او میگوید این جلسه را به قسمت چهارم داستان موسی، یعنی گناه گوساله سامری که حدیث موسی را در این سوره به پایان میبرد، اختصاص میدهد: نظریهای را که جلسۀ قبل گفته مرور میکند و بعد میپرسد خود ماجرا چه معنی و اهمیتی دارد. در پایان به داستان آدم میرسد و قسمت بین دو داستان و موخره را برای جلسۀ بعد میگذارد.
ترتیب بحث و ادعای اصلی
او میگوید جزئیات جلسۀ چهارم برای ربط دادن این قسمت به بقیۀ سوره لازم نیست: چه اثر رسول را خاک پای اسب جبرئیل بگیریم و چه گوساله را مثل بعضی مفسران زنده فرض کنیم، تفاوت چندانی نمیکند. حدیث موسی چهار قسمت دارد و با گناه گوساله طلایی، که مسلمانها گوساله سامری میگویند، به پایان میرسد.
او میگوید این بخش تنها جایی از قرآن است که ماجرای سامری و گوساله به تفصیل آمده، و بیشتر چیزهای تفاسیر داستانهای جنبی است. نظریهاش را شاید بشود به یک قسمت اصلی و چند بحث فرعی تقسیم کرد: روی قسمت اصلی تأکید دارد و امیدوار است بحثهای فرعی را بشود تقویت کرد.
گوساله، مردم و امضای جعلی
قسمت اصلی این است که گوساله معجزهآسا نبود. او «جَسَدًا لَهُ خُوَارٌ» را توصیفی تحقیرآمیز میداند، یعنی جسمی بیجان که صدای گاو درمیآورد، در مقابل موسی که در میقات با خداوند تکلم میکند و هدایت میکند. میگوید علامه در المیزان هم روی حیات نداشتن تأکید دارد، و چیزهای دیگری که در تفاسیر گفته شده زاییده تخیل مفسرین و شاید بعضی از روایتهای نادرست است.
او میپرسد مردم چطور این گوساله را بهعنوان الله موسی پذیرفتند، وقتی ویژگی خاصی نداشت و در مصر باستان مجسمههایی بود که صدا در میآوردند و ریختهگری بسیار پیشرفته بود. به نظر او از متن برمیآید که مردم متعهد به موسی هستند، چون به محض آمدن موسی بدون مقاومت گوساله را کنار گذاشتند؛ پس فریب خوردند و فکر کردند این الله موسی است و موسی راضی است.
فکر میکند متن به وضوح جواب را میدهد: از سامری میپرسند چطور این کار را کردی و او از اثر رسول استفاده کرده است. معنی جواب سامری به نظر او مربوط به علت امضا است، نه نحوۀ ساخت گوساله: امضای موسی پای مجسمه جعل شد و مردم فکر کردند مورد تأیید اوست. از لحاظ بلاغی هم هیچکس جز موسی نمیتواند مرجع واژۀ رسول باشد، و این را قسمت اصلی ماجرا میداند که از آن خیلی دفاع میکند.
اثر رسول و بخش فرعی نظریه
بخش فرعی این است که اثر رسول چیست و از کجا آمده، همراه با اسم سامری و مجازاتش. او میگوید «أَثَرِي» در «هُمْ أُولَاءِ عَلَى أَثَرِي» باید با اثر رسول تطبیقی داشته باشد و این شباهت لفظی به نظر عمدی میآید. فرض میکند موسی نزدیک طور محل استقرار قوم را علامت گذاشته و سامری از آن یک مشت برداشته باشد؛ ولی میگوید این توضیح جای کار دارد.
نظریهها را به دو شکاف تقسیم میکند: گوساله معجزهآسا بود یا نه، و اثر رسول مادی است یا معنوی. نظر او این است که گوساله جالب ولی نه معجزهآسا بود، مردم به دلیل امضای جعلی جذب شدند و اثر رسول مادی است. در خود تورات هم گفته نشده که گوساله صدا دارد.
