جلسه با مرور مطالب جلسهٔ قبل، خلع نعلین و مواجه با مرگ، شروع میشود. بعد داستان تولد موسی و تکرار آن در اسطورهها میآید. بخش بزرگ جلسه مواجه با فرعون و سحره است و در پایان پرسش و پاسخ هست. جلسهٔ بعد دربارهٔ گوساله سامری خواهد بود.
مرور جلسهٔ قبل
او میگوید دربارهٔ نمادینبودن خلع نعلین عرفا و مفسران زیاد حرف زدهاند، ولی خودش سعی کرد با استدلال به متن پیش برود. تعبیرش این است که اگر خلع نعلین را سمبلیک بگیریم، با نمادهای رؤیا و با آیههای قبل و بعد میخواند: دنیایی را که از طریق خانواده داشتی رها کن و رسالت را بر عهده بگیر.
دربارهٔ حس مواجهه با مرگ و قیامت در صحنهٔ وحی میگوید به موسی نگفتند عصا مار میشود؛ این جزو غافلگیریهای این صحنه است و عمدی است تا موسی از دنیا کنده شود. این را به نظر او مثل قیامتِ خصوصی میشود دید، چون مواجهه با مرگ شروع قیامت خصوصی هر کسی است و در قیامت زندگی جلوی چشم آدم مرور میشود. آیهٔ «وَلَقَدْ مَنَنَّا عَلَيْكَ مَرَّةً أُخْرَى» همین مرور زندگی موسی را شروع میکند.
طبق نقل قرآن فرزندان ذکور را میکشتند و دختران را زنده نگه میداشتند. او میگوید برخلاف تورات، که پادشاه خوابی دیده و بعد گفته پسرها را بکشید، در قرآن به نظر میرسد این یک جور تمهید سیاسی علیه قوم بنیاسرائیل است. در تورات دو قابله کار را مخفیانه میکنند، ولی از آیههای اینجا به نظر میرسد سربازها را دنبال پسرها میفرستادند. او اضافه میکند که به نظر میآید اینجا با دو فرعون مواجه هستیم، ولی لزومی ندارد کسی این را بپذیرد.
تولد قهرمان
داستان تولد قهرمان در اسطورههای خاورمیانه بارها تکرار شده: پادشاه خواب میبیند، کودک را در آب میاندازند یا جای دیگر میگذارند، کسی بزرگش میکند و برمیگردد و پادشاه میشود. کوروش یکی از نمونههاست و اتورانگ، از شاگردان فروید، صد سال پیش اینها را در کتابی به نام تولد قهرمان جمع کرد. پرسش این است که آیا داستان تولد موسی از این اساطیر وام گرفته شده است.
او میگوید این ادعا در متونی هست که میخواهند شبهه بیندازند، و برای تکرار داستان سیل نوح در اسطورهها به جلسهای ارجاع میدهد. نکتهٔ او این است که تا جایی که میداند، همهٔ مواردی که در کتاب اتورانگ آمده مربوط به بعد از تولد موسی است؛ هفت تا ده مورد را خودش چک کرده و آنها را مربوط به خاورمیانه میداند. از دید دینی هم مشکلی نمیبیند، چون اگر کسی تولد موسی را باور کند، داستانی جذاب که میان بنیاسرائیل بود در اساطیر منطقه منعکس شده است. دربارهٔ پرسش یکی از حاضران که آیا در آفریقا و شرق آسیا چنین اسطورهای نیست، میگوید دربارهٔ آن تحقیق خاصی نکرده است.
آیههای تولد و سه صحنه
او میگوید در ادامه سه صحنه هست: یادآوری تولد، مواجهه با فرعون در دربار و مواجهه با سحره، که به احساس او از صحنهٔ وحی و گوساله سامری سادهترند، و تصمیم دارد وارد جزئیات نشود. دربارهٔ «وحی» به مادر موسی میگوید میشود آن را الهام ترجمه کرد، یعنی ندایی درونی که تردیدی در آن نیست.
دربارهٔ «أَنِ اقْذِفِيهِ فِي التَّابُوتِ فَاقْذِفِيهِ فِي الْيَمِّ» میگوید قذف یعنی پرت کردن و برای گذاشتن نوزاد در تابوت عجیب و خشن است؛ چیزی نمیفهمد جز اینکه صحنه چنین است که انگار سربازها همین الان در میزنند و کار در چند ثانیه انجام میشود، با حالت عجله و تحرک. او به تکرار افعال انداختن در این سوره دقت میدهد: قذف، القا، نبذ؛ شاید با محتوای سوره ارتباطی داشته باشد.
