او میگوید بحث حاشیهای جلسهٔ اول دربارهٔ میزان مراجعه به متون خارج از قرآن ادامه دارد، و جلسهٔ امروز به بخشی از داستان داوود در سورهٔ ص اختصاص دارد، یعنی آزمون ستیزهگرانی که از دیوار بالا رفتند. نخست دربارهٔ ابهام داستانها میگوید، سپس دو تفسیر را بررسی میکند و برپایهٔ متن و نگاهی به بایبل راهحلی پیشنهاد میدهد، و در پایان به پیوند داستان با سورهٔ احزاب و آغاز سوره و به پرسشهای حاضران میرسد.
پرسش: چرا داستان اینقدر مبهم است؟
او میگوید در جلسهٔ اول دو سر طیف را دربارهٔ مراجعه به متون خارج از قرآن بیان کرده است: یک سر اینکه قرآن خودبسنده است و فقط باید آن را دقیق خواند، و سر دیگر اینکه ابهامها گذاشته شده تا به کتب مقدس قبلی مراجعه کنیم. این اختلاف مشخصاً در داستان داوود و سلیمان و ایوب هست. پرسشی که طرفین باید جواب بدهند این است که چرا مثلاً داستان ایوب در قرآن ۴ خط است؛ پاسخ گروه دوم میتواند این باشد که در کتب مقدس پیش از قرآن ۸۰ صفحه دربارهٔ او نوشته شده است، هرچند به نظر او داستان ایوب خیلی اورجینال نیست.
به گفتهٔ او جواب کلی گروه اول این است که قرآن خودش میگوید آیات محکم و متشابه دارد، پس هر پاسخی که دربارهٔ متشابهات هست اینجا هم میآید؛ ممکن است پاسخ یک نفر این باشد که متشابهات آدمهای متقی را از کسانی جدا میکند که «فِي قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ» است. پاسخ دیگر این است که ابهامها در درون خود قرآن قابل رفع هستند اگر کسی جزء راسخون فی العلم باشد. دربارهٔ سورهٔ ص شاید ویژگی خاص این باشد که انگار خداوند ابا دارد دربارهٔ خطای پیامبری که توبه کرده و پاک شده صراحتاً و با جزئیات صحبت کند؛ این جوابی است که گروه اول دستکم دربارهٔ ص میتواند بدهد.
داستان ستیزهگران
او میگوید وقتی قطعههایی از سوره را نمیفهمیم، چارهای نیست جز اینکه آنها را حل کنیم تا به انسجام سوره برسیم. داستان از «وَهَلْ أَتَاكَ نَبَأُ الْخَصْمِ إِذْ تَسَوَّرُوا الْمِحْرَابَ» در آیهٔ ۲۱ شروع میشود و اختلاف شدیدی دربارهٔ آن هست: آیا داوود در قضاوت اشتباه کرد و توبه کرد، یا این آزمون او را به یاد گناهی انداخت که در گذشته توبه نکرده بود. کسانی که به بایبل مراجعه میکنند روایت دوم را میگیرند؛ کسانی که به متن یا به روایات و شأن نزولها اکتفا میکنند تقریباً یک صدا میگویند آن داستان دروغ است و داوود در قضاوت مشکلی پیدا کرد.
در خلاصهٔ او، عدهای بیش از دو نفر، انگار در دو گروه مخالف، از دیوار محراب بالا میروند و نزد داوود که جا میخورد میگویند نترس. یکی میگوید برادرش ۹۹ میش دارد و او یک میش، و برادرش خواسته آن را هم بگیرد و «وَعَزَّنِي فِي الْخِطَابِ»، یعنی در استدلال بر او غلبه کرده است. داوود حکم میکند که او به تو ظلم کرده است. پس از رفتن آنان داوود گمان میکند آزمایش شده است، استغفار میکند و خداوند او را میبخشد و میگوید خلیفه در زمین است و باید به حق حکم کند.
تفسیر بایبلی و اشکالهای آن
از طرف کسانی که داستان را به روایت بایبل ارجاع میدهند، او چنین میآورد: داوود عاشق زنی شد و شوهر او را به کشتن داد؛ ۹۹ در برابر یک به نوعی یادآور تعداد زنهای داوود در برابر یک زنِ آن افسر است و واژهٔ «نَعْجَةٌ» چند بار میآید. بر این اساس وقتی داوود حکم داد، برایش یادآوری شد که خودش هم گناهی کرده است. او میگوید به نظر او آن داستان دربارهٔ داوود محال است درست باشد، ولی به این تفسیر اهمیت میدهد، چون ممکن است کسی ورژن دیگری از آن کشف کند یا بسازد.