او نقطۀ ضعف را قسمت دوم میداند، چون برای اینکه موسی اثری از خود گذاشته شاهد متنی و تاریخی کافی نیست؛ این به اصل نظریه خدشه نمیزند. به قول یکی از حاضران اثر رسول میتواند پیراهن یوسف باشد، ولی این سند و مدرک میخواهد. دربارۀ «وَانْظُرْ إِلَى إِلَهِكَ الَّذِي ظَلْتَ عَلَيْهِ عَاكِفًا» هم میگوید از جلسۀ قبل تردید پیدا کرده که سامری واقعاً بت را میپرستید یا نه.
دربارۀ لامساس، یکی از حاضران نوعی فوبیا را پیدا کرده که ترس عمیق از لمس شدن و لمس کردن است؛ او میگوید این راهی باز میکند. ایدۀ دیگری که مطرح شده این است که سامری محکوم به مرگ در زمانی نامعلوم باشد و همین حالت تعلیق باعث لامساس شده باشد؛ او به هیچ وجه تأیید نمیکند و فقط نقل میکند.
واکنش موسی
او میگوید توصیف غضب موسی این توهم را ایجاد میکند که او از روی عصبانیت کارهایی کرده، و این به شدت غلط است: خداوند هم غضب دارد و کار نامعقول نمیکند. به یکی از حاضران که گفته بود موسی در جوانی هم عصبانی بود و کسی را کشت، میگوید آن پیش از رسالت و غیرعمدی بود؛ الواح هم وقتی خداوند گفته کارش با این قوم تمام است اعتبار خود را از دست داده بود و موسی با اشارۀ خداوند آنها را شکست.
گرفتن مو و ریش هارون را هم عمدی میداند: موسی میداند مقصر اصلی هارون نیست و جلوی مردم این کار را میکند تا حالت هولناکی ایجاد شود و مردم پشیمان شوند؛ با سامری در یک محفل خصوصی صحبت میکند و حکمش را صادر میکند، چون معرفی او بهعنوان گمراهکننده با هدف موسی، که مردم گناه بزرگ خود را بپذیرند و توبه کنند، مخالف است. این را برای موسی معادل قربانی کردن اسماعیل توسط ابراهیم میداند.
سامری، شیطان و آزمون مردم
او میگوید حل معما ربطی به این سوره ندارد. مهم این است که پس از پیروزی بر فرعون، در اولین غیبت موسی، مردم حرف جانشین را گوش نمیدهند و به بتپرستی برمیگردند؛ امضا هیچ جرمی را کم نمیکند و چون میخواهند فریب بخورند فریب میخورند، در حالی که میشد چند روز صبر کرد.
سامری نقش شیطان را بازی میکند، ولی کسی نمیتواند بگوید «شیطان من را گول زد و من بیگناه هستم»؛ هر کسی بار گناه خودش را باید روی دوش خودش ببرد. سامری هم مثل ابلیس از حکومت خداوند خارج نیست، و مردم در آزمایشی که خداوند ترتیب داده «صفر گرفتند». طبق روایت قرآن همۀ این اتفاقها به نظر او در چند روز آخر افتاده که موسی دیر کرده است.
کارکرد این قطعه برای پیامبر
او میگوید سوره با «مَا أَنْزَلْنَا عَلَيْكَ الْقُرْآنَ لِتَشْقَى» شروع میشود و حدیث موسی انگار باید کمک کند پیامبر از مشقت رها شود. بخشهای اول آرامشبخش است: موسی با معیت خداوند فرعون را شکست میدهد. ولی پایان آن دردناک است؛ در این داستان توبه قوم حذف شده و با محاکمه سامری تمام میشود، در حالی که در اعراف سامری نیست و توبه و هفتاد نفر تأکید شده است.
او میگوید جنبه التیام بخش اصلی شاید این است که اگر پیامبر فکر میکند با معجزهای مثل دریای نیل یا عصا مردم هدایت میشدند، این داستان میگوید فرقی نمیکند: یک لحظه آنها را ول کنی، مردم اینگونه هستند، هیچ رسولی نتوانسته و تو هم نخواهی توانست. آنچه پیامبر را به مشقت میاندازد آرزوی هدایت همه است، و داستان میگوید او پیروز خواهد شد و خداوند کمک میکند.
