او میگوید ابتدا نکاتی دربارهٔ جلسات قبل و داستان داوود میآورد و چند سناریوی دیگر برای خطای داوود میسازد تا روشن شود منظورش هیچکدام نیست. بعد با تردید زیاد به داستان ایوب میرسد: نخست آنچه قرآن میگوید، بعد کتاب ایوب در بایبل و الواح بابلی، و در پایان تصویری که از ایوب در قرآن میماند.
مقدمه: داستان ایوب و دو آیهٔ مبهم
او میگوید با تردید زیاد تصمیم گرفت دربارهٔ ایوب صحبت کند، چون فکر میکند از جهاتی مبهمترین داستان این سوره یا شاید کل قرآن باشد: اولاً خیلی خلاصه است، ثانیاً دو آیه در آن هست که حتی در ترجمهاش توافق نیست. نه تنها ما نمیفهمیم، اعراب هم نمیفهمند و مفسران در طول تاریخ نتوانستند با اطمینان معنی آنها را بگویند. تا اینجا فقط داستان داوود و سلیمان را بررسی کرده و هنوز جا دارد بعد از جا دادن داستانها در کلیت سوره دربارهٔ بعضی جزئیات دوباره بحث کند.
دربارهٔ ایوب، اگر ساده بگیریم، همین بس است که خیلی آدم صبوری بود، رنج کشید و ایمانش را حفظ کرد و نجات پیدا کرد؛ ولی دو آیه هست که هر آدم کنجکاوی را درگیر میکند، «ارْکُضْ بِرِجْلِکَ» و «وَخُذْ بِیَدِکَ ضِغْثاً». او میگوید اول مروری بر قرآن میکند، بعد از بایبل و اسناد تاریخی میگوید، و هدف همهٔ این بررسیها ساختن تئوریای میداند که اجزای آیهها را با هم تطبیق دهد. میگوید بعضی نکات ممکن است قابل تصمیمگیری نباشد.
سناریوهای خطای داوود
به گفتهٔ او تعبیر معروف دربارهٔ توبهٔ داوود این است که در دادرسی اشتباه کرد، و این یک تئوری است؛ تئوری دیگر این است که داوود به خطایی در گذشتهاش متوجه شد. دستهٔ اول شاید ملهم از شأن نزولها و روایات باشد و دستهٔ دوم شاید ملهم از بایبل. او دستهٔ دوم را با آیهها منطبقتر میداند، چون از ظاهر آیات برنمیآید فقط خطای دادرسی بوده. داستانی که در بایبل پشت پرده است از جهانبینی قرآنی دربارهٔ انبیا مطلقاً قابل قبول نیست، چون داوود در قرآن «نعم العبد، انه اواب» است.
جلسهٔ پیش به صورت سردستی داستانی ساخت: علاقهٔ داوود به بثشبع در ناخودآگاهش بر تصمیم دربارهٔ جنگ اثر گذاشت و به مرگ اوریا انجامید، بدون اینکه قصدی در خودآگاهش باشد. تجربه به او نشان داده وقتی نظریهٔ سردستی میدهد و خودش اصراری ندارد، زیادی جدی گرفته میشود؛ مثالش آسترولوژی است، و میگوید در ساینس به آن toy model میگویند. برای همین چند سناریوی دیگر میسازد تا روشن شود منظورش هیچکدام نیست؛ آنچه بر آن اصرار دارد این است که چیزی بوده که منجر به توبه شده و فقط ماجرای دادرسی نبوده، چون با متن سازگار نیست.
در سناریوی شمارهٔ دو اوریا افسری است که خیلی به بثشبع علاقهمند است و میشود فرض کرد نامزد او بوده؛ داوود هم به بثشبع علاقهمند میشود و بثشبع با او ازدواج میکند. اوریا از نظر روحی افسرده میشود و در جنگ کشته میشود. به گفتهٔ او شاید داوود از زمزمههایی که میشنود احساس کند اینکه بثشبع را از اوریا گرفته باعث فاجعه شده، هرچند قطعی نیست؛ آن فتنه این را در او زنده میکند و توبه میکند. این سناریو سادهتر است ولی از بایبل دورتر، و او میگوید با تغییرات کوچکی از حرف یکی از شنوندگان ساخته است.
سناریوی شمارهٔ سه را یکی از دوستان از تورات پیدا کرده و ربطی به بثشبع ندارد: داوود در جوانی برای ثروتمندی به نام نابال چوپانی میکند و نابال حق او را نمیدهد؛ همسر نابال وساطت میکند، نابال بعد از شنیدن خبر سکته میکند و میمیرد، و بعدها داوود با همسر او ازدواج میکند. او میگوید از نظر خودش قطعی نیست که ماجرای عشقی پشت آن بوده، و فعلاً اطلاعات کافی نه از قرآن و نه از اسناد تاریخی نداریم تا تشخیص دهیم کدام درست است.
