این جلسهٔ دوم سورهٔ شعراء است. سخنران نخست جلسهٔ قبل را مرور میکند، بعد به پرسشی ایمیلی دربارهٔ صفت عزت پاسخ میدهد و گفتوگوی حاضران را پیش میبرد. سپس داستان ابراهیم را میخواند و با سخن قوم او و سخن خود او تا آیات قیامت و «لسان صدق» پیش میرود.
یادآوری جلسهٔ قبل
جلسهٔ قبل از اول سوره تا پایان داستان موسی خوانده شد. او میگوید در مقدمهٔ کوتاه، نُه آیهٔ اول، اشاره میشود که آیات رحمانی وجود دارند و یک عده آنها را نمیبینند، و آیاتی که پیامبران میآورند، چه معجزه و چه وحی و کلام و احکام، انگار مکمل آیات رحمانی است. ممکن است کسی نسبت به آیات رحمانی کور باشد ولی گوشش با آیات رحیمی آشنا شود و چشمش باز شود.
به گفتهٔ او تکرار اسم عزیز و رحیم هم توجه را جلب میکند، چون رحیم در برابر رحمان است، به معنای مکمل یا دوگان. هر جا رحیم بیاید باید توجه رفت به اینکه این در تشریع است، در حالی که عالم تکوین هم هست؛ و امیدوار است روشن شود که این تأکید با محتوای سوره ارتباط دارد.
پرسش دربارهٔ عزت و احساس نسبت به اسماء
او میگوید بحثش این بود که ارسال انبیاء به نوعی از دو اسم عزیز و رحیم میآید. در عالم تکوین رحمت خداوند میان بندگان یکسان است و ربطی به خوب یا بد بودن آدمها ندارد، اما وقتی آدم خوب و بد مطرح میشود وارد فضای تشریع و رحیمیت شدهایم. سورهٔ مریم را انگار سورهٔ رحمانیت میداند و سلسلهٔ انبیاء را جنبهای تکوینی؛ معجزات را هم بینابین آیات رحیمی و رحمانی میشمارد.
یک نفر در ایمیل نوشته بود از حرفهای او دربارهٔ عزت احساس خوبی نگرفته، چون به نظر میرسد خدا با آدمهای بد قهر میکند، در حالی که استاد خوب با شاگرد بد قهر نمیکند. او میگوید میخواهد دوباره توضیح دهد عزت چیست و تأکید کند مهم است با همهٔ اسماء الهی رابطهٔ خوب داشته باشیم. همانقدر که از رحمان و رحیم احساس خوب میگیریم باید از متکبر و جبار و عزیز هم بگیریم، وگرنه یا معنای اسم را نمیفهمیم یا «یک مشکلی دارید».
او به عکسش هم اشاره میکند: بعضی به دلیل مشکلی با اسم رحمان رابطه نمیگیرند، حس خوبی ندارند که چرا خدا به کفار غذا میدهد؛ و سورهٔ مریم برای آن توجیهی میدهد که همان رحمانیت است. او میگوید مسیحیت کلاً به سمت رحمانیت منحرف است و یهودیتِ موجود، نه اصل آن، به سمت رحیمیت. از کتابی از موریس مترلینگ که نامش را به یاد ندارد چیزی نقل به مضمون میکند و میگوید اگر خداوند فقط رحمان بود مترلینگ راست میگفت و مجازات معنی نداشت.
عزت را در لغت نفوذناپذیری میداند: خداوند فقط به پاکان اجازهٔ نزدیک شدن میدهد و هر کس تا اندازهٔ خلوص خود بالا میرود. ماجرای ابلیس، بهشت و جهنم و مراحل پاک شدن ناپاکان را نتیجهٔ این اسم میشمارد. دربارهٔ تکبر میگوید در موجود ریزی مثل فرعون تهوعآور است ولی در خداوند، اگر نباشد، بد است؛ و میگوید اگر اسماء را خوب بفهمیم و احساس خوبی به ما دست ندهد، به نظر میآید نتیجه این باشد که به سمتی منحرف شویم.
گفتوگو دربارهٔ قرب و اقتضای ذات
او میگوید خداوند با بدکاران سخن نمیگوید، چون سخن گفتن مایهٔ قرب است و اوج قرب موسی این بود که خداوند با او تکلم کرد. آیهٔ «وَقَرَّبْنَاهُ نَجِيًّا» را میآورد و میپرسد مگر میشود خدا با موجودی رذل مانند فرعون چنین کند. یکی از حاضران میگوید درست نیست مقامی که موسی دارد به فرعون داده شود؛ او میگوید اینها خلاف رحیمیت است و هر جایی که براساس عمل بین مردم فرق بگذارید این برای قطب تشریع است.
