او میگوید این جلسه را مانند یک جلسهٔ مستقل به داستان گوسالهٔ سامری اختصاص میدهد، چون بخش اختصاصی سورهٔ طه است و شخصیت سامری فقط در این سوره آمده. نخست از اهمیت و شبهههای این داستان و ابهامهای روایتش میگوید، سپس چند فکت و نظریهٔ خودش دربارهٔ اثر رسول را میآورد و در پایان به پرسشهای حاضران پاسخ میدهد.
اهمیت داستان و شبههها
او میگوید در الهیات یهودی فوقالعاده به این داستان اهمیت میدهند و آن را همتای مسئلهٔ هبوط از بهشت میدانند، و بسیاری از وقایع و بلایایی را که بعداً بر بنی اسرائیل نازل میشود ریشهاش را در همین گناه میبینند؛ در قرآن هم شاید بیش از هر گناهی که بنی اسرائیل انجام دادند روی این گناه تأکید شده است. به گفتهٔ او داستان ابهاماتی دارد و در تفاسیر هزاران صفحه دربارهٔ آن صحبت شده، و عدم انطباق آن با تورات باعث شده مستشرقین با دید شبهه افکنی در این قسمت بحث کنند.
در تورات کسی که گوساله را میسازد هارون است ولی در قرآن سامری این کارها را میکند و هارون تطهیر میشود. مستشرقان میگویند طه متقدم است و پیامبر بعداً فهمید داستان هارون در تورات آمده و آن را عوض کرد، چون در اعراف سامری نیست؛ او میگوید ذرهای ناسازگاری میان روایت طه و اعراف نیست و این تکرارها و تفاوتها با حال و هوای هر سوره انطباق دارد. به نظر او شبههای مثل اینکه سامریها چند قرن بعد از موسی پدید آمدهاند فرعی است، و هدف اصلیاش بازسازی داستان است تا اجزایش و نقش سامری فهمیده شود.
روایت و ابهامهایش
او میگوید در تفاسیر و متون اسلامی حول این داستان، به نظر او با دید کاملاً نادرستی، داستانسراییهایی شده، مثلاً اینکه جبرئیل آمد و از کف پایش خاکی برداشت و گوساله حالت معجزهآسایی پیدا کرد؛ تا حد ممکن باید اینها را کنار گذاشت. سپس فرم روایت را بررسی میکند: وقتی موسی برمیگردد سه پاسخ پشت سر هم میآید، از قوم و از هارون و از سامری، و او آن را به فیلمی ژاپنی به نام راشامون تشبیه میکند. خداوند هم در وسط اطلاعاتی قطعاً درست میدهد و باید دو روایت دیگر را، که میکوشند خود را بیگناه جلوه بدهند، مثل خاطرات سیاستمدارها انتقادی خواند. فاعل بعضی افعال، مثل «فقالوا» و «فنسی»، گفته نمیشود و به نظر او این عمدی است.
او پاسخها را میخواند: قوم میگویند به اراده خودمان عهد را نشکستیم ولی بارهایی از زینت قوم را حمل میکردیم و انداختیم و سامری هم انداخت، که او آن را پاسخی مبهم و بهانهآمیز میداند؛ هارون میگوید ترسیدم بگویی بین بنیاسرائیل تفرقه انداختی؛ و پاسخ سامری، که فهمید چیزی که دیگران نفهمیدند و مشتی از اثر رسول برداشت، مبهم است. او میگوید پرسشهایی مثل چرا موسی چنین برخورد میکند، چرا مردم گوسالهپرست شدند و «اثر رسول» یعنی چه باید جواب داده شود.
موسی، هارون و قوم
او میگوید فکت اول این است که قوم به موسی بهشدت ایمان دارند و پس از بازگشتش هیچ مقاومتی نمیکنند، ولی نسبت به هارون اینگونه نیستند؛ در حالی که این سوره بر رسالت مشترک هارون تأکید دارد، در این داستان بنیاسرائیل جز موسی کسی را نمیشناسند و هارون را جانشین و دستیار قبول ندارند.
فکت دوم دربارهٔ رفتار موسی است: به نظر او اگر کسی فکر کند موسی از روی عصبانیت و بدون کنترل الواح را انداخته، نهفقط داستان بلکه شأن پیامبران را نفهمیده است. موسی کنترلشده رفتار میکند، غضب او انعکاس غضب الهی است و رفتارش حق است. او پیشنهاد میکند فرض کنیم بعد از اطلاعی که در میقات به موسی داده شد خداوند گفته این الواح را قبول ندارم و عهدی با این قوم نمیبندم؛ پس الواح اعتبار ندارد و انداخته میشود.
درخواست مجسمه و تأخیر موسی
او میگوید فکت سوم این است که به نظر او هم طبق تورات و هم طبق قرآن از هارون درخواست ساخت گوساله شده است، چون در اعراف از خود موسی بت خواسته بودند و هارون بهعنوان جانشین بیشترین اتوریته را داشت. به نظر او یکی از برتریهای نقل قرآن این است که میقات ۳۰ روز بود و ۱۰ روز اضافه شد؛ در تورات تأخیر موسی و شایعهٔ مرگ او مردم را به تمرد کشاند، در بعضی تفاسیر یهودی آمده که مردم پس از شش ساعت گفتند برای ما گوساله بساز، که او ضعیف میداند؛ و ده روز اضافه ماجرا را معقول میکند.
دربارهٔ اینکه چرا مجسمه میخواهند، میگوید مردم به محسوسات خیلی وابسته بودند و ربی بدون نماد برایشان مطبوع نیست؛ وجود خود موسی بهعنوان موجودی ملموس این شوق را کمی آرام میکرد، ولی در این ۴۰ روز او نیست و هارون را هم قبول ندارند. پس طبیعی است که به سراغ مجسمه سازی بروند و احتمالاً در همین ده روز ساخته و پرستیده شد.