ایوب در قرآن
چهار بار نام ایوب در قرآن آمده است: دو بار بین انبیای دیگر و دو بار با چند آیه. در نساء ۱۶۳ نامش بین پیامبرانی است که به آنها وحی شده، و در انعام ۸۴ از ذریهٔ ابراهیم دانسته شده. سورهٔ انبیا دو آیه دارد و سورهٔ ص چهار آیه، و مفصلترین داستان در همینجاست.
آیههای ص و انبیا به هم نزدیکاند، ولی در ص دو آیهٔ مبهم هست که در انبیا نیست و حرف استجابت نیامده. او میگوید توجیهش را ریتم میداند، مثل جایی که پس از دعای موسی بلافاصله میآید «فَغَفَرَ لَهُ»؛ در ص هم بین جملهٔ ایوب و اجابت هیچ فاصلهای نیست. اگر از اطلاعات مختصر سه جای دیگر صرفنظر کنیم، کل داستان همین است.
او میگوید ذهن را از آنچه دربارهٔ ایوب شنیدهایم خالی کنیم. از قرآن میفهمیم پیامبری از ذریهٔ ابراهیم بود و اهلش را از دست داد؛ احتمالاً مال و خانواده و موقعیت اجتماعی داشت و به احتمال بسیار زیاد سلامتی خود را هم از دست داد، و صبور و «اواب» بود. به نظر او بیشتر از قرآن برمیآید از دست دادن خانواده، حس تنها ماندن و بیماری، و از داستان نمیفهمیم که خانوادهاش مردند و دوباره زنده شدند؛ اینکه خانواده با بیماری ربط داشته یا نه خیلی روشن نیست.
در قرآن همسر ایوب در داستان نیست. روایت معروف دربارهٔ «وَخُذْ بِیَدِکَ ضِغْثاً» این است که او سوگند خورده بود همسرش را بزند، ولی از قرآن نمیشود دربارهٔ درستی یا غلطی آن استدلال کرد. او مباحثی را که از این آیه و روایت دربارهٔ کلاه شرعی ساختهاند نقد میکند و میگوید موردی که واقعاً دربارهٔ کلاه شرعی است ماجرای بنیاسرائیل است که شنبهها قرار بود ماهی نگیرند.
ایوب در روایات و بایبل
دربارهٔ جغرافیای ایوب در قرآن چیزی نیست؛ چون از نسل دوم یا سوم ابراهیم بود میشود نتیجه گرفت اطراف بینالنهرین، و معروفترین روایت دربارهٔ محل زندگیاش عربستان شمالی است. بیشترین چیزی که در روایات آمده این است که با کوبیدن پا چشمهای یا دو چشمه بجوشد که در آن غسل کند و از آن بخورد، و سوگند برای تنبیه همسر.
در کتاب ایوب او بسیار ثروتمند است و ۷ پسر و سه دختر دارد. ملائکه نزد خدا میروند و ابلیس هم با آنهاست؛ خدا ایوب را میستاید و ابلیس میگوید اگر اموالش را بگیری دیگر شکرگزار نیست، و خدا اجازه میدهد. اموال و فرزندانش از بین میروند و ایوب سجده میکند و میگوید «خداوند بداد و خداوند باز گرفت»؛ بعد با اجازهٔ دوباره بدنش پر از دمل میشود.
بزرگترین بخش داستان مناظرهٔ سه دوست است که به او میگویند گناه کردهای و ایوب انکار میکند؛ مسئلهٔ کتاب ایوب مسئلهٔ شر است. ایوب روز تولدش را لعنت میکند و در پایان خدا با گردباد سخن میگوید و بیشتر از کنجکاوی نهی میکند تا توضیح دهد چرا چنین شد؛ و از سه دوست ابراز نارضایتی میکند.
به گفتهٔ او شرطبندی خدا و ابلیس مطلقاً با قرآن قابل تطبیق نیست و نقش ابلیس که بیمار کند و خانواده او را بگیرد با جهانبینی قرآنی سازگار نیست، چون کار شیطان در قرآن این است که روی ذهن آدمها تأثیر بگذارد و چیزهایی را زینت بدهد. در بایبل هیچ توضیحی دربارهٔ شفا یافتن ایوب و دربارهٔ ضغث نیست، و همسر ایوب فقط یک بار با جملهای مبهم میآید که میشود ترجمه کرد «خدا را نفرین کن و بمیر» یا «از خدا برکت بخواه و بمیر».
