او در این جلسه میخواهد به کلیات سوره بپردازد و ارتباط قطعههای سوره را با هم روشن کند. نخست قطعهٔ اول را با دقت و جزئیات میخواند، چون داستانهای وسط سوره را زیاد بحث کردهاند ولی این قسمت را حتی یک بار هم از رو نخوانده بودند. بعد به سراغ ارتباط شش پرده میرود: ساختار زمانی سوره، سیر از شهادت به سمت غیب، و دو قرائت از سوره، یکی دعوت به صبر و دیگری نمایش خلافت. در پایان جلسهٔ آینده را دربارهٔ محتوای اصلی ذکر اعلام میکند.
شش پرده و سبک نمایشی
به گفتهٔ او قطعهبندی سوره خیلی روشن است: مقدمه تا آیهٔ ۱۶ که واژهٔ «یَوْمِ الْحِسَابِ» در انتهای آن آمده، بعد داستان حضرت داوود، بعد داستان حضرت سلیمان و حضرت ایوب، سپس مخاصمهٔ آخرت میان کسانی که جهنم رفتند، با توصیفی از بهشت در ابتدا، و نهایتاً داستان تمرد ابلیس. سوره ۶ قسمت دارد و او تأکید میکند مانند یک نمایشنامهٔ ۶ پردهای نگاهش کنید که در هر پرده دیالوگ و داستانها و داستانکهایی هست؛ ایوب کوتاهترین است.
او میگوید در قرآن حالت نمایشی غلبه دارد و کسی که میخواهد با قرآن ارتباط برقرار کند، فکر میکند اولین چیزی که باید یاد بگیرد این است که آن را مانند کتاب فلسفه و علم نخواند، بلکه شبیه ادبیات و در ادبیات شبیه نمایشنامه و فیلمنامه بخواند. اول و آخر نمایشها گاهی عبارتهایی هست که شاید جنبهٔ نمایشی نداشته باشد، مانند راوی در تئاتر کلاسیک.
پردهٔ اول: عزت و شقاق
پردهٔ اول در زمان حال است و مواجههٔ پیامبر با کفار مکه را نشان میدهد. او سه آیهٔ ابتدایی را شروع داستان اول میداند و میگوید از همین ابتدا واژهٔ ذکر را بهعنوان صفت قرآن میبینید و انگار مفهوم مرکزی سوره همین است. کفار «در عزت و شقاق» هستند: عزت یعنی نفوذناپذیری و تکبری که مانع گرفتن پیام است، و شقاق یا به معنای مشقت انداختن است یا اختلاف انداختن. به گفتهٔ او آیات ۴ تا ۱۶ جزئیات توصیف کلی کفار و عاقبتشان را در آیهٔ دوم و سوم باز میکنند.
تعجب از آمدن پیامبر، نبوت، توحید و معاد، همه برای آنان شگفتآور است. او میگوید «کذاب» صفت مبالغه است و لزوماً به معنای زیاد دروغگفتن نیست، چون پیش از ادعای نبوت او را صادق میدانستند. شگفتی، تهمت و تمسخر را مکانیسمهای دفاعی کسی میداند که نمیخواهد چیزی را بپذیرد، و میگوید بارها در قرآن دیدهاید که مخالفان پیامبر از همین ابزار استفاده میکنند.
جمعیتی که حالت رهبری دارند میگویند بروید و بر خدایان خودتان صبور باشید؛ او میگوید کلمهٔ صبر برای اولین بار اینجا میآید و دعوتی به صبر به ناحق از طرف کفار است. دربارهٔ «الْمِلَّةِ الآخِرَةِ» برایش عجیب است که بعضی از مترجمها آن را به مسیحیت ترجمه میکنند؛ فکر میکند منظور کفار قریش اعتقاداتی است که همانجا شنیدهاند. او به واژهٔ «سمعنا» دقت میدهد: آدمهایی که مقلد هستند عقایدشان از طریق گوش به آنها رسیده است، در برابر انبیایی که «الأیْدِی وَالأبْصَارِ» هستند و دعوت «علی بصیرت». او حتی چیزهایی را که در اینترنت میخوانید جزو شنیدهها میداند.
