جلسه با نام سوره و معنای واژهٔ شعرا شروع میشود. بعد او از تقسیمبندی سوره و ویژگیهای آن و مقدمهٔ سوره میگوید و سپس داستان موسی و فرعون را میخواند. در پایان به پرسشهای حاضران پاسخ میدهد.
معنای واژهٔ شعرا
او میگوید کلمهٔ شعر و شاعر در فرهنگ ما معنای مثبتی دارد، ولی در این سوره معنایی کاملاً منفی دارد، چنانکه در آیهٔ «وَالشُّعَرَاءُ یَتَّبِعُهُمُ الْغَاوُونَ» که نام سوره از همانجا گرفته شده است. باید دید این واژه در زمان نزول قرآن در زبان عرب چه معنایی داشته؛ او به ایزوتسو ارجاع میدهد و میگوید ماحصل این است که شعرا ادعای ارتباط با جن داشتند و چیزهایی را که به آنها الهام میشد برای مردم بیان میکردند.
نمیخواهد بگوید شعر در قرآن به معنایی خاص محدود است که شاید از اعتقادات عرب جاهلی سرچشمه میگرفت، ولی در مجموع بار مثبتی ندارد. شعرا انگار ادعا میکنند حقایقی را از غیب میگیرند و با زبان شیوایی بیان میکنند، و در این سوره نمایندهٔ کسانیاند که در مقابل پیامبران قرار دارند: پیامبران واقعاً به منبع حقیقت و غیب متصل هستند، ولی شاعر نسخهٔ تقلبی ارائه میدهد که ممکن است زیبا هم باشد. نمونهٔ آن در این سوره فرعون است؛ هرچند ممکن است به معنای عرب جاهلی ادعای شعر نداشته باشد، زیبا سخن میگوید ولی به گفتهٔ او تک تک کلماتی که به کار میبرد دروغ و تقلبی است.
او میگوید اگر بخواهیم معادلی امروزی برای شعرا پیدا کنیم، ستارههای راک و پاپ شباهتهایی به مفهوم شعرا در زمان عرب جاهلی دارند، چون بعضی گروههای راک برای خودشان مذهب درست میکنند و پیروانی دارند که مسئله برای آنها جدی است. تأکید میکند که علیه موسیقی یا یک سبک سخن نمیگوید بلکه علیه جریانی که اکنون هست، و استثنا را هم یادآوری میکند: «مگر آنهایی که ایمان دارند و عمل صالح انجام میدهند»؛ شعر هم اگر چنین باشد میتواند لسان غیب باشد.
ویژگیها و ساختار سوره
او میگوید فضای سوره این است که وحی و حقیقتی از طرف خداوند آمده و در مقابل آن فرهنگ بشری منحرفکنندهای است که شعرا نمایندهٔ آناند. سوره شاعرانگی و زیبایی بیان بسیار دارد؛ با اینکه نسبتاً بلند است، سبک آن شبیه سورههای کوتاه جزء ۳۰ است، با آیههای کوتاه و فشرده و آهنگین، و شاید بلندترین سورهای باشد که این حالت را دارد. اشاره به شعرا در پایان سوره انگار آدم را متوجه جنبههای زبانی سوره میکند.
سوره تقسیمبندی لازم ندارد: از اول تا «وَإِنَّ رَبَّکَ لَهُوَ الْعَزِیزُ الرَّحِیمُ» یک قطعه است، بعد داستان موسی و فرعون میآید و همین آیه تکرار میشود، و همینطور داستان ابراهیم و داستان نوح و هود و ثمود و لوط تا شعیب؛ آخرین قطعه از «وَإِنَّهُ لَتَنْزِیلُ رَبِّ الْعَالَمِینَ» تا پایان سوره است و مستقیماً خطاب به پیامبر است. سوره به شدت داستانی است، با مقدمهای در حد ۹ آیه و موخرهای بیست و خوردهای آیه؛ تعداد آیات آن ۲۲۷ است، بیش از دو برابر سورهٔ قبل و بعد. داستان موسی و فرعون در این سوره و قصص و نمل که کنار هماند نسبتاً مفصل است.
مقدمهٔ سوره و دو گونه نشانه
او آیهٔ «لَعَلَّکَ بَاخِعٌ نَفْسَکَ أَلا یَکُونُوا مُؤْمِنِینَ» را میخواند و میگوید پیامبر خیلی میل دارد همه هدایت شوند و برایش سخت است که ببیند کسانی که سعی میکند آنها را هدایت کند هدایت نمیشوند؛ بخشهایی از سورهها جنبهٔ تسکین دادن به پیامبر دارد. آیهٔ بعد میگوید اگر بخواهد از آسمان نشانهای نازل میکند که گردنهای آنها خم شود. به گفتهٔ او خداوند در زمان پیامبر این کار را نمیکند، چون چنین نشانهای مثل این است که مجبور شوند ایمان بیاورند، چنانکه تا حدودی برای بنیاسرائیل پیش آمد، و قرآن شاهد است که این چیزها فایدهٔ چندانی ندارد.