یکی از حاضران پرسید سورهٔ قصص به مادر موسی میگوید شیر بده و بعد این کار را بکن؛ او میگوید ناسازگار نیست و تأخیر مادر طبیعی است، چون دل نمیکند تا کار به عجله برسد. او از عبارت «إِذْ تَمْشِي أُخْتُكَ» خوشش میآید: خواهر وانمود میکند رهگذر است، خبر میگیرد و پیشنهاد میدهد کسی را معرفی کند که کفالت او را بر عهده بگیرد، و موفق میشود.
«جِئْتَ عَلَى قَدَرٍ»
او میگوید به احتمال زیاد سورهٔ نازعات پیش از طه نازل شده و در آنجا هم «وَهَلْ أَتَاكَ حَدِيثُ مُوسَى» آمده؛ داستان موسی هی تکمیل میشود. دربارهٔ «وَفَتَنَّاكَ فُتُونًا» میگوید مطمئن است به ماجرای خضر مربوط است، ولی اصرار نمیکند چون میداند یکی دو نفر مخالفاند که آن ماجرا در آن دوره بوده.
او فکر میکند معنای «ثُمَّ جِئْتَ عَلَى قَدَرٍ يَا مُوسَى» این است که موسی سر وقت آمد، و این خیلی آرامشبخش است: همهٔ آنچه در کودکی او افتاد تمهیداتی برای همین رسالت بود. او تعبیر ابنعربی را میآورد که کشته شدن پسران بنیاسرائیل هم تمهیدی بود و قدرت و پتانسیلی که در تمام کودکان کشته شده بود به موسی منتقل شد، و میگوید شاید ابنعربی میخواهد قدرت فوقالعادهٔ موسی را توجیه کند. میگوید خدا دستش بسته نیست و میتوانست کس دیگری را انتخاب کند، ولی نکتهٔ شیرین این است که به موسی گزارش میشود سر موعد مقرر رسیدی.
موسی و هارون پیش فرعون
او تأکید میکند در قرآن جملههایی که پشت هم آمده لزوماً در یک صحنه گفته نشدهاند؛ گاهی مثل تکنیک dissolve در سینما، صحنه عوض میشود. وقتی میگوید «قَالَا رَبَّنَا إِنَّنَا نَخَافُ» موسی و هارون کنار هماند و صحنهٔ وحی اولیه تمام شده است.
او تأکید میکند هارون رسول و پیامبر است و به او وحی میشد، و اینکه وزیر موسی شد معنایش این نیست که فقط کمککار است، هرچند موسی پیامبر اولوالعزم است و از نظر رسالت ارجحیت دارد. «إِنَّنِي مَعَكُمَا أَسْمَعُ وَأَرَى» به نظر او مادیتر و ملموستر از «إِنَّكَ كُنتَ بِنَا بَصِيرًا» است؛ انگار نفر سومی آنجا حاضر است. فرعون هم در «فَمَنْ رَبُّكُمَا يَا مُوسَى» فقط موسی را مخاطب میکند.
فرعون و منطق قدرت
او فرعون را آدم سیاستمدار میبیند که حق و حقیقت و اخلاق برایش مطرح نیست و فقط حفظ قدرت مهم است؛ پس به نظرش حرفهایش را باید سیاسی خواند. فرعون ادعای ربوبیت دارد، نه اینکه آفریننده جهان باشد؛ او برای خودش هم الله دارد. جواب موسی یا هارون، که شاید هارون گفته باشد چون فصیحتر است، «رَبُّنَا الَّذِي أَعْطَىٰ كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدَىٰ» توصیف توحید است و حالت استدلالی دارد. برای شرح بیشتر به المیزان ارجاع میدهد.
دربارهٔ «فَمَا بَالُ الْقُرُونِ الْأُولَىٰ» میگوید خیلیها فکر کردهاند فرعون چون جواب اول دندانشکن بود بحث را عوض میکند، ولی به نظر او ادامهٔ همان گفتگو و سیاسی است: مصریها نسل اندر نسل از «طَرِیقَتِکُمُ الْمُثْلَى» پیروی کردهاند و برای اجداد احترام قائلاند، و فرعون میخواهد موسی به اجدادشان توهین کند تا از نظر جمع منکوب شود. جواب «عِلْمُهَا عِندَ رَبِّي فِي كِتَابٍ» به نظر او منطقی است و در عین حال، بیآنکه چیز توهینآمیزی گفته شود، طفره رفتن از جواب است: شما هم نمیدانید.
