این جلسهٔ آخر و هفتم سورهٔ طه است؛ قسمتهای نخوانده باید خوانده شود و جمعبندی بیاید. او یادآوری میکند که این سوره مثل یوسف داستانی بلند دارد، پس بحث انسجام آن دشوار نیست. میخواهد از درکی که از محتوای داستانها پیدا کردهاند، ارتباط مقدمه و مؤخره و قسمت بین دو داستان را عمیقتر بفهمد.
تذکره و لتشقی
او آیهٔ دو و سه را میخواند و میگوید تا الان بحث بیشتر روی «لِتَشْقَى» بوده، ولی میخواهد بگوید «إِلا تَذْکِرَةً لِمَنْ یَخْشَى» نه تنها هموزن بلکه پررنگتر است. خشیت را یک جور ترس مثبت میداند؛ عاقلانه یک خوف و خشیتی نسبت به اینکه سرنوشت آنها چه خواهد شد.
مثل «لا اله الا الله» که قسمت منفی دارد ولی «الا الله» مهمتر است، انتظار این است که نفی مشقت در آغاز بیاید و قسمت دوم، یعنی نزول قرآن بهعنوان ذکر و تذکره، پررنگتر باشد.
عهد، ذکر و نسیان
به گفتهٔ او ذکر و نسی از پرتکرارترین واژههای این سورهاند و چگالی بالایی دارند. داستان آدم بعد از داستان رسالت موسی و قطعهٔ قیامت کارکردش این است که به شما حسی از کلیت ماجرا بدهد، و آیهٔ «فَإِمَّا یَأْتِیَنَّکُمْ مِنِّی هُدًى» که در بقره مقدمهٔ داستان بنیاسرائیل است، اینجا انتهای سوره آمده است. رسالت موسی و نزول قرآن تجلی وعدهای است که از اول آفرینش به آدم و حوا داده شد.
آغاز داستان آدم با «وَلَقَدْ عَهِدْنَا إِلَى آدَمَ مِنْ قَبْلُ فَنَسِیَ» است: عهدی داریم که مردم فراموش میکنند، پس رسالت لازم است. او میگوید عهد و ذکر و نسی در کنار هم محتوای اصلی سوره را تشکیل میدهند. داستان گوسالهٔ سامری را نباید اتفاقی خاص برای بنیاسرائیل خواند؛ این داستان کل بشر است و امت پیامبر هم گرفتار همین خواهد شد، و این یک جوری مانند اطلاعی است که به پیامبر داده میشود.
سه سکانس داستان موسی
عبارت «وَهَلْ أَتَاکَ حَدِیثُ مُوسَى» تأکید میکند که داستان برای پیامبر گفته میشود. او میگوید داستان مثل الگویی از رسالت انبیا و اتفاقهایی است که برای خود پیامبر خواهد افتاد، و فکر میکند این سوره شاید یکی از اولین جاهایی باشد که الگوی روشن آینده جلوی چشم پیامبر ظاهر میشود.
داستان به سه سکانس تقسیم میشود: وحی و اعلام رسالت به موسی، درگیری با فرعون و فرعونیان تا ایمان سحره و غرق شدن فرعون، و ماجرای گوسالهٔ سامری. سکانس اول فضایی معنوی و نورانی دارد؛ سکانس دوم happy end است که خیر بر شر پیروز میشود؛ ولی داستان با سکانس سوم تمام میشود و پایان خوشی برای آن نیست، حتی قسمت میقات هم با «وَمَا أَعْجَلَکَ عَنْ قَوْمِکَ یَا مُوسَى» حالت عتابمانندی دارد.
در سکانس سوم مواجهه با عناصر درونی امت است: منافقین و کسانی که در دلشان مرض است. او میگوید بنابراین به پیامبر وعدهٔ قطعی داده میشود که کفار شکست میخورند، ولی به صراحت هم گفته میشود که وقتی تو نباشی این امت بهطور طبیعی گمراه میشود. به گفتهٔ او ادیان از درون ضربه خوردهاند و میخورند، و در پایان داستان موسی برمیگردد؛ اگر برنمیگشت، انگار جانشین او نمیتوانست وضعیت را کنترل کند.