آیهٔ «وَمَا یَأْتِیهِمْ مِنْ ذِکْرٍ مِنَ الرَّحْمَنِ مُحْدَثٍ إِلا کَانُوا عَنْهُ مُعْرِضِینَ» را در مقدمه خیلی مهم میداند: هر لحظه رحمان در عالم تکوین آیاتی عرضه میکند و آنها میبینند ولی ایمان نمیآورند، و آیهٔ بعد میگوید در زمین از هر جفت کریم رشد میدهیم. به گفتهٔ او مهربانی خداوند به دو شکل ظاهر میشود: در عالم تکوین اسم رحمان است و در عالم تشریح اسم رحیم.
در عالم تشریح هم خداوند آیات ارائه میکند که اوجش قرآن است، و وحی و نبوت از اسم رحیم و اسم عزیز میآید. او میگوید یکی از وجوه عزت خداوند این است که با کسانی که مکذب هستند سخن نمیگوید و با موجود ابلهی مانند فرعون دهان به دهان نمیشود، به همین دلیل پیامبران را میفرستد؛ رحیمیت انگار یک بار دیگر به آنها فرصت میدهد ولی عزت او این کار را غیرمستقیم انجام میدهد. از همین رو این سوره را سورهٔ عزیز و رحیم میخواند، و میگوید در پایان سوره از کسانی سخن میرود که در مقابل آیات رحمانی کور هستند و در مقابل آیات عزیز و رحیم کر.
همراهی خداوند در داستان موسی
او میگوید داستان موسی در این سوره ادامهٔ داستان سورهٔ قصص است، از وحی به موسی و رفتن او به دربار فرعون؛ بعضی صحنهها مثل صحنهٔ جادوگرها با اعراف مشترک است ولی لحن و ریتم اینجا آهنگینتر و سریعتر است. موسی از خداوند میخواهد هارون را همراهش بفرستد و میگوید میترسد او را تکذیب کنند و بکشند، و پاسخ این است: «کَلا فَاذْهَبَا بِآیَاتِنَا إِنَّا مَعَکُمْ مُسْتَمِعُونَ».
به گفتهٔ او روی این جمله تأکید میشود و از خواننده خواسته میشود داستان را چنین ببیند: هرچه فرعون میگفت خدا میشنید. در انتهای داستان هم «قَالَ کَلا إِنَّ مَعِیَ رَبِّی سَیَهْدِینِ» از زبان موسی میآید، پس معیت خداوند هم در ابتدا و هم در انتهای داستان هست. تأکید روی شنیدن را به این دلیل میداند که تأکید سوره روی کلام حق و باطل است.
گفتوگوی موسی و فرعون
او میگوید در عبارت «فَقُولا إِنَّا رَسُولُ رَبِّ الْعَالَمِینَ» از نظر گرامری باید رسولان میبود، و انحراف از گرامر برای تأکید بر این است که موسی و هارون دو نفرند ولی یک رسالت دارند. به گمان او در کتابهای ضد قرآن این را از غلطهای گرامری میشمارند، ولی کسی که این را بگوید نسبت به مقولهٔ زبان آدم پرتی است، چون گرامر عربی از روی قرآن ساخته شده و قرآن جایی از گرامر متعارف خارج میشود تا معنایی را خوب برساند.
فرعون در آغاز آرام است و خیلی خوب حرف میزند، و کم کم که گیج میشود چرت و پرت میگوید. او به موسی منت میگذارد که در میان آنها بزرگ شده؛ موسی میگوید آن کار را وقتی کرد که گمراه بود، و منتی را که فرعون میگذارد به این برمیگرداند که بنیاسرائیل را بنده خود کرده است. بعد فرعون میپرسد رب العالمین کیست و به اطرافیان میگوید رسول شما دیوانه است. به گفتهٔ او لحن موسی خیلی آرام و استوار میماند و جملههای باوقاری میگوید، و فرعون مانند کسی است که میکوشد هیجان ایجاد کند و انگار در موضع ضعف قرار میگیرد.
وقتی موسی نشانهها را نشان میدهد، فرعون به گفتهٔ او دیگر از منطق استفاده نمیکند و میکوشد اطرافیان را بترساند که موسی میخواهد آنها را از سرزمین خودشان بیرون کند. او میگوید در تمام این مدت خداوند آنجا بود و میشنید، ولی با عزت خداوند مغایر است که مستقیماً با این آدمها در بیفتد؛ اگر با حفظ اسم عزیز رودرو شود، یا به صورت صاعقه یا آتشفشان یا زلزله با آنها مواجه میشود.
جادوگران و شعرا
او میگوید ترتیب دادن این صحنه، یعنی جمع کردن مردم و همهٔ جادوگرها، خودزنی فرعون و مشاورین آنها بود، چون بهترین صحنهای بود که برای موسی میشد ترتیب داد. جادوگرها را مانند موجودات مرتبط با غیب دروغگو و معجزهآورهای دروغین میداند که کارهایی شبیه معجزه میکنند ولی با تقلب. به نظر او این تمثیل با این ارتباط دارد که کلام واقعی خداوند شعر تقلبی شعرا را از بین میبرد، و قرآن هم شعر شعرا را میبلعد.