پردهٔ اول: ذکر، ملک و شکست
او میگوید جملهٔ «أَؤُنْزِلَ عَلَیْهِ الذِّکْرُ مِنْ بَیْنِنَا» حالت نیمه کاره دارد و انگار یک دفعه قطع میشود و نمایش اینها تمام میشود؛ به محض اینکه کلمهٔ ذکر میآید یک بل دیگر میآید و خداوند صحبت میکند، مانند اول سوره. چون ایراد میگیرند که پیامبر فقیرتر است، جواب این است که خزائن رحمت پروردگار دست شما نیست و خداوند به هر کسی بخواهد میدهد. به گفتهٔ او این دو آیه دربارهٔ خزائن و ملک زمینهساز تصاویر بعدی، یعنی ملک داوود و سلیمان، است.
آیهٔ «جُنْدٌ مَا هُنَالِکَ مَهْزُومٌ مِنَ الأحْزَابِ» به نظر او شگفتانگیز است: اطمینان دادن به پیامبر که پیروز میشود، و به نظرش حسی از اینکه قرار است جنگ شود و عذاب کفار شکست آنها در جنگها بود. بعد شش قوم که هلاک شدند با تکرار واژهٔ احزاب میآیند، و او میگوید چون فرعون جنودی داشته، یاد او اینجا مناسبت داشت. نتیجه میگیرد که پردهٔ اول نمایش معاصر برخورد کفار با پیامبر است و برتری ظاهری با آنان است، ولی به پیامبر وعدهٔ قطعی شکست آنان داده میشود.
ساختار زمانی و سیر به سمت غیب
او میگوید پردهٔ اول در زمان حال است، پردههای دوم و سوم، داستان داوود و سلیمان، فلاش بک به دورانی از پیامبرانی است که پادشاه بودند، پردهٔ بعد فلاش بک به حضرت ایوب است که قدیمیتر است، و بعد یک باره به انتهای تاریخ میروید. بزرگترین فلاش بک ممکن آن است که از پایان کار انسانها در آخرت به لحظهٔ آفرینش و تمرد ابلیس برمیگردد. برای کسانی که خطی آموزش دیدهاند طبیعی بود اول آفرینش بیاید، ولی در اینجا ساختار زمانی پیچیدگی دارد.
او میگوید این احتیاج به توجیه دارد و فکر میکند اینجا یک چیزی حالت صعودی دارد: پرده به پرده از شهادت به سمت غیب میروید. زمان حال زمان مشهودات است؛ تاریخ مبهمتر است و با یک سری اینفورمیشنهای تاریخی میشود گذشته را کشف کرد؛ آخرت غیب جهان است و به درک عمیقتر معنوی نیاز دارد؛ داستان آفرینش چیزی نیست که بشود فهمید، و اگر ایمان نداشته باشید یک نفر راحت کشفش نمیکند. او میگوید این وزن داستان آفرینش را زیاد میکند، و به احتمال بسیار زیاد برای اولین بار است که در مکه نقل میشود.
یکی از تمهیدات سوره این است که شیطان به تدریج ظاهر میشود: در ابتدا و حتی در داستان داوود اسمی از او نیست، با اینکه حرفهای کفار در پردهٔ اول شیطانی است؛ در داستان سلیمان شیاطین مطیع و در زنجیرند؛ در داستان ایوب شیطان آسیب میرساند. او داستان ایوب را در انبیا و صاد مقایسه میکند: آنجا شیطان نیست و اینجا «أَنِّی مَسَّنِیَ الشَّیْطَانُ بِنُصْبٍ وَعَذَابٍ» است. آفرینش را هم در بقره و اعراف با اینجا مقایسه میکند و میگوید اینجا وزن بیشتر روی تمرد ابلیس است.
قرائت دعوت به صبر
او میگوید میشود سوره را اینگونه خواند که پیامبر در شرایطی است که به صبر نیاز دارد، با «اصْبِرْ عَلَى مَا یَقُولُونَ»، و داستانها چیزهایی به او نشان میدهند که صبر را ایجاد کند. اگر حدس او درست باشد و از دست دادن ایوب مطابق با الواح سومری در اثر توطئهٔ ملأ زمان خودش باشد، این داستان برای دعوت به صبر خیلی مناسب است؛ داستانهای داوود و سلیمان هم برای صبر مفید هستند، چون خزائن رحمت و ملک نزد خدا است. او نکتهٔ ظریفتری را هم میگوید: در اوج قدرت امکان لغزش هست، پس موقعیت ضعف از لحاظ معنوی بد نیست.