تکرار ذکر در داستان
او میگوید برجستگی مفهوم فقط با شمارش معلوم نمیشود، و میخواهد نشان دهد در صحنهٔ وحی به موسی ذکر چگونه برجسته شده است. «فَاعْبُدْنِی وَأَقِمِ الصَّلاةَ لِذِکْرِی» نماز را وسیلهای برای رسیدن به ذکر نشان میدهد. و در فرمان رفتن به سمت فرعون، بهجای انتظار شنیدن «اذْهَبَا إِلَى فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغَى»، گفته میشود «وَلا تَنِیَا فِی ذِکْرِی» که به نظر او خیلی عجیب است.
دعای موسی هم با «وَنَذْکُرَکَ کَثِیرًا» تمام میشود، و برای فرعون «لَعَلَّهُ یَتَذَکَّرُ أَوْ یَخْشَى» میآید که عبارت اول سوره را تکرار میکند. او میگوید از اول سوره تا پایان پنج بار مفهوم ذکر با برجستهسازی گفته میشود، مثل اینکه بنای رسالت برای ذکر است.
سحره و جانشینی
ایمان آوردن سحره به نظر او برای حضرت رسول نویدبخش و آرامش دهنده است. او میگوید در جلسهٔ اول یا دوم دربارهٔ سحره چیزی گفته که یا بد برداشت شد یا عدهٔ زیادی حساس بودند، و تأکیدش این بود که نباید فکر کنیم هر کسی صد در صد انسان متعالی شده؛ به نظر او زیاد به نوع بشر خوشبین نباید بود، و اگر برای یک نفر تحول واقعی ایجاد شده باشد کافی است. خالدبن ولید را مثال میزند و میگوید نمیداند داستان از دست دادن ایمانش راست است یا دروغ.
او در پرانتزی حس عدهای را میآورد که پیامبر میتوانست تأکید بیشتر کند و مراسم غدیرخم برگزار کند تا جا بیفتد، و میگوید چقدر فرق میکند که این اتفاق در نسل اول بعد از پیامبر بیفتد یا در نسل سوم. از دید شیعیانی که معتقدند از روز اول سامری آمد، در دوران ابوبکر دست آنها که ادعای جانشینی کردند خیلی باز نیست که انحرافهای بزرگ ایجاد کنند؛ بعد در خلیفه دوم سنتهای عربی سر باز کرد و تا معاویه و یزید چیزی شبیه گوساله پرستی میبینید. خودش میگوید برایش روشن نیست که اگر حضرت علی را پذیرفته بودند بهشت میشد؛ شاید زاویهٔ انحراف تنگتر بود و زمان بیشتری طول کشید.
او تأکید میکند که بحث فرقهای نشود: حقداشتن شیعیان در مسئلهٔ جانشینی ربطی به برحق بودنشان در حال حاضر ندارد. اگر کسی از غیب خبر بیاورد که اهل سنت یا مسیحیها به خداوند نزدیکترند، تعجب نمیکند، هرچند میگوید منظورش این نیست که حسش چنین است. به نظر او شاید نزدیکترین فرد به خداوند یهودی یا مسیحی باشد، و تأکید شیعیان بر مسئلهٔ تاریخی جانشینی را تله و دام شیطانی میخواند.
هارون و ابهام داستان سامری
او میگوید نظرش را جلب کرده بود که هارون در این سوره پررنگ است، در حالی که در هیچ سورهٔ دیگر که داستان موسی آمده اینقدر پررنگ نیست. دلیلش به نظر او این است که داستان سامری و مسئلهٔ جانشینی فقط اینجا مطرح میشود.
در سکانس دوم هارون حتی از موسی در نظر مردم پررنگتر است، ولی در سکانس سوم به حاشیه میرود. او میگوید به تورات اعتماد کنیم که وزارت در پایان قسمت دوم تمام میشود و هارون کاهن منسوب میشود؛ «قَوْمِکَ» نشان میدهد اینها قوم موسی هستند، قوم هارون و موسی نیستند.