وقتی حاضری میگوید به رحمانیت هم میخورد، او میگوید همهٔ اسماء یک چیزند و در اوج خود در یک جا جمع میشوند؛ کسی که به اوجی از عرفان برسد مهربانی را در عین حال باشکوه میبیند. بعد میگوید «کثرت در آینهٔ اوهام است».
حاضری دیگر عزت را اقتضای ذات خداوند میداند، مثل آب و روغن که قاطی نمیشوند: خدا دوست دارد با آن بنده هم ارتباط بگیرد ولی بنده نمیگذارد. او میگوید این حرفها درستاند ولی لزومی ندارد همه چیز را اینگونه توجیه کرد، و میداند که با چنین توجیههایی مردم راحتتر میفهمند ولی لزومی نمیبیند این راحتی را ایجاد کند.
او میگوید نباید به هر قیمتی احساس خوب ایجاد کرد؛ اگر کسی در درون به سمت رحمانی غلبه کرده و از تعادل خارج شده باشد، نمیشود که از این توضیح خوشش بیاید، مگر اینکه خودش تعبیر اشتباهی از عزت بگوید. به گفتهٔ او همه ما چون متعادل نیستیم بعضی اسماء را بر بعضی دیگر ترجیح میدهیم، و در سیر عرفانی کسی به جایی میرسد که از همه اسماء خوشحال است. از کلام خداوند با موسی هم میپرسد که چه میفهمیم: «با او نرم صحبت کن»، و میگوید خداوند به دلیل رحمانیت به مخلوقاتی که در جهنم هستند علاقهمند است.
او میگوید سعی کرد بگوید اسم عزیز و رحیم عامل و پشتیبان و به وجود آورندهٔ نبوت و تشریع و دین است: رحمت باعث میشود خداوند تا جایی که ممکن است حتی آدمهایی که گمراه شدند هدایت کند و چون مستقیم ارتباط برقرار نمیشود، عزت خداوند واسطه است. اصل استفادهاش از این دو اسم این بود که چرا «وَ إِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ» تکرار میشود: هفت داستان و هشت بار تکرار، در پایان مقدمه و پایان هر داستان.
ترتیب داستانها و پاسخ قوم ابراهیم
جلسهٔ قبل گفته بود فضای سورهٔ شعراء با اینکه در جزء ۱۹ است، سبک شبیه جزء ۳۰ و جزءهای پایانی قرآن است، با حالت ترجیعبند و شعرگونه بودن و آیات کوتاه با ریتم معمولاً تند. ترتیب داستانها هم زمانی نیست و دایرهوار است: از موسی به عقب، به ابراهیم و نوح، و بعد دوباره به پایین، به هود و صالح و لوط و شعیب که هم عصر حضرت موسی است.
ابراهیم از پدر و قومش میپرسد چه میپرستند؛ میگویند بتهایی را که همواره ملازم آنها هستند. میپرسد آیا وقتی صدایشان میکنید میشنوند و نفع یا ضرری میرسانند، و میگویند اجداد خود را چنین یافتهاند.
او میگوید احساسش این است که با یک بار بالا و یک بار پایین رفتن، دو بار شانس داریم تغییری را که در تاریخ در برابر انبیاء اتفاق افتاده ببینیم. به نظر او محتوای شرک و الحاد در حال حاضر هم همین است که اکثریت آدمها از والد خود تبعیت میکنند، ولی کسی نمیگوید و مسئله را میپیچانند. قوم ابراهیم را آدمهای ساده و روک و راست میشمارد که به اجداد خود افتخار میکنند و هنوز حس منطقی و غیرمنطقی در آنها تثبیت نشده است.
قوم نوح، فرعون و دوران شعرا
قوم نوح را از قوم ابراهیم یک قدم دورتر میداند. به گفتهٔ او نمیگویند چیزی که تو میگویی خوب یا بد است، بلکه میگویند «وَاتَّبَعَکَ الأرْذَلُونَ»، و حرفی که میزنند در راستای کلامی که شنیدند نیست.
حاضری میگوید آنان در حقیقت فهمیدهاند و نمیخواهند بپذیرند؛ او در پاسخ میگوید نه، و میپرسد آیا همه توحید را میفهمند و استدلالهای پیامبر درست است؛ و میگوید کلام فرعون به چیزی که امروز در برابر پیامبر گفته میشود شبیهتر است. فرعون نخست خوب حرف میزند و میکوشد منطقی باشد، و جایی که ناراحت و تحت فشار است پرت و پلا میگوید؛ به نظر میرسد چیز محکمی برای پاسخ ندارد. او میگوید محتوای سوره همین است که به دوران شعراء رسیدهایم، دورانی که آدمها دروغهای زیبا میگویند.