جادوگرها از فرعون میپرسند اگر برنده شوند اجری دارند و او وعدهٔ مقرب شدن میدهد؛ به گفتهٔ او پشت این وعده التهابی هست و فرعون ترسیده است. وقتی عصای موسی آنچه را انداخته بودند خورد، جادوگرها به سجده افتادند و ایمان آوردند. به تعبیر او فرعون برای از بین بردن اثر صحنه میگوید موسی بزرگ آنهاست که سحر را به آنها یاد داده و آنها را به صلیب کشیدن تهدید میکند، ولی آنها میگویند مسئلهای نیست و طمع دارند که خداوند خطاهای آنها را ببخشد.
او این منقلب شدن را عجیب میداند و به نظر او زمینهٔ ایمان در ساحرها بود: معمولاً دانشمندان واقعی از نظر اخلاقی وضع خوبی دارند و متواضع و انسان دوست هستند، پس موانع اخلاقی برای ایمان وجود ندارد. جملهٔ «إِنَّا نَطْمَعُ أَنْ یَغْفِرَ لَنَا رَبُّنَا خَطَایَانَا» را حرف عمیقی میداند و میگوید در همین سوره از زبان حضرت ابراهیم هم میشنویم «وَالَّذِی أَطْمَعُ أَنْ یَغْفِرَ لِی خَطِیئَتِی».
غرق شدن فرعون
آیات زیادی ارائه شد و ایمان نیاوردند؛ به موسی وحی میشود که بندگان را شبانه ببرد، و فرعون در شهرها لشکر جمع میکند و میگوید اینها موجودات ضعیف خیلی اندکی هستند. دربارهٔ «فَأَخْرَجْنَاهُمْ مِنْ جَنَّاتٍ وَعُیُونٍ» او میگوید انگار خداوند طعمهای گذاشت تا فرعونیان را از باغها و چشمهسارها بیرون بکشد، و بنیاسرائیل را به تعبیر او مانند کرمی سر قلاب میداند. وقتی دو گروه به هم رسیدند، اصحاب موسی گفتند گرفتار میشویم و موسی گفت پروردگارم مرا هدایت میکند؛ آب کنار رفت و موسی و کسانی که با او بودند نجات پیدا کردند و دیگران غرق شدند.
او میگوید داستان از جهاتی تکراری است ولی بیان آن در این سوره از نظر ریتم و حالت متفاوت است، و در سورههای دیگر به جنبههای دیگر تأکید میشود. بعد از موسی داستان ابراهیم، بعد نوح و چند پیامبر دیگر میآید که به گفتهٔ او ترتیبی استثنائی در این سوره است.
پرسشها دربارهٔ آیه و معجزه
یکی از حاضران میپرسد در آغاز سوره گفته میشود اگر بخواهد آیهای میفرستد که خاضع شوند، ولی در داستان ساحرها آیهای هست که میپذیرند و در شکافتن دریا اکثر آنها ایمان نمیآورند. او نخست میگوید منظور پرسش را نمیفهمد، بعد میگوید آیات رحمانی را در طبیعت میبینیم و بیشتر مردم خدا را در آنها نمیبینند، و معجزات پیامبران و عذابها هم از طرف عزیز و رحیم است و آیه گفته میشود چون نشانهٔ خداوند است؛ سحره با دیدن اژدها به حقانیت موسی و هارون پی بردند.
او میگوید خداوند میتواند قلب آدمها را خاضع کند ولی کسی را مجبور نمیکند، چون ایمان امری اختیاری است. نمونهٔ بنیاسرائیل نشان میدهد که آوردن آیات اینشکلی برای همه فایدهٔ چندانی ندارد: به گفتهٔ او آنها ظاهر مذهبی پیدا میکنند ولی باطن آنها مذهبی نیست و تبدیل به منافق میشوند. معجزات پیامبران از همان جنسی بود که مخالفان میخواستند، ولی طبق آنچه قرآن نقل میکند مردم با آنها ایمان نیاوردند.
به پرسش دیگری که آیا دو بار تکرار ترجیعبند دو نوع آیه را نشان میدهد، او میگوید آیه یعنی نشانه، و رشد گیاهان و معجزات پیامبران و قرآن همه نشانهاند. هر چیزی وجوهی دارد و لازم نیست برای هر وجه لفظ جدا ساخت، چنانکه آیات آفاقی و انفسی هم یک واژه دارند.
دربارهٔ اینکه چرا خداوند فقط برای بنیاسرائیل چنین آیاتی نازل کرد، میگوید برای اقوام دیگر چنین نبود و فایدهای هم نداشت، چون نمیشود کسی را به زور مؤمن کرد. میگوید برای انسان مفیدتر این است که خداوند در پردهٔ غیب بماند، و زیادی ظهور کردن و تحمیل نشانهها حاصل خوبی ندارد.
→ متنِ کاملِ این جلسه