جلسه اول تفسیر سورهٔ یاسین است. از خاصیت غفلت زدایی سوره و نیاز به موعظه میگوید، سوره را به قسمتهای مختلف تفکیک میکند و مقدمهاش را میخواند و در پایان به داستان میرسد.
سورهای برای غفلتزدایی
او میگوید این سوره را به درخواست دوستان قبول کرده و امیدوار است در همین ماه رمضان تفسیرش را تمام کنند؛ در ایران بیشتر شبهای جمعه برای آمرزش روح اموات خوانده میشود. فکر میکند شیعه و سنی روایتی دارند که یاسین قلب قرآن است. به نظر او تأثیر اولیهای که سوره روی همهٔ آدمها میگذارد این است که سورۀ بیدارکنندهای است، با صحنههایی که آدمها از قبرشان بیرون میآیند و شگفتزده هستند، و شاید دلیل توصیهٔ زیاد به خواندنش خاصیت غفلت زدایی آن باشد.
او میگوید بعضی سورهها فکر آدم را مشغول میکنند و بعضی بیشتر با احساسات سروکار دارند. کارکرد اصلی بعضی سورهها انذار و غفلتزدایی است و فکر میکند یاسین چنین است، هرچند محتوای خودش را هم دارد؛ این شاید نتیجهٔ تأثیری است که بر خودش گذاشته.
نیاز به موعظه و غفلت
به گفتهٔ او همهٔ آدمها نیاز به موعظه دارند، چون به طور طبیعی در معرض غفلتاند: چیزهایی را میدانیم ولی طوری عمل میکنیم که انگار نمیدانیم. هیچکس نیست که نداند مرگ وجود دارد، با این حال مردم از صبح تا شب طوری زندگی میکنند که انگار موقتیبودن زندگی را نمیدانند. مخاطب اصلی سورهٔ یس کسانیاند که به معاد اعتقاد دارند.
او میگوید دنیا حالتی سکرآور دارد و آدم باید سعی کند خیلی عمیق در آن ریشه نگستراند. به آیهٔ «وَاذْكُرِ اسْمَ رَبِّكَ بُكْرَةً وَأَصِيلًا» اشاره میکند که خطاب به پیغمبر است: در طول یک شبانهروز هر آدمی حتی پیامبر خاصیتی دارد که مثل گیاه بلافاصله و با قدرت ریشههایش را در خاک میگستراند. یک حالت اینرسی در انسان هست که او را غافل میکند، پس پیغمبر هم باید مدام به خودش تذکر بدهد.
به یاد دارد، هرچند نمیداند کجا خواندن یا شنیدنش را، که بعضی عرفا پای منابر وعظ مینشستند و امروز چنین وعظی کم است. به نظر او سورهٔ یس این کار را خوب انجام میدهد. آیهٔ «قَالُوا يَا وَيْلَنَا مَنْ بَعَثَنَا مِنْ مَرْقَدِنَا» را میآورد و میگوید قبرستان جای خوبی برای خواندن آن است، و شاید منظور از خواندنش برای اموات همین باشد که در گورستان تأثیرش شدیدتر باشد.
او میگوید عبادتهایی مثل حج و روزه آدم را از حالت روزمرگی درمیآورند و قوای شناختی تازگی پیدا میکند تا بتواند حقایق سنگین و غیر روزمره را بپذیرد. دعوت میکند در این دو سه هفتهای که دربارهٔ سوره بحث میکنند در خواندن سوره مداومت داشته باشند و هر روز یا هر وقت امکانش بود سوره را کامل بخوانند.
تقسیمبندی سوره و واژههای پرتکرار
سوره را پنج قسمت میداند: مقدمه از آیهٔ اول تا پایان آیهٔ ۱۲، داستان از آیهٔ سیزدهم تا سی و دو، قسمت «آیات الهی» که با «وَآيَةٌ لَهُمُ الْأَرْضُ الْمَيْتَةُ» شروع میشود و سه بار «وَآيَةٌ لَهُمْ» دارد، قسمت وعظ دربارهٔ آخرت از آیهٔ ۴۸ تا ۶۸، و قسمت پایانی از آیهٔ ۶۹ دربارهٔ حضرت رسول و قومش که به آیات اول اشاره دارد.