به گفتهٔ او حق ثابت است و باطل شکل عوض میکند. در دوران پیامبر انگار وارد دوران شعراء میشویم، دورهای که برای باطل کردن سحر عصا کار نمیکند و قرآن کار میکند. هر چه این دنیا پیش میرود کلام و سحر کلام انباشتهتر میشود و باطل برای خود یک رنگ پیدا میکند؛ لازم است در مقابل آن چیزی شبیه عصای موسی در قالب کلام باشد، و به گفتهٔ او قرآن عصای موسی در قالب کلام است.
آیهٔ «لَعَلَّنَا نَتَّبِعُ السَّحَرَةَ إِنْ کَانُوا هُمُ الْغَالِبِینَ» را دارای حس طنز میداند و میگوید تعادل در آن برقرار نیست و امروز کسی چنین نمیگوید. حرف مخالفان پیامبر در قرآن سخیف است، ولی از یک زمانی به بعد ممکن است زیبا و پیچیده باشد، باطلی که لباس حق پوشیده است.
توحید و معاد در سخن ابراهیم
به گفتهٔ او توحید و معاد در این سوره در بخش ابراهیم میآید؛ در داستان موسی چیزی از توحید به معنای واقعی و ذکری از آخرت شنیده نشد. ابراهیم را قهرمان توحید میداند و به دلیل «و ما کان من المشرکین» میگوید باید کنجکاو شد چگونه موحدی بود. ابراهیم طوری حرف میزند که انگار واسطهای نیست و همه چیز بیواسطه است، نه اینکه واسطه وجود نداشته باشد؛ احتمالاً این کلام دوران نوجوانی اوست.
به گفتهٔ او برای ابراهیم بدیهی است که خدا حرفهایش را میشنود و جواب میدهد، و مسئله وحی نیست. قوم را به این دلیل که راست گفتند و مسئله را نپیچاندند ستایش میکند؛ ابراهیم جواب منطقی میدهد که احاله به اجداد مشکلی را حل نمیکند. بعد میگوید خدا او را خلق کرد و هدایت میکند و به او غذا و آب میدهد، و «وَإِذَا مَرِضْتُ فَهُوَ یَشْفِینِ».
از «یَغْفِرَ لِی خَطِیئَتِی یَوْمَ الدِّینِ» به بعد وارد اعتقاد به آخرت و دعا میشویم. «لسان صدق» را معمولاً «نام نیک» ترجمه میکنند، اما به نظر او واضح است که این نیست و هر ترجمهای از آن بهتر است. معناهایی میآورد: کسی که حرفهای او را بگوید یا او را تصدیق کند، و بعضی میگویند کسی که او را دعا کند؛ در مجموع پیروان و علاقهمندان توحید در آیندگان.
او میگوید لزومی ندارد همهٔ دعاها در همان لحظه و در حضور قوم باشد؛ شاید در اینجا ۵۰ سال دارد، و فکر میکند قطعههای دعا ممکن است در زمانهای مختلف باشد. حاضری یادآوری میکند تعبیر لسان صدق در سورهٔ مریم هم برای اسحاق و یعقوب آمده است. او با «احسنت» میپذیرد که لسان صدق در مقابل لسان کذب است که حرفهای شعراء است، و شعراء لسان کذب دارند و ابراهیم و کسانی که بعداً میآیند لسان صدق.
آیات قیامت و دوران شعرا
او آیات قیامت را میخواند و میگوید خیلی شبیه آیات جزء ۳۰ است: بهشت برای متقین نزدیک و جهنم برای گمراهان آشکار میشود، به آنها گفته میشود چه میپرستید، و میگویند در گمراهی آشکار بودیم و شفیعی نداریم و اگر برگردیم مؤمن میشویم. بعد دوباره آیات پایان داستانها تکرار میشود.
شعراء را در معنای سوره کسانی میداند که جز «إِلا الَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ» گمراه هستند ولی خوب حرف میزنند و لیدرهایی پیدا میکنند که خوب حرف میزنند. به گفتهٔ او امروز آدمهایی که دروغ میگویند ولی در پوششهای زیبا هستند، نه فقط شعر گفتن، از همین دستهاند: شعراء و نویسندگان و ترانه گویان و خوانندگان، فیلسوفها هم، و سیاستمدارها که به گفتهٔ او باید دروغ بگویند تا به قدرت برسند. فرهنگ را پردهای میداند که جلوی چشم مردم میافتد و میگوید سوره میگوید وارد چنین دورانی میشویم که در آن قرآن و کلام حق مهم است.
لسان صدق را به شدت منطبق بر قرآن میداند: سخن ابراهیم از زبان پیامبر گفته میشود و به زبان عربی هم بیان شده است. اصلیترین چیزی که در دعای ابراهیم مستجاب شد این است که پیامبری آمد و سخن توحید را به بهترین وجه بیان کرد؛ ولی عربی بودنش را جزو دعای ابراهیم نمیداند. امیدوار است جلسهٔ آینده سوره را تمام کنند.
→ متنِ کاملِ این جلسه