حتی یک آدم بیاستعداد هم میفهمد که فرم قسمت سوم با اول و دوم فرق دارد: قسمت اول و دوم روشن است، ولی سوم از اولین تا آخرین آیه پر از ابهام است و معلوم نیست فاعل فعلها کیست. او میگوید به نظر او این تغییر محتوایی تغییر فرم را توجیه میکند: هر کسی حرف خودش را میزند و معلوم نیست راست یا دروغ میگویند، و سامری سعی میکند جرمش کمتر شود.
داخل امت همهچیز خاکستری میشود و حق و باطل آمیخته است؛ او این را با پیچیدگی نفاق در برابر سادگی کفر تطبیق میدهد. میگوید در زمان پیامبر هم در امتی که در مدینه تشکیل شده همین پیچیدگی بود.
آیات میانی و پایانی
آیهٔ ۱۱۳ با «لَعَلَّهُمْ یَتَّقُونَ أَوْ یُحْدِثُ لَهُمْ ذِکْرًا» دوباره به عبارت اول برمیگردد، و «وَلا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ» به نظر او شبیه «مَا أَعْجَلَکَ عَنْ قَوْمِکَ یَا مُوسَى» است. در پایان سوره ترتیب دو آیهٔ اول برعکس میشود: بخش مثبت اول میآید و لتشقی آخر. او میگوید اینجا شبکهٔ پیچیدهای از تداعی معانی و تکرار واژگان هست، مثل «فَلا یَضِلُّ وَلا یَشْقَى».
یکی از حاضران میپرسد «لا یَضِلُّ رَبِّی وَلا یَنْسَى» با «وَکَذَلِکَ الْیَوْمَ تُنْسَى» تعارض ندارد؟ او میگوید خداوند چیزی را فراموش نمیکند، و فراموش شدن اینجا یعنی نادیده گرفته شدن.
به نظر او آنچه پیامبر را به زحمت انداخته گمراهی و ایمان نیاوردن مردم است، و دستور صبر و تسبیح بخشی از جبران آن است. «لَعَلَّکَ تَرْضَى» او را یاد «وَعَجِلْتُ إِلَیْکَ رَبِّ لِتَرْضَى» میاندازد، و میگوید کسی نمیتواند بگوید این تقارن عمدی نیست.
او میپرسد چرا «أَزْوَاجًا» را زوجها ترجمه نمیکنند و میگوید حسش این است که شاید اشاره به این است که پیامبر فرزند ندارد و نگران جانشینی است، مثل زکریا در مریم. میگوید اصراری ندارد که متاع در اینجا فرزندآوری باشد.
پایان سوره و سورههای مجاور
دربارهٔ «أَوَلَمْ تَأْتِهِمْ بَیِّنَةُ مَا فِی الصُّحُفِ الأولَى» دو ترجمه هست؛ او احساسش این است که ترجمهٔ دوم شاید بهتر باشد و میگوید سه آیهٔ آخر کسانی را که این حرفها را میزنند جای فرعون مینشاند.
او در جلسهٔ آخر به ارتباط سوره با سورههای مجاور اشاره میکند. کهف پردهبرداری از جنبهٔ پنهان جهان اولیا است و مریم انتقال ولایت از نسلی به نسل بعد است؛ طه به نظر او جنبهٔ ظاهری است که ولایت تبدیل به خلافت و جانشینی میشود.
او میگوید در سوره انبیاء از پشت پرده به قسمت ظاهری نبوت میرسیم، و این چهار سوره با هم طیفی از نظر موضوع میسازند.
میگوید در این سوره دشواری بیشتر در فهم خود داستان بود تا در انسجام سوره، و شاید میشد طه را در ۵-۶ جلسه گفت اگر قسمت سامری را باز نمیکرد.
→ متنِ کاملِ این جلسه