این جلسه دربارهٔ صحنه وحی به حضرت موسی است. ابتدا اهمیت صحنه و غافلگیری در آغاز وحی میآید، بعد معنای کفش خود را در بیاور. سپس محتوای وحی، سؤال دربارهٔ عصا، دو معجزه و دعای حضرت موسی بررسی میشود و در پایان به سورهٔ انشراح میرسد.
مقدمه و اهمیت صحنه
او میگوید این جلسه باید دربارهٔ صحنهٔ وحی به موسی باشد و اگر ممکن شد مرور کودکی او هم بیاید. از اینکه پس از جلسهٔ قبل توقعات بالا رفته خوشحال است و میگوید در قطعهها بیشتر کنجکاوی میکنند تا ارتباط عمیقتری میان آنها برقرار شود. دربارهٔ عرش هم میگوید به نظر میآید با حیات ارتباط دارد، ولی منظورش نبود که فقط به معنای حیات است.
صحنه با «وَهَلْ أَتَاكَ حَدِيثُ مُوسَى» شروع میشود: موسی به عنوان پیامبر انتخاب میشود تا نزد فرعون برود و از او بخواهد بنیاسرائیل را رها کند. به گفتهٔ او این لحظهای مهم در تاریخ انبیاست، چون انگار اولین امت دینی تشکیل میشود و شریعت نازل میشود. فکر میکند دستکم شش بار در قرآن به آن اشاره شده و مفصلترین آن در طه و قصص است؛ امیدوار است قانع شوند که این تکرار نشاندهندهٔ اهمیت آن است.
واوِ آغاز آیه انگار ادامهٔ همان صحبت است و باید ارتباطش را کشف کرد. او میگوید واژهٔ «حدیث» به تأویل دعوت میکند، همانطور که در سورهٔ یوسف احادیث تأویل دارند؛ عناصر این داستان هم قابل تأویل هستند و درک نمادهای رویا و درک تحلیلی به فهم آنها کمک میکند.
غافلگیری در آغاز وحی
او میخواهد به این بخش با حس خرق عادت نگاه شود. پیامبری که قرار است انتخاب شود میتوانست ابتدا رؤیایی ببیند یا فرشتهای بیاید و کمکم آماده شود، ولی داستان با موسی شروع میشود که در شب و در سفر، احتمالاً با خانواده و گله، گم شده و به نظر میآید گرفتار باران هم هست. آتشی میبیند و میرود مشعلی یا راهنمایی بیاورد و ناگهان صدای خداوند را میشنود. او تأکید میکند که موسی هم غافلگیر شده و این به نظرش تصادفی نیست.
به موسی گفته میشود عصا را بینداز و آیه نشان میدهد عصا ناگهان مار میشود، طوری که میترسد؛ میشد از قبل به او بگویند که معجزه است و ترس ندارد، ولی نگفتند. در معجزهٔ دوم، یعنی دست سفید، از پیش گفته میشود که نگران نباشد. به نظر او همین تضاد کاملاً نشان میدهد غافلگیری تعمدی است. او میپرسد چرا آتش و نه نور.
وضعیت اضطراری
داستان میگوید موسی با اهل خودش میرود و گفته نمیشود به کجا؛ از خلاصه زندگی نامهای که در همین سوره میآید مطمئن هستیم که بعد از هشت یا ده سال، که به نظر میرسد ده سال بود، از مدین میرود. در تفاسیر معمولاً میگویند به سمت مصر میرفت تا مادر و برادرش را ببیند، ولی او تردید دارد، چون گوسفندان خود را با خودش آورده است و در مصر همه موسی را میشناسند و جرم او را به او گوشزد میکنند. میگوید احتمال درست بودنش منتفی نیست.
به نظر او باران است، چون موسی که در بیابان زندگی میکند آتش روشن کردن بلد است و باید یک چیزی باشد که نمیتواند آتش روشن کند. وضعیت اورژانسی است: تاریک است، گم شدهاند و آتش ندارند. «آنست» دیدنی همراه با حس خوب است. در تفاسیر برای تشدید این وضعیت گفتهاند درد زایمان همسر موسی شروع شده بود، ولی به نظر او همین مقدار قرآن کافی است. یکی از حاضران هم گفته ابری بودن آسمان نشان میدهد ستارهها نبودهاند.