بحران جانشینی
او میگوید در زمان پیامبر هم مکه را فتح کردند و ظاهراً همه مسلمان شدند، ولی به محض اینکه از دنیا رفت سی روز صبر نکردند و همه چیز بهم ریخت؛ قسمت پایانی داستان همان چیزی است که اسمش را بحران جانشینی میگذارند. میگوید حتی اگر جانشین تعیین شده و امضا داده باشد، این اتفاق میافتد.
وقتی کاریزما نیست، افراد قدرت طلب که انگار منتظر بودند سر میرسند؛ جانشین واقعی به خواست مردم کاری ندارد و حق را پیش میبرد، ولی آدمهای قدرت طلب مثل فرعون معیار حرف زدنش تثبیت قدرت خودش است. هارون نمیتواند برای مردم بت بسازد، اما سامری، چه خودش بت دوست داشته باشد چه نه، چون مردم دوست دارند برای آنها میسازد. او این سوره را یکی از سیاسیترین سورههای قرآن میداند.
او میگوید ممکن نیست کسی این سوره را بخواند و به جانشینی پیامبر فکر نکند: پیام آن برای پیامبر این است که در جانشینی او این اتفاق خواهد افتاد و مردم بعد از او گمراه میشوند. فکر میکند اشارهای کموبیش صریح به جانشینی پیامبر باشد و شاید هیچ سورهای به اصطلاحی که در جلسات به کار میبرد فرقهای تر از سوره طه نباشد.
او نقل میکند که سالها پیش خودش به این ربط رسید و بعد همکاری گفت حضرت فاطمه در خطبه فدک گفته این سامری بود و آن گوساله بود؛ روایتی مفصل از حضرت علی هم در اثری از سید ابن طاووس دیده که ماجرا را بر جانشینی منطبق میکند. دربارۀ اینکه چرا پیامبر لوح ننوشت، میگوید فرقی نمیکرد و مردم گوش نمیدادند؛ به نظر میرسد داستان غدیر از نظر تاریخی قطعی است. میگوید پیام سوره این است که هیچ کاری نمیشد کرد، دنیا همین است و «خودتان را به مشقت نیندازید».
داستان آدم
او از آیۀ ۱۱۵ میخواند: «وَلَقَدْ عَهِدْنَا إِلَى آدَمَ مِنْ قَبْلُ فَنَسِيَ وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْمًا»، و میگوید «مِنْ قَبْلُ» روشن به داستان پیشین اشاره میکند: آدمیزاد همین است و عهد رعایت توحید و دوری از شرک را نمیتواند نگه دارد. «فَنَسِيَ» به نظر او بعید است، آنطور که بعضی مفسرین گفتند، ادامۀ حرف مردم باشد که موسی فراموش کرده؛ سامری فراموش کرده است. سامری شیطان صفت است: ابلیس نیست، آدمی فریب خورده است که دیگران را فریب میدهد.
تأکید این داستان در این سوره بر این است که انسان ذاتاً عزم ندارد و این وضعیت کلی است، نه مخصوص بنیاسرائیل: آدم و همسرش در بهشت همهچیز داشتند و شیطان آنها را با درخت خلد وسوسه کرد. او میگوید گمراهی همیشه اینگونه است که چیزی را که داری از تو میگیرند و میگویند به تو میدهیم، مثل بنیاسرائیل که خدای متکلم هادی داشتند و سامری گوساله بیخاصیت را جای او گذاشت.
مقایسه دو روایت از یک ماجرا در دو سوره را کلید خوبی برای محتوای مرکزی هر سوره میداند: در اعراف سامری نیست و توبه مهم است، اینجا روی سامری تأکید میشود و توبه بنی اسرائیل نمیآید. آیۀ آدم امیدوارکننده است که احتمال توبه همیشه هست، ولی او تعمداً میگوید داستان گوساله طوری روایت شده که توبه در آن نیست و پایانش مجازات سامری است.
→ متنِ کاملِ این جلسه