او میگوید محتوای سوره این است که در طول تاریخ بشر به دورانی رسیدهایم که سخن ناحق هم سخنگویانی دارد و معجزهٔ آخر زمان کتاب است که سحر سخن باطل را از بین میبرد. با همین نگاه داستان موسی و سپس داستانهای ابراهیم و نوح تا شعیب را مرور میکند. بعد به قطعهٔ پایانی سوره میرسد که دربارهٔ نزول قرآن و شعراست و جلسه را با پرسش و پاسخ تمام میکند.
سه مرحلهٔ آیه آوردن
او میگوید محتوای کلی سوره دربارهٔ آیه آوردن از طرف خداوند است: از اول بر آیات رحمانی در طبیعت تأکید میشود که عدهای نمیبینند، و بعد سلسلهٔ انبیا و وحی بهعنوان آیه آوردنهای دیگری میآید که به عزیز و رحیم نسبت داده میشود. نوع دیگری از آیه هم هست که در سوره آمده است، آیهای از آسمان که همه در برابرش خاضع شوند، و او آیهٔ «إِنْ نَشَأْ نُنَزِّلْ عَلَیْهِمْ مِنَ السَّمَاءِ آیَةً» را برای آن میآورد.
او میگوید ظریفترین و نرمترین نوع آیه، آیات رحمانی است؛ مرحلهٔ بعد سخن است و مرحلهٔ انتهایی آیات عظیمی است که معمولاً همزمان با عذاب نازل میشود. معجزات پیامبران چیزی بینابین است که ممکن است بعضی را که در برابر سخن خاضع نشدند خاضع کند. در داستان موسی هر سه مرحله دیده میشود: احتجاج در دربار فرعون، معجزات که بر جادوگرها و بنیاسرائیل اثر میگذارد ولی بر فرعون و لشکریانش نه، و سرانجام شکافته شدن نیل.
داستان موسی و دوران جدید کلام
او میگوید به صحنهٔ اول داستان موسی دقت کنید که بدون مقدمه روایت میشود و موسی میترسد «إِنِّی أَخَافُ أَنْ یُکَذِّبُونِ» و میگوید «وَلا یَنْطَلِقُ لِسَانِی». به گفتهٔ او اساس این قطعه همین واهمه است که از نظر کلامی نتواند غلبه کند؛ نوح نگران این نبود، چون جواب قوم او معلوم بود، ولی از یک جایی به بعد وارد دوران جدیدی میشویم که طرف مقابل حرف باطل را با قدرت بیان میکند.
او میگوید در این دوران فرعونیان در برابر کلام موسی کلامی دارند و در برابر معجزهاش سحری. برای روشن شدن مثالی میزند: اگر پیامبری در دوران مدرن شتری از کوه بیاورد، فکر میکند بشود با روشهای مدرن چیزهای مشابه آن را ساخت و فیلمی از آن درست کرد. به نظر میرسد شاید این دوران دوران غلبه با این روشها نباشد و زمینهٔ اصلی غلبه کلام است؛ سوره مقدمات این را فراهم میکند که کلام خداوند به صورت قرآن معجزهٔ جاوید بماند.
ابراهیم، نوح، هود و صالح
او میگوید ابراهیم نه معجزهای میآورد و نه عذابی بر قومش نازل میشود؛ فقط کلام دارد و توحید و معاد در بخش او بیان میشود. هرچه به معجزه نزدیکتر میشویم اوضاع خطرناکتر است و به نزول عذاب نزدیکتر میشویم؛ کلام نرمتر است و میشود از آن فرار کرد. او میگوید ابراهیم سرمنشأ سلسلهٔ پیامبران است و انگار زبان نبوت و وحی را او بنا میگذارد.
آیههای ترجیعبند در شروع هر داستان تکرار میشود و پیام ثابت پیامبران دعوت به تقوا و توحید است و اینکه اجری نمیخواهند. در داستان نوح دیالوگی برقرار نمیشود: قوم میگویند «أَنُؤْمِنُ لَکَ وَاتَّبَعَکَ الأرْذَلُونَ» و بعد تهدید میکنند، و نوح از خداوند میخواهد و عذاب نازل میشود. در هود قوم دستکم چیزی میگویند: «إِنْ هَذَا إِلا خُلُقُ الأوَّلِینَ» و میگویند عذاب نمیشویم، ولی عذاب میشوند.
او به نکتهٔ عبدالعلی بازرگان در نظم قرآن اشاره میکند که معیشت این آدمها تغییر میکند. به نقل از جوادی عاملی، داستان نوح شبیه تصور ما از انسان نخستین است و خیلی بدوی منعکس میشود؛ در هود از دامداری یاد میشود و در صالح تأکید بر کشاورزی است و شعیب بازار است. به نظر میآید کشاورزی نسبت به دامداری متأخر است. قوم ثمود از صالح نشانه میخواهند و او ناقه را میآورد، آنها ناقه را پی میکنند و عذاب میشوند.
لوط، شعیب و جمعبندی داستانها
او میگوید به نظرش همجنسگرایی، وقتی دربارهٔ مردها نقل میشود، انعکاس مردسالاری است و لوط و شعیب نمایندهٔ دو انحراف بزرگ تاریخ بشرند، مردسالاری و سرمایهسالاری. در داستان لوط اشارهای به معیشت نیست و انحراف فرهنگی عمیقی مسئله است؛ تهدید قوم هم اخراج است، نه کشتن، و او این را نرمتر میداند.
