جلسه دربارهٔ ابهامهای سورهٔ ص است، که او آن را شاید پرابهامترین سورهٔ قرآن میداند. نخست ساختار چهارداستانی سوره و برداشتی کلی از آن را میگوید. بعد میپرسد فهم قرآن چقدر میتواند به اطلاعات بیرون از قرآن، مثلاً کتاب مقدس، وابسته باشد و استدلال دو سر طیف را میآورد. سپس ابهام داستانهای داوود، سلیمان و ایوب را مرور میکند.
ابهام سوره و ساختار آن
او میگوید داستانهای سورهٔ ص از نظر فنی شبیه چیزی هستند که اکنون فلش استوری میگویند: گاهی چند جمله هستند و خیلی روشن نیستند ولی حال و هوای خاصی دارند. فکر میکند این سوره در مجموع شاید پرابهامترین سورهٔ قرآن باشد؛ با مراجعه به تفاسیر و ترجمهها اختلاف دیده میشود، و آیهای هست که دربارهٔ معنی هیچکدام از واژههای آن توافق نیست. قول نمیدهد همهٔ ابهامها رفع شود.
به همین دلیل میگوید بحث این سوره با شیوهٔ معمول فرق دارد: چون در جلسهٔ اول نمیتواند بگوید معنی داستانها چیست، باید از اول بخشهای مبهم را روشن کند و بعد امیدوار باشد کلیت سوره را بفهمد. ولی درکی را که از کلیت سوره پیدا میشود میتوان برای رفع ابهام بعضی داستانها هم به کار برد، کاری که به گفتهٔ او معمولاً مفسران نکردند، و این را به رفت و برگشت میان فهم کل متن و فهم قسمتها در هرمونوتیک مربوط میکند.
سوره چهار داستان روشن دارد: داوود، سلیمان، ایوب، و داستان ابلیس و تمرد او از حکم سجده که پایان سوره است. او ساختار را جالب میداند، چون داستان چهارم تقریباً به انتهای سوره چسبیده و بعد از آن آیهٔ کوتاهی میآید که بازگشت به ابتدای سوره است. مقدمه تا ابتدای داستان داوود مواجههٔ کفار با پیامبر و قرآنی است که صاحب ذکر است؛ پیامبر در شرایط خوبی نیست و با تمسخر روبهرو است، و او نتیجه میگیرد سوره مکی است و در ابتدا یا حداکثر اواسط دوران پیامبری.
برداشت کلی پیش از فهم جزئیات
او میگوید قطعهٔ اول سوره، مواجههٔ کفار و مشرکان با دعوت پیامبر به توحید، چیز استثنائی نیست و فضای شروع سوره نرمال است. با این مقدمه انتظار دارد داستان پیامبرانی بیاید که در دوران سخت پیروز میشوند و کفار از بین میروند، ولی داستانهای سوره دربارهٔ داوود و سلیمان است که برعکس پیامبر در موضع قدرت هستند: سلیمان مقتدرترین پیامبر تاریخ است با ملکی که تکرارشدنی نیست، و داوود پادشاهی پیروز است که کوه و پرندگان با او همراهی میکنند.
این با وضع پیامبر کنتراست دارد و از پیامبر خواسته میشود بر آنچه میگویند صبر کند. خود داستانها دربارهٔ لحظههایی است که این پادشاهان مقتدر دچار فتنهٔ معنوی میشوند و توبه میکنند؛ به نظر او اولین سؤال این است که این چه پیامی برای صبر پیامبر دارد، جدا از اینکه آن فتنهها چه بودند. داستان سوم، ایوب، شبیه آن چیزی است که انتظار داریم: پیامبری که انگار مورد هجوم شیطان قرار گرفته و همه چیز را از دست داده، دعا میکند و به وضع قبلی یا بهتر برمیگردد.
او به تقابل دو داستان توجه میدهد: شیاطین در تسخیر سلیماناند، ولی ایوب به خداوند شکایت میکند که شیطان به او نصب و عذابی رسانده است. داستان پایانی هم به گفتهٔ او بیش از هر چیز داستان ابلیس است، نه آدم و حوا یا بهشت، و رابطهٔ شیطان با انسان در این سوره برجسته است و باید به آن فکر کرد.
جدا از همهٔ ابهامها، مرکزیت مفهوم ذکر در سوره جای بحث ندارد: در ابتدا و انتها و در تمام داستانها آمده است. واژهٔ اواب را از اقمار ذکر میداند، یعنی کسی که به محض خروج از حالت ذکر دوباره برمیگردد. اینکه ذکر چه معنا و ابعادی دارد باید در همین سوره فهمیده شود؛ ذکر هم یادآور خدا و قیامت است و هم یاد پیامبران دیگر.
