او میگوید دو نکتهٔ مقدماتی دارد و دربارهٔ عصمت هم صحبت میکند. بعد داستان سلیمان و اسبها را میخواند و ابهامها و اختلافهای آن را میگوید. نکتهٔ کلیدی را مسح میداند، سپس دربارهٔ آیهٔ جسد صحبت میکند و در پایان نتیجهگیری میکند.
نکات مقدماتی و عصمت
او میگوید پروندهٔ بخش داوود بسته نشده است، چون از اول گفته باید قطعهها را بفهمند و بعد در کل سوره جا بدهند، و هر قسمتی را که میخوانند باید در ذهن باز بگذارند. امروز داستان سلیمان را میخوانند.
او میگوید به نظرش اصرار بعضی مفسران، مخصوصاً شیعه، بر اینکه پیامبران هیچ خطایی نکنند نامعقول و شگفتآور است. برهانی معقول پشت عصمت هست: کسی که به پیامبری برگزیده شده باید در ابلاغ رسالت مصون از خطا باشد، ولی اینکه هیچ خطایی در هیچ سطحی از او سر نزند به نظر او بیمعنا و با قرآن در تناقض است. او میگوید شاید یک روز کسی استدلالی بیاورد که نظرش را عوض کند.
او میگوید جلسات آقای جوادی آملی را، که برایشان احترام قائل است، گوش کرده و ایشان میخواهد استدلال کند داوود خطایی نکرده است، ولی به نظر او معلوم نیست از چه چیزی توبه میکند. او توجیه ملائکه و تمثل را هم نمیپذیرد، چون داوود خواب نبود و فرقی نمیکند آنها آدم بودند یا ملائکه.
آیات اسبها و اختلافها
او آیه ۳۰ تا ۳۳ را میخواند: «إِذْ عُرِضَ عَلَیْهِ بِالْعَشِیِّ الصَّافِنَاتُ الْجِیَادُ»، «إِنِّی أَحْبَبْتُ حُبَّ الْخَیْرِ عَنْ ذِکْرِ رَبِّی»، «حَتَّى تَوَارَتْ بِالْحِجَابِ»، «رُدُّوهَا عَلَیَّ». او میگوید این واقعه مشابهی در عهد عتیق ندارد، برخلاف داوود و ایوب، هرچند در عهد عتیق نهی از نگهداشتن اسب زیاد و اتکا به آن هست و داستان مسح در بایبل ذکر نشده است.
به گفتهٔ او دربارهٔ این داستان در اسناد اسلامی داستانهای پیرامونی فراوان است و تفاسیر این سه آیه را حداقل به ۲۰-۳۰ نوع مختلف خواندهاند.
او اختلافها را میشمارد: «بِالْعَشِیِّ» برای بعضی زمینهساز غروب خورشید است و برای بعضی زمان ذکر و عبادت؛ فاعل «تَوَارَتْ» یا اسبهاست یا خورشید؛ «رُدُّوهَا» یا اسبها را برگردانید یا خورشید را؛ و «مَسْحًا بِالسُّوقِ وَالأعْنَاقِ» یا دست کشیدن به اسبها یا نوعی وضو. او میگوید علامه طباطبایی «تَوَارَتْ» را به خورشید برمیگرداند چون اگر خورشید نباشد گفتن «بِالْعَشِیِّ» بلاوجه میشود.
دور کردن احتمال تعلیلی
او میگوید وقتی در جنگلی از ابهاماتاند باید احتمالهای خیلی ضعیف را از ذهن دور کنند. تعلیلی خواندن «عَنْ ذِکْرِ رَبِّی» به نظر او نه پشتوانهٔ ادبی دارد و نه با زبان قرآن سازگار است، چون «حب» هر جا در قرآن میآید بار منفی دارد، و در سورهٔ العادیات هم دربارهٔ اسبها میگوید «وَإِنَّهُ لِحُبِّ الْخَیْرِ لَشَدِیدٌ». پس فعلاً میپذیرند که غفلتی از سلیمان در ابتدا پیش آمده، در حال تماشای اسبها.
اسبها، جیاد و لف و نشر
او میگوید از مقالهای از هادی رضوان، استاد ادبیات عرب دانشگاه کردستان، نکتهای گرفته است. به گفتهٔ او، که از حافظه میگوید، صافنات به شیوهٔ ایستادن اسب اصیل اشاره دارد، و جیاد شاید به جای همریشه بودن با جواد از «جید» به معنای گردن باشد. پس صافنات به دست و پا و جیاد به گردن اشاره دارد، و اگر این را بپذیریم با «السُّوقِ وَالأعْنَاقِ» لف و نشر مرتب ساخته میشود. او میگوید اگر هزار دلیل واژهشناسی بیاورند که جیاد از جید نمیآید قبول نمیکند، چون این حرف خیلی به آیات میخورد.
او میگوید این برایش مهم بود چون اگر پذیرفته شود، مسئلهٔ وضو و نسبتدادن «تَوَارَتْ بِالْحِجَابِ» به خورشید کنار میرود. اگر «تَوَارَتْ» مربوط به خورشید بود، «رُدُّوهَا عَلَیَّ» یعنی خورشید را برگردانید تا به اسبها دست بزنم، که او عجیب میداند.
«بِالْعَشِیِّ» و «رُدُّوهَا عَلَیَّ»
او میگوید اگر علامه طباطبایی این استدلال را نگفته بود با قاطعیت آن را ضعیف میخواند. «بِالْعَشِیِّ» بلاوجه نیست: زمینهٔ نزدیک تاریکی را فراهم میکند که اسبها در تاریکی یا گرد و خاک ناپدید شوند، و در همین سوره «بِالْعَشِیِّ وَالإشْرَاقِ» زمان تسبیح بود و غفلت از ذکر در آن زمان تشدید میشود.