از کتاب نظم قرآن آقای عبدالعلی بازرگان میآورد که فراوانی واژهها را در هر سوره نسبت به سورههای دیگر مقایسه میکند؛ چهار واژهٔ پرتکرار یاسین به نظر او رجعت، محضرون، مرسلون و خلق است. رجعت و محضرون هر دو مربوط به آخرتاند: شما به سمت خداوند برمیگردید و یک روزی در حضور خداوند قرار میگیرید. رسالت هم از همان آیه اول بسیار پررنگ است. چند واژهٔ فرعی مثل رحمان، صراط، انذار، قرآن و مبین هم تکرارشان بیشتر است.
مقدمه: رسالت و انذار
سوره با «يس» و «وَالْقُرْآنِ الْحَكِيمِ» شروع میشود؛ به نظر میآید که والقران الحکیم سوگند است و قرآن نشانهٔ بارز رسالت پیغمبر است، که بر صراط مستقیم قرار دارد و قرآن و رسالتش هر دو از طرف خداوند عزیز رحیم نازل شده است. بلافاصله پس از مقدمه، «وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلًا أَصْحَابَ الْقَرْيَةِ إِذْ جَاءَهَا الْمُرْسَلُونَ» مثالی است از اینکه فرستاده شدگانی به سمت یک قوم آمدند.
آیهٔ «لِتُنْذِرَ قَوْمًا مَا أُنْذِرَ آبَاؤُهُمْ فَهُمْ غَافِلُونَ» فضای سوره را نشان میدهد: قومی غافل. «لَقَدْ حَقَّ الْقَوْلُ عَلَىٰ أَكْثَرِهِمْ فَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ» را دو جور میتوان ترجمه کرد: حقیقت برایشان روشن شده ولی ایمان نمیآورند، یا سخن عذاب دربارهٔ اکثرشان تحقق یافته؛ او میگوید شاید ترجمهٔ دوم به اصطلاحات قرآنی نزدیکتر باشد.
غل و زنجیر و سد: تمثیل غفلت
آیات بعد تمثیلی از وضع درونی این آدمهاست: ما در گردنهایشان طوقهایی قرار دادیم، «فَهِيَ إِلَى الْأَذْقَانِ فَهُمْ مُقْمَحُونَ»، یعنی اغلال سنگین است و آنقدر ارتفاع دارد که تا زیر چانۀ آنها آمده، مثل گردن بندهای طبی که سر را صاف نگه میدارد. او میگوید گردن را برای اینکه چشمها بچرخد و اطرافمان را ببینیم حرکت میدهیم، و این غل و اغلال تحرک آدمها را در مشاهدۀ اطرافشان از بین برده است.
عادتها و عقاید سنتی جامعه را مانند همین غل میداند که مانع کنجکاوی دربارهٔ حقایق میشود. سد جلو و پشت و پردهای روی چشم، یعنی «وَجَعَلْنَا مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ سَدًّا وَمِنْ خَلْفِهِمْ سَدًّا»، آدم را در جغرافیای شناختی خودش گرفتار میکند: نه میتواند جلو برود نه عقب.
به گفتهٔ او گاهی کسی که در روزمرگی گیر افتاده میتواند حرکتی هرچند محدود بکند، و انذار در واقع جا به جا کردن این سدهاست. غل و زنجیر چون سنگین است آدم را هم سنگین میکند: اینرسی زیادی دارند و در مقابل پذیرش حقیقت مقاومت میکنند. او میگوید ما در این دوران مدرن بیشتر تحت تأثیر سنتهای تاریخی همگانی هستیم، چون با آموزش همگانی مشابه کلی خرافه و پیشفرضهای غلط در ذهن همه کاشته میشود؛ خیلی راحت نمیتوان این سدها را شکست.
ذکر، خشیت و پایان مقدمه
آیهٔ «وَسَوَاءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ» میگوید اکثرشان انذار را نمیپذیرند، ولی بعد استثنا میآید: «إِنَّمَا تُنْذِرُ مَنِ اتَّبَعَ الذِّكْرَ وَخَشِيَ الرَّحْمَٰنَ بِالْغَيْبِ». او میگوید به نظرش اینجا اقلیتی انذارپذیر هست و این برای از بین بردن یأس است. ذکر فقط یادآوری از بیرون نیست: همهٔ انسانها، مؤمن و کافر، لحظههایی دارند که حقیقتی به یادشان میافتد، مثلاً کسی در کشتی خدا را به یاد میآورد.