الواح سومری و بابلی
او میگوید در الواح سومری و بابلی هم داستانی داریم که از نظر تاریخ کاملاً میخورد: مربوط به حدود ۱۷۰۰ سال قبل از میلاد، بعضیها ۱۵۰۰. ندیده ترجمه شده یا نه؛ کتاب لامبرت را معرفی میکند که متن و ترجمهٔ الواح بابلی را دارد، و عنوان لوح در متن درهم آمده است. میگوید حدس قوی زده میشود که کتاب ایوب در بایبل از آشنایی یهودیها با این داستان به وجود آمده باشد و خیلیها چنین معتقدند.
در لوح، ایوب یک آدم متشخص اجتماعی است که دستهای ۷ نفره علیه او توطئه میکنند، او را بدنام میکنند و اموالش را میگیرند؛ در متنی که میخواند آمده «غلامم هم در مجلسی آشکارا مرا نفرین کرد»؛ خانوادهاش ترکش میکنند و او تنها و بیمار میشود. این بلاها را به شیطان نسبت نمیدهد و در تمام مدت وفاداری خود را نسبت به خدا حفظ میکند؛ بعد رویاهای نویدبخشی میبیند و با آب تطهیر میشود. الواح پر از جای خالی است.
داستان ناقص است ولی به نظر او شباهت خیلی خوبی دارد و از جهاتی با قرآن بیشتر انطباق دارد: سه شخصیت و بحث فلسفی در آن نیست، و برای او سخت است بپذیرد اهل ایوب مردند و دوباره زنده شدند. اشاره به آب مقدس و شاخهٔ گزِ شفابخش شباهتی به «وَ خُذْ بِیَدِکَ ضِغْثاً» دارد، هرچند از آیات قرآن نمیفهمد مربوط به شفابخشی باشد؛ و اینکه آدمهای قدرتمند علیه او توطئه کرده باشند، مانند ماجرای یوسف، محتملتر و با جهانبینی قرآنی سازگارتر است.
با این حال میگوید ارجاع به این داستان فعلاً مشکل را حل نمیکند: دو آیهٔ مبهم، بهویژه ضغث، با آن کامل حل نمیشود. اگر کسی امید دارد جزئیات را بهتر بفهمد باید الواح را با دقت بخواند و ترجمه کند، هرچند ایدهٔ روشنی در این مجموعه متون برای فهم آسان داستان قرآن نمیبیند.
تصویر ایوب در قرآن
به گفتهٔ او تصویر ایوب در قرآن، مستقل از جزئیات، تصویر پیامبر و بندهٔ صالحی است که بهصورت استثنایی بهعنوان آزمون همهچیز را از او میگیرند؛ او شاید آن را فراتر از آزمون ابراهیم میداند. در قرآن حرف از توبه نیست و توهم اینکه لابد آدم بدی بود پیش نمیآید. آنچه ایوب در قرآن میکند انگار همان است که در بایبل خدا در پایان از او میخواهد: در سکوت و رضایت تحمل میکند و ارتباطش با خدا وابسته به نعمتها نیست.
او دعای ایوب را یک درجه بالاتر از دعای زکریا در سورهٔ مریم میداند؛ زکریا چیزی برای خودش نمیخواهد، و اوج آن شاید ایوب است که در قرآن حتی سلامتی نمیخواهد. فقط گزارش میدهد که به او آسیب رسیده و خدا مهربانترین مهربانان است، و بلافاصله اجابت میشود.
ایوب بعد از داوود و سلیمان میآید که در اوج نعمتهای خداوند هستند، و به گفتهٔ او ایوب درست نقطهٔ مقابل است. شیطان از طریق واسطههایی، مانند داستانی که در لوح بابلی آمده، آدمها را علیه او تحریک کرده است، چنانکه یوسف را با دست برادرها در چاه انداخت. به گفتهٔ او عبد کسی است که خواستنهایش به حالت صفر برسد، چون قلاب شیطان به خواستههای غیر حق گیر میکند، و ایوب نماد انسان خالصی است که نعمتها را بگیرند یا به او بدهند حالش فرقی نمیکند.
دربارهٔ آن دو آیهٔ مبهم وقت نشد و میگوید حتماً خواهد گفت؛ چهرهٔ ایوب مستقل از فهم آنها همین است. بلافاصله بعد از داستان ایوب مفهوم اخلاص، یعنی پاکشدن از میلها و خواستههای غیر حق، میآید و داستان بعدی شیطان است. جلسهٔ آینده دربارهٔ کلیت سوره صحبت میکند.
→ متنِ کاملِ این جلسه