چقدر میتوان به بیرون از قرآن رجوع کرد؟
او میپرسد فهم آیات قرآن چقدر میتواند وابسته به اطلاعات بیرون از قرآن باشد، مثلاً داستانهای کتاب مقدس یا روایات شأن نزول. به گفتهٔ او طیفی از پاسخها هست و او دو سر آن را خلاصه میکند: یک سر رجوع به بیرون را مجاز نمیداند، سر دیگر آن را لازم. عجله ندارد، چون در طول بحث سوره فرصت هست که این دو ادعا و ادعاهای بینابین را بسنجد.
استدلال سر اول این است که قرآن باید خودبسنده باشد وگرنه خلاف بلاغت است. منابع دیگر، مثل روایات، زمینهٔ صدور هستند ولی صدور قرآن قطعی است، و به گفتهٔ این گروه تورات و انجیل خوب نگهداری نشدهاند و مثلاً داستان یوسف در آنها تحریف شده است. این گروه میگوید قرآن عمداً مختصر گفته: اینکه تعداد اصحاب کهف را نمیگوید یعنی مهم نبوده، و با حذف شاخ و برگها تنهای میماند که اصل مطلب است و باید به همان بچسبید.
استدلال سر دیگر این است که ابهامهای سورهٔ ص مثل نگفتن تعداد اصحاب کهف نیست: چیزی گفته میشود که معلوم نیست چیست و در بایبل آمده است، و قرآن به ایمان به کتابهایی که پیش از آن نازل شده دعوت میکند. او در نقش این گروه استدلال میکند: اگر مسلمانان واقعاً ایمان داشتند باید بیشترین تلاش را برای شناخت اصل بایبل به کار میبردند، و چون خود قرآن میگوید تورات و انجیل نور است، رجوع به آنها خودبسنده بودن قرآن را به هم نمیزند؛ خودبسنده بودن وقتی خراب میشود که برای فهم قرآن لازم باشد متنی را بخوانیم که در قرآن اسمش هم نیامده. در پایان میگوید سورهٔ ص جای مناسبی است که ببینیم کدام دیدگاه به حقیقت نزدیکتر است یا چیز بینابینی را راه درست بدانیم.
داوود: دو برداشت از یک آیه
در داستان نبأ خصم دو گروه از دیوار محراب بالا میروند و نزد داوود دادخواهی میکنند: یکی ۹۹ میش دارد و دیگری یک میش، و صاحب ۹۹ میش خواسته آن یکی را هم به او بدهد تا نگهداری کند. داوود میگوید با درخواست میش تو به تو ظلم کرده، و بعد گمان میکند او را آزمایش کردهایم، استغفار میکند و توبه میکند. او میپرسد چه اتفاقی افتاد که داوود احساس کرد باید توبه کند، و دو دیدگاه را متناظر با دو سر طیف میداند.
دیدگاه اول میگوید داوود در قضاوت اشتباه کرد: به معروفترین روایت یا تفسیر، شتاب کرد و از نفر دوم نپرسید و حق را به نفر اول داد؛ در روایات آمده که قبلاً در ذهن داوود گذشته بود که امکان خطا ندارد. به گفتهٔ او گروه اول میتواند بگوید حتی بدون روایات، خطا از خود آیات روشن است و لازم نیست جای دیگر ببینیم.
دیدگاه دوم میگوید حکم مهم نیست؛ وقتی آنها رفتند داوود فهمید میخواستند او را یاد گناهی بیندازند که خودش در گذشته انجام داده بود، گذشتهٔ او که در قرآن نیامده و در کتب مقدس یهودیها آمده است. او پیش از خواندن آن داستان از انبیا و کسانی که به انبیا علاقهمند هستند پوزش میخواهد و میگوید آن را خلاصه میکند تا جنبهٔ توهینآمیزش کم شود؛ ممکن است در نگاه اول موضع گروه دوم تضعیف شود، ولی کمی صبر کنید.
داوود و روایت کتاب مقدس
طبق کتاب سموئیل، داوود زنی را از پشت بام میبیند که زن اوریای حتی است، او را به کاخ میآورد و همبستر میشود، زن حامله میشود، و داوود برای اینکه بچه به گردن اوریا باشد او را از جنگ فرامیخواند ولی اوریا به خانه نمیرود؛ داوود نامه مینویسد که او را به جایی بفرستند که کشته شود و بعد با آن زن ازدواج میکند. او این را فاجعه میداند و میگوید نمیداند کسی چگونه میتواند با ستایشی که خداوند از داوود به عنوان اواب دارد این میزان گناه را به او نسبت دهد؛ به نظر او با فضای قرآن هماهنگ نیست و در این مرحله به نظر میآید موضع گروه دوم تضعیف شده است.