او میگوید اگر «رُدُّوهَا عَلَیَّ» برگرداندن خورشید باشد، معجزهای بزرگ است که باید در متون بنیاسرائیل هم ذکر شده باشد. لحن آن هم فرمان است و پیامبران به خدا یا ملائکه فرمان نمیدهند؛ پس خطاب به زیردستان است.
مسح و اواب
او این را کلیدیترین نکته میداند: در قرآن مسح به معنای ناز کردن یا لمس کردن نیست، محتوای دینی دارد، مثل مسح در وضو یا «مسیح» که مسحشده است. پس آیهٔ ۳۳ عملی دینی برای تقدیس است: سلیمان که غفلت کرده بود اسبها را برمیگرداند و دست و پا و گردن را، که همان چیزهایی است که نظرش را جلب کرده بود، انگار تقدیس میکند و اسبها را به منظومهٔ آیات الهی میآورد. او میگوید این را که شاید از حنا استفاده کرده باشد حرفی بدون پشتوانهٔ متنی میداند.
به نظر او تفسیرهای عجیب از آنجا آمده که نتوانستند سه آیه را به هم ربط دهند و مسح را عمل دینی نفهمیدند. به گفتهٔ او طبیعیترین قرائت این است که ضمیرها به اسبها برگردد.
او میگوید این سه آیه مانند تفسیر واژهٔ «اواب» است: آدم اواب کسی است که اگر پنج دقیقه محو تماشای چیزی شد، یکدفعه به خود میآید و جبران میکند. آیهٔ ۳۰ با «إِنَّهُ أَوَّابٌ» تمام میشود. به نظر او ساختار این قسمت مانند مقدمهٔ داستان داوود است که آن هم «أَوَّابٌ» دارد، و فتنه آیهٔ بعد است.
جسد و ملک سلیمان
او میگوید آیهٔ «وَلَقَدْ فَتَنَّا سُلَیْمَانَ وَأَلْقَیْنَا عَلَى کُرْسِیِّهِ جَسَدًا ثُمَّ أَنَابَ» از همه مبهمتر است و مفسران دربارهٔ آن فراوان حرف زدهاند، مثل اینکه شیطان انگشتر او را گرفت. او به مقالهٔ ماریانا کلار ارجاع میدهد که چند تفسیر و قصص قرآن را دربارهٔ این آیه مقایسه کرده و جدول کشیده است.
او به ساختار داستان داوود نگاه میکند: مدح، فتنه، توبه، سپس ارتقا. بعد از «ثُمَّ أَنَابَ» سلیمان دعا میکند و ملکی به او داده میشود که باد و شیاطین در تسخیر آن است. احتمالاً آن فتنه با این ارتباط دارد. او میگوید نتیجه را بدون چیدن استدلال میگوید: ملک سلیمان بیش از اندازه جسمانی شده بود، با نیروی نظامی و ثروت، و انگار جسدی بیروح مانند مجسمه نماد آن بود.
او میگوید سه آیهٔ اول، در عین نشان دادن اواب بودن، نشاندهندهٔ جسمانی بودن و مادی بودن حکومت سلیمان هم هست که اینقدر اسب در آن اهمیت پیدا کرده است، و در بایبل هم ارقامی ذکر شده که او اسب زیادی داشت. به نظر او پس از توبه ابعاد ماورای طبیعی به ملک او اضافه میشود؛ ریح با روح هم ریشه است، و در سورهٔ سبأ شیاطین نمیفهمند سلیمان مرده تا موریانه عصای او را بخورد، یعنی به نظر او با جنبهٔ روحانی خودش حکومت میکرد نه با جسم.
بایبل و ملاک تفسیر؛ پرسش و پاسخ
او میگوید در داستان داوود توانستند به بایبل رجوع کنند ولی اینجا هیچ چیز بایبلی وجود ندارد، چون داستان اسبها و داستان انداختن جسد در بایبل نیست. به نظر او فرقی نمیکند برای رفع ابهام به بایبل یا روایات یا شأن نزول رجوع کنیم؛ میشود رجوع کرد تا الهام گرفت و تئوری ساخت، ولی نمیشود به صرف آنکه چیزی در بایبل یا روایت آمده آن را پذیرفت. ملاک تفسیر خوب این است که واژههای بیشتری را توجیه کند و با بقیهٔ سوره و قرآن سازگارتر باشد.
او میگوید اگر بخواهند به بیرون از قرآن رجوع کنند، بایبل احتمالاً حق تقدم دارد چون خود قرآن به آن ارجاع داده، و روایات خوب ائمه هم حق تقدم دارند؛ ولی پذیرش تفسیر انطباق با متن است. او میگوید داستانی مثل ماجرای بتشبع به آیات نمیخورد.
در پرسش و پاسخ یکی از حاضران مینویسد اینکه اسبشناسی پیشنیاز درک قرآن باشد عجیبتر از پیشنیاز بودن عهد عتیق است، و او میگوید هر اطلاعاتی کمک میکند. او به شوخی «اسبشناسی راهی برای خداشناسی است» را جملهای قصار و خندهدار میخواند، و حاضری هم آن را به صورت «مَن عَرَفَ اَسَبَ فقَد عَرَفَ رَبَّهُ» مینویسد. او با «احسنت» میپذیرد که گوسالهٔ سامری هم جسد است، یعنی مجسمه، و اینکه ماورای طبیعت و باد جایگزین اسب میشود.
→ متنِ کاملِ این جلسه