آخرت را هم همیشه برای مؤمنان مایهٔ آرامش و صبر میداند، چون زندگی دنیا در برابر آن چشمبرهمزدنی است. او منکر این قرائت نیست، ولی میگوید اگر سوره را فقط اینگونه بخوانیم اشکال دارد: قرآن «ذکر للعالمین» است و داستان آخر با وزن زیادش با این تم نمیخواند. اگر فقط وعدهٔ صبر بود، شاید بهتر بود پس از آخرت آیهای از ظفر بیاید؛ ولی داستان شگفتانگیز ابلیس نکتهٔ اصلی سوره را چیز دیگری نشان میدهد.
او میگوید در جلسهٔ دوم، در اثر سؤالی، دربارهٔ داستان داوود و بثشبع گفته بود که اگر سناریوهای عهد عتیق را بپذیریم، به نوعی حالت پیشگویانه نسبت به ازدواج پیامبر با زینب دارد؛ اینجا نمیخواهد روی این تأکید کند. دربارهٔ ایوب، اگر الواح سومری را نگاه کنید، بیش از شباهت کلی است. دربارهٔ سلیمان، اگر قبول کنید که والعادیات طبق بعضی گزارشها بعد از بدر نازل شده، به جنگ و اسب ربط پیدا میکند؛ او تصمیم قاطعی ندارد و فقط میگوید شاید واقعاً چنین پیامهای اختصاصی برای شخص پیامبر در این داستانها باشد.
قرائت خلافت
او میگوید داستان آفرینش پایان سوره بخشی از داستان بقره است که ابتدایش حذف شده؛ در بقره خداوند میگوید میخواهد خلیفهای بگذارد، ملائکه اعتراض میکنند و خداوند میگوید «إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ». سه داستان داوود، سلیمان و ایوب پیش از این داستان میآیند و میشود آنها را نمایش خلافت انسان در زمین خواند: به جای اینکه جمله بیاید، سه خلیفه را میبینید.
به گفتهٔ او جز بقره تنها در همین سوره کلمهٔ خلیفه میآید، و دربارهٔ داوود بعد از توبه با همان فعل جعل: «یَا دَاوُدُ إِنَّا جَعَلْنَاکَ خَلِیفَةً فِی الأرْضِ». او فکر میکند از پردهٔ دوم تا آخر نمایشی از خلافت دیده میشود، و با توجه به وزن داستان انتهایی و حجم سه داستان، همین قرائت بیشتر نظر را جلب میکند. نتیجه میگیرد دستکم دو ارتباط میان پردهها هست: روند دعوت به صبر، و نمایش خلافت پیش از داستان سجده که به نظرش اساسیتر است.
ارتقا و وهاب
او میگوید سه داستان تم مشترک دارند: پیامبری در اوج معنویت که انگار خللی هست، و روندی از ارتقای آنان. داوود پس از توبه خلیفه اعلام میشود، سلیمان پس از فتنهٔ جسد توبه میکند و ملکش توسعه مییابد، و ایوب صبر میکند و اهلش و دو برابرشان به او برمیگردد.
واژهٔ وهاب و وهب مرتب در این داستانها میآید، مثل «وَوَهَبْنَا لِدَاوُدَ سُلَیْمَانَ» و دعای سلیمان که «وَهَبْ لِی مُلْکًا». او بهویژه میگوید در سورهٔ انبیا برای ایوب «آتینا اهله» است ولی اینجا واژه به وهب تغییر کرده، چون از اول سوره وهاببودن خداوند را میبینید. در پایان میگوید جلسهٔ آینده را دربارهٔ محتوای اصلی ذکر و مرکزیت آن در سوره خواهد گذاشت، و احتمالاً جلسهٔ هفتم شب عید فطر برای جمعبندی است.
→ متنِ کاملِ این جلسه