بعد ادامهٔ همان کتاب را میخواند: ناتان نبی نزد داوود میآید و حکایت دو مرد را میگوید، فقیری که فقط یک ماده بره داشت و ثروتمندی که آن را گرفت و کشت؛ داوود خشمگین میشود و ناتان میگوید آن مرد تو هستی، و داوود توبه میکند. او میگوید این متن هزار سال قبل از قرآن نوشته شده و اگر آن را مربوط به داستان قرآن ندانیم دچار پارادوکس میشویم؛ تأکید روی ماده بودن هم در داستان هست و ارجاع را تا حدودی توجیه میکند.
او میگوید در این مرحله به نظر میآید موضع گروه دوم کمی تقویت شده، ولی نمیخواهد الان بحث کند، فقط میخواهد نشان دهد این داستانها ابهام دارند. دو سر طیف جوابهایی کاملاً مخالف میدهند: یکی مشکل را در همین آیات و قضاوت داوود میبیند و دیگری بیرون از آیات، و بعضی مفسران گفتهاند آن دو گروه ملائکه بودند. به گفتهٔ او این روشنترین و کمابهامترین داستان سوره است، و باز معلوم نیست چرا این فتنه باعث توبه داوود شد.
داستان سلیمان
دربارهٔ «إِذْ عُرِضَ عَلَیْهِ بِالْعَشِیِّ الصَّافِنَاتُ الْجِیَادُ» او میگوید «حُبَّ الْخَیْرِ عَنْ ذِکْرِ رَبِّی» را میشود دو جور ترجمه کرد: حب خیر را بر ذکر پروردگار ترجیح دادم، یا به دلیل یاد پروردگار اسبها را دوست دارم. «حَتَّى تَوَارَتْ بِالْحِجَابِ» را بعضی به خورشید نسبت میدهند و بعضی به اسبها و هر دو از نظر ادبی ممکن است. تفسیر پرطرفدار این است که اسبها سلیمان را از نماز غافل کردند و خورشید برگشت؛ دربارهٔ مسح گردن و پاها هم میگویند یا مقدمهٔ نماز بود یا دست کشیدن به اسبها، و تعداد قابل توجهی از مفسران آن را گردن زدن اسبها میدانند.
علامه طباطبایی میگوید اگر «توارت بالحجاب» را خورشید ندانیم «بالعشی» بیمعنی است، و شیعیان نسبت به قضا شدن نماز پیامبر حساسیت دارند. دربارهٔ جسدی که بر کرسی سلیمان انداخته شد، میگوید تا اینجا چیزی نفهمیدیم و بقیه را هم، با لحنی شوخ، انشاءالله نمیفهمیم؛ ممکن است ادامهٔ همان داستان و خطایی از سلیمان باشد و خیلیها آن را مستقل میدانند. این داستان در کتاب مقدس به این شکل نیامده، پس به نظر میآید ابهامش با رجوع به آن حل نمیشود و موضع طرف اول تقویت میشود.
داستان ایوب
داستان ایوب در کتاب مقدس مفصل است و از نظر ادبی از قویترین داستانهای آن؛ آنچه در قرآن آمده تقریباً چهار جمله در برابر چهل صفحه است، و او توصیه میکند مستقل از سورهٔ ص آن را بخوانند. در کتاب ایوب گفته میشود خداوند دست شیطان را باز گذاشت، اول اموال و اهل او را گرفت و بعد او را بیمار کرد؛ قرآن به آن اشاره نمیکند و لزوماً تأییدش هم نیست، ولی شبیه است. از «وَوَهَبْنَا لَهُ أَهْلَهُ» میفهمیم اهل خود را از دست داده بود یا از آنها جدا شده بود.
اوج ابهام آیهٔ «وَخُذْ بِیَدِکَ ضِغْثًا فَاضْرِبْ بِهِ وَلا تَحْنَثْ» است که سر هیچکدام از واژههای آن توافق نیست. او میپرسد آیا با خواندن کامل داستان ایوب مشکلات حل میشود یا مانند گروه اول باید روی واژهها و خود آیات متمرکز بود. آنچه میفهمیم این است که ایوب آدم بسیار صبوری بود، شیطان همه چیز او را گرفته بود، ارتباطش با خداوند حفظ شد، و خداوند بیماری او را درمان کرد و اهلش را به او برگرداند؛ اگر جزئیات گفته نمیشود، به گفتهٔ او برای این است که روی چهار آیه متمرکز شویم.
جمعبندی جلسه
او میگوید مشکل اصلی سورهٔ ص برای درک کلی این است که این داستانها را بفهمیم، و فهم داستانها لزوماً به معنای فهم همهٔ جزئیات نیست؛ سؤال این است که چقدر باید به متون بیرون از قرآن رجوع کرد یا خود را به قرآن محدود کرد. در پایان یادآوری میکند که میشود میان کل سوره و داستانها رفت و برگشت کرد: داستان سلیمان در خلأ گفته نمیشود، بعد از داوود و قبل از ایوب آمده، و برای رفع ابهام میشود به کل سوره و قبل و بعد آن و به داستان ابلیس و فرشتگان ارجاع داد.
→ متنِ کاملِ این جلسه