گوساله معجزهآسا نبود
او بر این تأکید دارد که «عجلاً جسداً له خوار» حس معجزه ندارد بلکه تحقیرآمیز است، هم نسبت به مجسمه و هم نسبت به مردمی که چنین چیزی را الله موسی پذیرفتند. مفسران آن را آب و تاب دادهاند، مثل داستان پینوکیو، ولی به نظر او فخر رازی و دیگران درست گفتهاند که باد در آن میرفت و صدا میداد؛ مصر باستان در ریختهگری پیشرفته بود و مصریها حق نداشتند از چنین چیزی شگفتزده شوند. سامری مهندس ریختهگر دانا و توانایی بود.
او میگوید چون گوساله معجزه نبود، پاسخ سامری به «ما خطبک» هم دربارهٔ ساخت گوساله نیست؛ مفسران چون گوساله را معجزهآسا فرض کردند آن پاسخ را توضیح ساخت آن خواندند. «فأخرج لهم» هم مانند پردهبرداری است، چنانکه در داستان یوسف «فأخرج علیهم».
اثر رسول
او به آغاز داستان برمیگردد: به موسی وحی شد قوم را پای کوه طور مستقر کند و خودش به میقات برود؛ ولی موسی با شتاب قوم را ترک کرد و جلو افتاد. به نظر او کلید ماجرا این است که «هم أولاء على أثری» و «اثر رسول» یک چیزند و از نظر بلاغی غیرممکن میداند که چیز دیگری باشد. چون مردم محل میقات را نمیدانستند و ردپا ممکن بود باد و باران ببرد، موسی از خودش اثری گذاشته؛ او تخیل میکند شاید پودر سفیدی بود که برق میزد.
به گفتهٔ او سامری آدمی بسیار باهوش و مغرور و قدرت طلب بود. او صحنه را اینگونه بازسازی میکند که سامری مشتی از اثر رسول را برداشت و هنگام پردهبرداری روی گوساله پاشید یا پای آن گذاشت. وقتی مردم اثر رسول را روی گوساله دیدند، احساس کردند امضای حضرت موسی روی آن است و مجاز است که این را بپرستند؛ فقط هارون گفت این فتنه است. به نظر میآید سامری باورش شده و به نظر او «فنسی» به خود سامری برمیگردد. او میگوید شاید قرائتی که موسی را هم جزو کسانی که نفهمیدند میآورد درست باشد، و عجلهٔ موسی هم مدت غیبت خود را طولانیتر کرد و هم باعث شد از اثر رسول چنین سوءاستفادهای شود.
هارون، سامری و آینهها
او میگوید به نظرش آنچه در تورات آمده که هارون طلاها را جمع کرد میتواند درست باشد و جزو تحریفات نیست. بنا به میدراشها گروهی مسلح آمدند و حور را کشتند، و به تصور او هارون که به او گفته نشده بود میقات ده روز تمدید شده وقت میخرید به امید اینکه موسی برگردد و بدون خونریزی ماجرا تمام شود؛ توضیح هارون در قرآن که ترسید اختلاف ایجاد شود با این سازگار است.
دربارهٔ سامری میگوید «لامساس» او را مجازات میکند که از مردم جدا زندگی کند و در تورات، سفر اعداد، ردی برای آن هست. به نظر او سامری انگار نقش ابلیس را بازی میکند و مانند ابلیس اخراج میشود، ولی به مردم مثل آدم اجازهٔ توبه داده شده است. او با این ایدهٔ مقالهای که تورات و قرآن را «آینههای روبرو» میگیرد موافق نیست: قرآن مانند آینهای از بالاست و تورات روایت مردم از آنچه دیدند، و بنیاسرائیل شاید هیچوقت نفهمیدند سامری چه کرد؛ موسی هم نباید میگفت چون جلوی توبهٔ آنان را میگرفت.
پرسش و پاسخ
در پاسخ به اینکه اگر رفتار موسی کامل است چرا در اعراف استغفار میکند، میگوید منظورش این است که کارهای او پس از بازگشت نادرست نیست، ولی دربارهٔ عجله و اثری که باقی گذاشت چیزی برای استغفار دارد، و هارون اشتباه محاسباتی داشت نه گناه. بنیاسرائیل به نظر او مطلقاً تبرئه نمیشوند: هزار بار به آنها گفتند نسازید و نپرستید، آزمایش آسان نبود ولی توبه کردند. دربارهٔ اضافه شدن ده روز میگوید خداوند آزمایش میکند و ما در آن وقایع معنوی اشراف کافی نداریم.
دربارهٔ اینکه چرا مجازات پرستندگان گوساله قتل بود میگوید باید آخرتی نگاه کرد؛ آنان در عملی توبه کردند، ولی سامری که آسیب اصلی را دیده و مانند ابلیس رفتار با او میشود. دربارهٔ اینکه چرا هارون مجرم شناخته میشود، میگوید او غیرمجرم نیست: میخواست جنگ داخلی نشود ولی برای رهبری این آدمهای خشن زیادی نرم برخورد میکند، و شاید او هم بیاحتیاطی کرده، هرچند مقصر اصلی نیست. او مطمئن است سامری مهندس دربار بود و مردم او را میشناختند و نقشش را نمیدانستند؛ و تعبیر «الرسول» را در حضور موسی از نظر بلاغی عجیب نمیداند، ولی چون دو رسول وجود دارد و سامری فقط موسی را به رسمیت میشناسد، این را نکتهٔ مهمی میداند.
→ متنِ کاملِ این جلسه