معنای «فاخلع نعلیک»
وحی در حالی میرسد که خانوادهٔ موسی گرفتار هستند و منتظرند و موسی در اوج مشغولیت به امور دنیاست. او میگوید در تفاسیر و متون عرفانی دربارهٔ خلع نعلین از حرفهای سخیف تا جالب هست؛ مثلاً اینکه کفش از پوست خر مرده بود و نجس بود. حرفهای عرفانی دلنواز است، ولی با حالت بیتوجهی نسبت به متن است و مهم است که کسی که حرف عرفانی میزند استدلال متنی داشته باشد. دو جفت کفش را هم نماد دنیا و آخرت دانستهاند.
آنچه از خود متن برمیآید این است که وحی در شرایطی میرسد که خانواده گرفتارند و موسی از آنها دور شده است. در تعبیر رویا، هم در سنت ما و هم در روانکاوی مدرن، کفش مثل ماشین چیزی است که آدم سوار آن است و میتواند نماد خانواده و شغل باشد. پس درآوردن کفش یعنی کنار گذاشتن شغل و خانواده، و گفتن آن اولین چیز مثل گفتن اینکه «تو دیگر مردی». موسی عاشق همسرش بود و وحی در اوج گرفتاری خانواده میآید؛ به نظر او این غافلگیری آزمون و ابتلایی است تا تعلقات او قطع شود، مثل حضرت ابراهیم.
او به سورهٔ نور اشاره میکند: عشق به خانواده انگیزهٔ امرار معاش است و غافل کننده از یاد خدا نیست. کفش حائلی بین آدم و زمین است و نماد جهان مادی؛ به تعبیر او کفش درآوردن یعنی به دستور خداوند ارتباط مستقیم پیدا کردن با همین عالم جسمانی.
او اسفار اربعهٔ عرفا را یادآور میشود که سفر سوم از حق به سمت خلق است و میگوید این دستور شاید سفر سوم برای موسی باشد: رسالت یعنی متصل کردن یک مرد تکامل یافته به زمین تا مردم را هدایت کند. میگوید خلع نعلین ممکن است تعابیر دیگری هم داشته باشد؛ آنچه از متن برمیآید جدا شدن از شغل و خانواده است.
شباهت به مرگ و درخت شعلهور
او میگوید این لحظه شبیه ساعت و شبیه مرگ است: دنیای موسی به یک معنا تمام شد و او مثل صحنههای قیامت، فردی با خداوند مواجه میشود. عبارتی از میبدی نقل میکند که موسی به طلب آتش شبانی با گلیم میرود و پیامبری کلیم برمیگردد.
دربارهٔ درخت شعلهور چون در این سوره نیامده نمیخواهد زیاد بگوید، ولی میپرسد آیا خداوند خودش به صورت درخت شعلهور ظاهر شده است. به نظرش آیهٔ «من وراء حجاب» از سورهٔ شوری این را توضیح میدهد: درخت پردهای است که خداوند از پشت آن سخن میگوید تا انسان پودر نشود، نه تجلی خود خداوند. درخت را نماد حیات و آتش را نماد عشق میداند و میگوید انگار درخت آینهای است که خود موسی را نشان میدهد.
تحمل موسی و محتوای وحی
به موسی ندا میرسد «إِنِّي أَنَا رَبُّكَ» و به او اعلام میشود که رسالت پیدا کرده و باید به آنچه وحی میشود گوش بدهد. او میگوید هر کدام از ما اگر در چنین شرایطی قرار بگیریم بدون شک تبدیل به پودر میشویم. بعد گفته میشود نماز برای یاد خدا و اینکه ساعت میآید تا هر کس به سعی خود پاداش بگیرد؛ به نظر او ساعت و «تسعی» در این سوره به هم مربوطاند و مار هم «حیة تسعی» است.