او میگوید به نظر میآید در همجنسگرایی، بیش از بقیهٔ انحرافها و گناهها، اصرار هست که گناه و انحراف نیست. تحلیل او این است و نمیداند درست است یا نه که عملی است به شدت همراه با احساس گناه، و برای همین آسیبپذیر هستند. از آیهٔ «إِنِّی لِعَمَلِکُمْ مِنَ الْقَالِینَ» میفهمد که باید گفت این کار بد است.
یکی از حاضران میپرسد چرا همسر لوط همیشه ذکر میشود. او میگوید سؤال خوبی است و جای فکر دارد؛ به گفتهٔ او آنچه در ذهنش هست زیاد برایش مسئله نبوده، شاید تأکید برای این باشد که توهم پیش نیاید زنها گناهکار نبودند، و میگوید ممکن است چیز عمیقتری باشد که به آن توجه نمیکند.
در شعیب جدل بیشتر میشود و گناه قوم تقلب در معامله و بازار و مال است. قومش او را جادوشده و دروغگو مینامند و میخواهند تکهای از آسمان بر آنها بیفتد. او میگوید در هر پنج مورد دستکم کار به عذاب میرسد و طیفی از تغییر در کلام مخالفان دیده میشود، و اینکه ما در دورهای قرار گرفتهایم که انگار نبوت قرار است منحصر به مرحلهٔ اول، یعنی کلام حق، میشود و آن طرف شعرا هستند.
یکی از حاضران میگوید در داستان لوط بیان آیات رحمانی چیرگی ندارد. او میگوید توحید و معاد فقط در داستان ابراهیم بیان میشود و شریعت را در طبیعت نمیشود دید؛ کلام همهچیز را شامل میشود. به نظر او داستانها روی نحوهٔ مقابلهٔ قوم، یعنی اینکه چه میگویند و چه میشنوند، تأکید دارند.
پایان سوره: نزول قرآن در برابر شیاطین و شعرا
او میگوید از آیهٔ ۱۹۲ تا پایان سوره خطاب دوباره به پیامبر برمیگردد و معجزهاش صرفاً کلامی است. دربارهٔ شعرا آیهٔ «هَلْ أُنَبِّئُکُمْ عَلَى مَنْ تَنَزَّلُ الشَّیَاطِینُ» میآید و بهکار رفتن واژهٔ نزول برای شیاطین یعنی چیزی در مقابل وحی ایجاد شده است؛ مثل اینکه فرهنگ باطل سخنگو پیدا کرده است.
او به «لسان صدق» اشاره میکند و میگوید فکر میکند از ده ترجمه نُه تا نام نیک نوشتهاند و آقای خرم شاهی آن را «سخنگوی راستین» ترجمه کرده است. به نظرش، هرچند میگوید نمیداند، با مقام ابراهیم درخواست نام نیک سازگار نیست و قرآن همان لسان صدق است. دربارهٔ «لسان عربی مبین» میگوید تعریف از زبان عربی نیست، چون زبان قرآن با عربی حجاز آن زمان فرق دارد.
او میگوید قرآن چیزی ازلی است و شعرای باطل هر روز رنگ تازهای میآورند، و فرهنگ بشری به جایی میرود که سابقه نداشتن معیار هنر باشد. میپرسد چقدر احتمال دارد چیز حقی باشد که کسی تا حالا نگفته است؛ محتوای قرآن توحید است و قرار نیست نوآوری کنند.
از قوم به فرد، و شعرای امروز
او میگوید هرچه به عقبتر برویم مردم بیشتر وابسته به قوم و قبیلهاند، و به نظر میآید وقتی وحی به صورت کتاب درمیآید آدمها به تنهایی در مقابل نبوت قرار میگیرند. یکی از حاضران میپرسد آیه دربارهٔ عربهایی نیست که زبان دیگری داشتند. او میگوید حس میکند فردی است و اصرار ندارد، و شاید حالت قومی همچنان در اعراب گفته شود.
او میگوید در برابر آیات رحمانی چشم کار میکند، ولی در برابر آیات نبوت باید گوش کار کند. شعرا را در زبان امروز هنرمندان و کسانی میداند که بهعنوان متفکر حرف میزنند ولی باطل میگویند؛ البته خیلی از آنها حق و باطل را مخلوط میگویند. توصیف شعرا به سرگردانی را توصیف خوبی از ذهنیت هنرمندان مدرن میداند و به مواد توهمزا اشاره میکند.
پرسش و پاسخ
یکی از حاضران به او میگوید نمیفهمد چرا اصرار دارد که آیههای رحیمیت حذف شده، چون قوم پیامبر هم عذاب شده است. او میگوید مسئله حذف عذاب نیست؛ صورت آن عوض شده، بهجای بلای آسمانی جنگ و کشته شدن میآید، و عذابها فردی شدهاند. میگوید دورهای نرمتر است و غلبهٔ کلامی مسئلهٔ اصلی است.
او میگوید امکان ندارد کسی سخن حق را به خوبی بیان کند ولی خودش آدم درستی نباشد، و مشکل درونی هنرمند در اثرش نشان میدهد. مثال میزند که نیچه از ابرمرد حرف میزد ولی به گفتهٔ او آدمی ضعیف بود؛ میگوید نمیگوید کتاب چنین آدمی را نباید خواند، ولی از اول با نگرانی نگاه میکند. دربارهٔ قول و فعل جدا شعرای باطل هم به آیهٔ پایانی اشاره میکند.
در پایان یکی از حاضران میپرسد «کذب» و «تکذیب» یک معنا دارند یا نه. او میگوید ریشه یکی است ولی تکذیب یعنی مواجه شدن با حقیقت و اعلام اینکه این حقیقت نیست، کاری ارادی در برابر حق که در مقابل پیامبران انجام میشود.
→ متنِ کاملِ این جلسه