به گفتهٔ او این تفسیر جزئیات را توجیه نمیکند: چرا از دیوار محراب بالا آمدند، در حالی که در بایبل ناتان در روز روشن داستان را تعریف میکرد؛ چرا میگوید «این برادر من است»، در حالی که در داستان ناتان یکی ثروتمند و دیگری فقیر است؛ و چرا این آدم مؤدبی است و نمیخواهد به زور بگیرد، در حالی که در داستان ناتان ثروتمند بره را سر میبرد. همه اینها شباهت را تضعیف میکند.
شگفتی ماجرا: کفالت یک میش
او میخواهد خواننده صحنه را واقعی تصور کند: عدهای شب یا نیمه شب دزدانه از دیوار محراب بالا میروند، و آدم فکر میکند اختلافشان سر یک اورژانس است، مثلاً کسی دارد لینچ میشود. بعد معلوم میشود ماجرا این است که برادر میخواهد «أَکْفِلْنِیهَا»، یعنی کفالت میش را بر عهده بگیرد. به نظر او این حالت کمیک و کودکانه دارد، مثل دو بچه که سر مداد زرد و آبی به دیوان عالی کشور بروند.
حکم داوود: خطا و اشکالهای آن
نکتهٔ دوم به نظر او این است که اگر صورت مسئله را دقیق بخوانیم، حق با برادری است که ۹۹ میش دارد و کفالت خواسته؛ پس مشکل فقط نپرسیدن از نفر دوم نیست و به نظر میآید خود حکم داوود اشتباه است. او حدس میزند آنکه یک میش مانده بیعرضه است و آنکه ۹۹ دارد بلد است میش نگه دارد و میخواهد کمک کند؛ «وَعَزَّنِي فِي الْخِطَابِ» را هم نشانهٔ آن میگیرد که او دلیل کافی داشته است. اگر داوود از نفر دوم میپرسید، فکر میکند این حکم را نمیداد.
او میگوید این تفسیر از تفسیر اول با متن سازگارتر است، چون پس از توبه بلافاصله میآید «فَاحْكُمْ بَيْنَ النَّاسِ بِالْحَقِّ»؛ ولی اشکالهایی دارد. اگر داوود فهمیده بود حکم اشتباه داده، باید اول حکم را درست میکرد نه اینکه استغفار کند. او خود را جای داوود میگذارد و میگوید از این فتنه اعتراض داشت، چون وسط عبادت و در شرایط غیرعادی از او حکم خواستهاند و نه در محکمه؛ این امتحان ضعیفی است.
اشکال سوم این است که اگر داوود از حکم اشتباه توبه کرده، معلوم نیست از چه توبه کرده؛ شاید به نظر او این مقدار استغفار و «فَغَفَرْنَا لَهُ» به حکم اشتباه نمیخورد. او فکر میکند خود مفسرین هم متوجه شدند و داستان غرور داوود را اضافه کردند، که آن را مزخرف میخواند، چون غرور یعنی شرک. نتیجهاش این است که از متن برمیآید داوود عدالت دادرسی را رعایت نکرده و به نظر میآید حکم اشتباه هم داده، ولی ماجرا فقط این نیست.
او میگوید داستان ناتان هزار سال پیش همین ساختار را دارد و به نظر او خیلی سخت است آن را به کل نادیده بگیریم. از طرف مفسرینی که روایت خطای قضاوت را قبول دارند میگوید اصل ماجرا همین اتفاق قرآنی است و آنها که نفهمیدند آن داستانها را ساختند؛ خودش این را نچسب میداند و میگوید انتها و ابتدای داستان با خطای دادرسی تنها نمیخورد.
روایتی تازه با روانکاوی
او میگوید داستان بایبل را رها نمیکند، چون تجربه نشان داده داستانهای قرآن با بایبل خیلی مطابق نیستند ولی چیزی معمولاً هست؛ پس ورژنی میسازد که تأکید نمیکند حقیقت دارد. به نظر او اشکالی ندارد پیامبری زنی را ببیند و به او تمایل پیدا کند. حداقل ۲۰ دقیقه بحث روانکاوی میکند: پیامبران تحت تأثیر کششها مثل برگ کاه جابهجا نمیشوند، ولی این به معنای نبودن کشش در درونشان نیست.