به گفتهٔ او برای اولین بار خداوند علنی با انسانی سخن میگوید و موسی به همین دلیل کلیم الله است. موسی ایستاده و عصا در دست، آرام جواب میدهد و او را پهلوان همه عرفا میداند. دربارهٔ پیامبر اسلام گفته میشود که اوایل وحی خیلی سخت بود و قطعههای بزرگ در اواخر عمر نازل میشد.
به نظر او لحظهٔ مهم زندگی موسی تولدش نیست بلکه لحظهٔ تکلم خداوند است؛ انگار این لحظه جزو اهداف خلقت است و آغاز دورهای از ظهور خداوند در جهان. صدا فقط «من وراء حجاب» است و رسولی در کار نیست.
محتوای وحی توحید، نماز و ساعت است. او به قول علامه طباطبایی اشاره میکند که نبوت به عنوان عقیدهٔ سوم یاد نشده چون خود این لحظه نبوت است و گفتن ندارد.
«أکاد أخفیها» و پرسش دربارهٔ عصا
دربارهٔ عبارت «إن الساعة آتیة أکاد أخفیها» میگوید اگر آن را به لحظهٔ وقوع قیامت بگیریم نکتهٔ خاصی نیست. ولی اگر به کل قیامت و آخرت مربوط شود، شاید اشاره به این باشد که پیش از قرآن در وحیهای گذشته اینهمه از احوال قیامت، بهشت و جهنم گفته نشده بود. خودش میگوید شاید محض احتمال میگوید و نمیداند.
پرسش «در دست راست تو چیست» عجیب است چون خداوند خودش میداند. او میگوید در داستاننویسی نوشتن صحنهای با کارکردهای چندگانه خیلی خوب است و اگر از او بپرسند کجای قرآن این کارکردهای چندگانه برجسته است، میگوید همینجا. کارکرد اول دراماتیک است: موسی هول شده و پرسشی ساده برای شروع مکالمه مناسب است، و موسی بیشتر از لازم جواب میدهد.
کارکرد دیگر این است که جواب موسی، یعنی به آن تکیه میکنم، برگ میریزم و با آن بیزینس راه میاندازم، مثل اعتراف به وابستگی است و انداختن عصا را موجه میکند، همانطور که کفشهای خود را درآورد. کارکرد سوم طنزی است که شاید بعد از اینکه داستان را بخوانید حس شود: «وَلِيَ فِيهَا مَآرِبُ أُخْرَى» و عصایی که اصلیترین ابزار رسالت میشود. او تأکید میکند که موسی طنز به کار نمیبرد.
معجزهها، دعا و سورهٔ انشراح
به گفتهٔ او مصر پر از جادوگر و ساحرها بود و ساحرها تکنیک اینکه عصا و طناب شبیه مار در بیاید را بلد هستند. وقتی خود ساحرها اعتراف میکنند که این سحر نیست، برای مردم یقین آور است. معجزهٔ دوم را شاید به این ربط میدهد که موسی متهم به قتل است و دستش آلوده به خون، و آن را برای فرعون نشان میدهد.
او دربارهٔ «حیة» میگوید در جهانبینی قرآن مؤمن زنده است و کافر مرده؛ ساحرها ادای حیات درمیآورند و دنیای کفر شبیه سیمولیشن حیات است، در حالی که عصای موسی واقعاً حیات پیدا میکند.
پس از حکم رسالت، موسی دعا میکند: «رَبِّ ٱشرَح لِي صَدرِي» و باقی دعا. او میگوید موسی انگار ده سال فکر کرده بود چه بخواهد، و جواب کوتاه است: آنچه خواستی داده شد.
نمیشود این دعا را خواند و یاد سورهٔ انشراح نیفتاد. «وزیر» کسی است که «وزر» را برمیدارد؛ میگوید میشود برداشت کرد که در انشراح هم وزیری از اهل پیامبر بار او را برداشته، و چون حدیثی نقل شده که در آن پیامبر علی را مانند هارون برای خود دانسته این اشاره میتواند درست باشد. به نظر او شاید این تناظر حس سهولت پیامبری حضرت رسول را برساند: موسی دعا میکند و میگیرد، ولی پیامبر بدون دعا همهچیز را دریافت کرده است.
→ متنِ کاملِ این جلسه