودش را آنطوری که باید حفظ کند.
به گفتهٔ او همه چیزهایی که در دنیا هست جلوههایی از اسماء خداوند هستند و خداوند به شیطان هم سهمی از قدرت داده است. تکنولوژی را نتیجهٔ این میداند که سلطان در جهان توزیع شده است، و میگوید فکر نکنید مهندسی ژنتیک دخالت در کار خداوند است، آنجایی که خداوند سلطانی قرار داده. برای برخی چیزها سلطان نیست و دروغ است، و مشرک آدمی است که به آن دروغها ایمان آورده، مثل بت. در جمعبندی میگوید ربا کثیفترین بازی اقتصادی است که خودمان درست کردهایم و با خلقت ما سازگار نیست.
باران، کشتی و انتظار از سیاست
او به فرمی در قرآن اشاره میکند که در آن جملههای نهایی میماند برای بعد، مثل آیات ارث که بخشیشان در آخر سورهٔ نساء میآید؛ در سورهٔ روم هم از آیات «وَمِنْ آيَاتِهِ» یکی باقی مانده است، آیهٔ باد. به گفتهٔ او باران و زنده شدن زمین آیهٔ آخرت است، و در خود سوره پیداست که اینکه مدتی باران نمیآید و بعد میآید به شکست اول سوره و پیروزی بعدی ربط دارد. او همچنین میگوید صنعت جزو خلق خداوند است؛ نماد صنعت در قرآن کشتی است، ولی دیدن خدا در حرکت کشتیای مثل تایتانیک سخت است.
او میپرسد آیا مؤمنین حق دارند انتظار داشته باشند که در معادلات سیاسی دنیا پیروزی خداوند را به صورت پیروزی روم ببینند. میگوید نباید از خداوند انتظار داشت که در نتایج فوتبال جلوههایی از او ببینیم و باید به خلقت نگاه کرد؛ به نظر نمیآید سوره ما را نهی کند از اینکه انتظار نصر الهی را در معادلات سیاسی داشته باشیم، ولی عجله خوب نیست. آخرین آیه به پیغمبر میگوید «فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ».
او میگوید ایرانیها که پیروز شدند به نصر خداوند بود و رومیها هم که پیروز میشوند به نصر خداوند است؛ ممکن است صد یا هزار سال بعد کسی بفهمد چه حکمتی بود. در زندگی درونی مؤمنین همیشه پیروز هستند، ولی در لایههای مصنوعی و قراردادی دیده نمیشود، و همیشه امر خداوند اطاعت میشود. در پایان میگوید اگر احساس کنید سورهٔ روم را فهمیدهاید این جلسه شکست خورده است، چون وارد جزئیات هیچ آیهای نشدند.
→ متنِ کاملِ این جلسه