مثال میزند که کسی با خاطرهای از محبت مادر یادش میافتد باید به پدر و مادر نیکی کند؛ بعضی این ذکر را پی میگیرند، مثلاً زنگ میزنند و احوال میپرسند، و بسیاری پی نمیگیرند. حتی آدمی که غل و زنجیر دارد میتواند در حد توانش تکانی بخورد و جابهجا شود.
دربارهٔ «وَخَشِيَ الرَّحْمَٰنَ بِالْغَيْبِ» میگوید این به نظرش کلیتر از ایمان به خداست: حسی از خلق شدن، از مورد لطف قرار گرفتن، از رزقی که میرسد، و ترس از بازخواست نعمتهایی که رحمان عطا کرده؛ این حالت یک جوری پیش از ایمان آوردن است، و بعضی آدمها حتی همین را هم از دست دادهاند. این میتواند مقدمهٔ روانی این باشد که انذار اثر کند.
مقدمه با آیهٔ «إِنَّا نَحْنُ نُحْيِي الْمَوْتَىٰ وَنَكْتُبُ مَا قَدَّمُوا وَآثَارَهُمْ» تمام میشود. او آثار را چیزهایی مثل کتاب یا فرزندان یا مسجد میداند که بعد از مرگ ادامه دارند و برای آخرت آدم حساب میشوند. این تأکید بر زندهشدن مردگان و بازگشت به سوی خدا در پایان داستان هم تکرار میشود و آن را مثل ترجیعبند میخواند.
داستان اصحاب قریه
داستان با آیهٔ ۱۳ شروع میشود: فرستادگان به سمت این قریه آمدند. او میگوید در برخی تفسیرها شهرت دارد که این شهر انتاکیه است و مرسلون حواریون حضرت عیسیاند؛ این برایش عجیب است، چون در سنت الهی معمولاً برای یک شهر یک پیغمبر ارسال میشد و اینجا سه نفر هستند. شاید درست باشد، ولی ابراز شگفتی میکند که جمع عظیمی از مفسرین این را پذیرفتهاند. فعلاً پیرو نظر مرحوم طالقانی است که اگر قرآن نام و نشانی نمیگوید یعنی میخواهد به آن موضوع توجه نکنید، و میگوید این بحث در این جلسات اهمیتی ندارد.
اول دو نفر آمدند و تکذیب شدند و نفر سومی هم آمد؛ اهل قریه گفتند شما بشری مثل ما هستید و رحمان چیزی نازل نکرده. او میگوید اکثر این اقوام ملحد نبودند: اشاره به رحمان یعنی خدایی را قبول داشتند که نعمت میدهد ولی وحی نمیفرستد، و فکر میکند خیلی از آدمهای الآن هم تصورشان از خدا همینگونه است. بعد گفتند از آمدن شما حس خوبی نداریم و اگر تمامش نکنید سنگسارتان میکنیم، و فرستاده شدگان گفتند شومی با خود شماست؛ او میگوید این حرفها به همهٔ پیامبران گفته میشود.
مردی از اقصا المدینه میآید؛ به نظر او آدمی خلوت گزیدهای که نمیتوانسته در آن جمع راحت زندگی کند، و با شتاب میآید و میگوید از مرسلین تبعیت کنید، چون اجری از شما نمیخواهند و خودشان هم هدایت شدهاند. او را آدم پیشرفتهای میداند که جملاتش شبیه حرفهای انبیاست، و استدلالش را میآورد: «وَمَا لِيَ لَا أَعْبُدُ الَّذِي فَطَرَنِي وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ».
در عبارت «قِيلَ ادْخُلِ الْجَنَّةَ» اکثر تفاسیر میگویند او را کشتند، ولی او میگوید لزوماً نباید بپذیریم، هرچند ممکن است سنگسار شده باشد. به نظر او جملهٔ «يَا لَيْتَ قَوْمِي يَعْلَمُونَ» نشان میدهد بعد از مرگ هم قومش را دوست دارد، و پس از آن دیگر لشکری از آسمان نازل نشد و گویا دریچههای هدایت بسته شد. آیهٔ صیحه شبیه آیات عذاب است ولی صراحت ندارد؛ حاضری میگوید شاید عذاب بزرگ لازم نبود و صیحه کافی بود، و او میگوید نمیداند این معنی درست است یا نه.
→ متنِ کاملِ این جلسه