در این ورژن تصمیمی نزدیک به ۵۰-۵۰ را در نظر میگیرد که ممکن است کششی ناخودآگاه ذهن داوود را به سمتی ببرد، مثلاً اینکه جناحی که اوریا در آن است عملیات خطرناکتری انجام دهد، بدون اینکه چیزی در خودآگاه او باشد. ولی در درون او ممکن است حس گناهی پدید آید که نکند نبودن اوریا به او نفعی میرساند. او میگوید برای یک پیامبر همین هم خطا و گناه حساب میشود، و اصراری ندارد این ورژن درست باشد.
واکنش بیش از حد و لکه بر آینه
او میگوید وقتی در درون ما خطایی هست و با وضعیتی مشابه روبهرو میشویم، overreaction نشان میدهیم، چنانکه در روانکاوی یونگ چیزی که در سایه است و انکار شده باعث واکنش شدید نسبت به کسی میشود که آن صفت را دارد. به نظر او کسانی که میگویند خطای دادرسی اتفاق افتاد کنجکاو نمیشوند که چرا. در این ورژن فتنه به گفتهٔ او این است که شرایطی بیاورند که به خود داوود ثابت شود میل به بثشبع، ولو ناخودآگاه، در آن تصمیم دخالت داشته است.
او میگوید داستان را چنین بخوانید: لکهای از گذشته روی آینهٔ وجود داوود مانده و او نمیداند؛ این لکه پاک نمیشود مگر اینکه بفهمد، و اگر خطا برایش قطعی نشود نمیتواند توبه کند. بعد از آن حکم میآید که خلیفهٔ زمین است و «وَلا تَتَّبِعِ الْهَوَى»، چون همین امیال باعث میشود آدمها بد حکم بدهند.
برای تأیید، او میگوید در داستان ناتان هم overreaction هست: داوود میپرد و میگوید باید آن مرد را کشت. اگر نزد داوود در محکمه میآمدند او قطعاً حکم درست میداد؛ این فتنهای حساب شده بود، وسط عبادت و در شرایط غیرعادی، تا چیزی که در درون اوست خودش را نشان دهد.
پیوند با سورهٔ احزاب و پرسشها
او میگوید ممکن است آنچه گفته لو دهنده باشد و داستانی از پیامبر در سورهٔ احزاب را یادآوری میکند: به گفتهٔ او پیامبر دختری را دید و به همسری زید داد در حالی که به او علاقهمند شده بود، و بعد گفتند بگو طلاق بگیرد و با زینب ازدواج کند. به نظر او این داستان یادآور آن است؛ در آنجا پیامبر پادشاه شده و بلافاصله این اتفاق میافتد.
دربارهٔ ارتباط با آغاز سوره میگوید در آغاز به نظر میآید پیامبر در موضع ضعف است و مسخرهاش میکنند، ولی داوود و سلیمان در اوج قدرت هستند، و آیهٔ «جُنْدٌ مَا هُنَالِكَ مَهْزُومٌ مِنَ الْأَحْزَابِ» به پیامبر تسلی میدهد که آنان لشکر شکست خورده هستند. این داستان وعدهٔ حکومت به پیامبر میدهد و هشداری است که ظریفترین امیال در زمان رسیدن به حکومت ممکن است اشکالات بزرگ ایجاد کند. جلسهٔ آینده داستان سلیمان و اسبان را بررسی میکند.
در پرسش و پاسخ، یکی از حاضران میگوید ۹۹ به یک تابلو است؛ او میگوید همین ۹۹ به ۱ زمینهٔ اشتباه را فراهم میکند. حاضری دیگر میگوید بالا رفتن از دیوار میتواند نماد باشد؛ او میگوید تأثیر سمبلیک لایهٔ دیگری است و در این سطح نباید دخالتش داد، و فکر میکند ابهام اینجا برعکس آنچه آن حاضر میگوید عمل میکند؛ اگر آن تهمت وجود داشت، این ماجرا آن را دوباره زنده میکرد.
→ متنِ کاملِ این جلسه