او میگوید ادامهٔ جواب، که آیههای توحیدی و اشاره به معاد است، ادامهٔ حرف موسی است و فرعون برای عوض کردن بحث آن حرف را نمیزند. بعد فرعون میگوید «أَجِئْتَنَا لِتُخْرِجَنَا مِنْ أَرْضِنَا بِسِحْرِكَ»؛ این را حرفی سیاسی میداند که هی تکرار میشود، چون موسی میخواهد بنیاسرائیل را بیرون ببرد نه فرعون را. ساختن مفاهیم و ارزشهای مشترک برای اثرگذاشتن بر احساسات مردم را در جهان مدرن هم میبیند و آمریکا را مثال میزند.
صحنهٔ سحره
فرعون به این نتیجه میرسد که باید مسابقه بگذارند: میگوید ما هم سحر بلدیم و موعدی قرار بده. به نظر او بعد از نشاندادن آیات تزلزلی به وجود آمده و فرعون ریسک میکند. موسی با اعتماد به نفس روز زینت را انتخاب میکند تا جمعیت زیادی بیاید، و به سحره میگوید «وَيْلَكُمْ لَا تَفْتَرُوا عَلَى اللَّهِ كَذِبًا». سحره ترسیدند و بینشان نجوایی شد، ولی تصمیم گرفتند ادامه دهند؛ برای تشویق آنها گفته شد که این دو جادوگر میخواهند شما را از سرزمین خود بیرون کنند.
سحره میگویند تو اول میاندازی یا ما، و موسی میگوید شما بیندازید. به خیال موسی طنابها و عصاهایشان وول میخورد و «تَسْعَى»، و موسی در درونش ترسی احساس میکند. به او گفته میشود نترس، تو برتری، و آنچه در دست راست داری بینداز؛ به نظر او تفسیر معمول، که عصا آنچه آنجا بود خورد، شاید به محتوای آیات نزدیکتر باشد. سحره سجده میکنند و میگویند به پروردگار هارون و موسی ایمان آوردیم.
فرعون سحره را تهدید میکند که دست و پایشان را میبرد؛ او این را منطق قدرت میداند و میگوید فرعون فهمید که اینها رسول خدا هستند ولی برنامهٔ سیاسی خود را اجرا میکند. فکر میکند بین سحره آدمهای موجه و دانشمند بودند و آن زمان همهٔ دانشها با هم بود. نکتهای را هم با تردید میگوید تا ارزش ایمان سحره از بین نرود: شاید ترس از مرگ، وقتی ثعبان طنابها را خورد، در ایمانشان اثر داشته باشد. با این حال میگوید حرفهایشان در آن لحظه با صداقت است و نمیخواهد علیه آنها چیزی بگوید.
او میگوید سحره اسم هارون را اول میآورند: «بِرَبِّ هَارُونَ وَمُوسَىٰ»، و این نشان میدهد در انظار عمومی مصر موسی و هارون همتراز به نظر میرسیدند و بعضی شاید هارون را اصلی میدانستند.
پرسشوپاسخ و جلسهٔ بعد
در پرسش و پاسخ دربارهٔ تورات میگوید در تفسیرهای یهودی، نه در تورات، سازندهٔ گوساله یکی از سحره است، و دربارهٔ قدمت چنین تفسیرها باید محتاط بود. تورات تأکید میکند کسانی که همراه موسی از مصر خارج میشوند فقط بنیاسرائیل نبودند، پس ممکن است بعضی سحره هم بوده باشند؛ تهدید فرعون هم لزوماً به معنای انجام آن نیست.
او میگوید دربار و مردم مصر موسی و هارون را همتراز میدیدند، ولی بنیاسرائیل میفهمیدند موسی اصلی است. دربارهٔ وحی به مادر موسی میپذیرد که ممکن است بیش از الهام باشد، اما لزوماً چنین نیست.
جلسهٔ بعد دربارهٔ گوساله سامری است. او میگوید برای فهم این سوره قسمتهای اختصاصی آن مهماند و آیهای توحیدی که همهجا مشابه دارد نمیتواند ملاک درک سوره باشد. در پایان به تکرار افعال انداختن و واژههای مربوط به زمان مثل موعد و میقات اشاره میکند.
→ متنِ کاملِ این جلسه