او نخست نکاتی را میگوید که از جلسۀ قبل مانده است، از جمله صیحه و شخصی که از اقصا المدینه آمده بود. سپس قطعهای را میخواند که با «وَ آيَةٌ لَهُمُ» شروع میشود و از آیۀ ۴۵ به بعد را قطعۀ جدید میداند که معطوف به آخرت است. در پایان میگوید قطعۀ آخر مانده و فکر میکند در جلسۀ آخر سوره را تمام کنند.
نکاتی از جلسۀ قبل
یکی از حضار آیۀ ۶ را چنین ترجمه کرده بود که قومی انذار شود که پدرانشان انذار نشدهاند. او میگوید اکثریت «ما» را نفی گرفتهاند و اقلیتی آن را معادل «الّذی» معنا کردهاند؛ همچنان احساس میکند معنای دوم با آیات قبل و بعد تطابق بیشتری دارد، ولی چون نکتۀ بسیار حساسی نیست، لازم نمیداند تصمیم بگیرند کدام را بپذیرند.
دربارۀ آیۀ ۱۱ به نظر او ذکر و تبعیت از ذکر و خشیة رحمان یک حالت عمومی قبل از ایمانآوردن است، برداشتی که شاید در ترجمهها و تفاسیر نبینند. در تفاسیر و ترجمهها خیلی جاها ذکر را قرآن گرفتهاند، ولی به نظر او این برداشت نامناسب است، چون عجیب است که بگوییم کسی انذار میشود که از قرآن تبعیت میکند؛ انذار میخواهد تازه مردم را به راه ایمان بکشد.
دربارۀ صیحۀ آیات ۲۸ و ۲۹ میگوید تقریباً تفسیری پیدا نکرد که آن را سبکتر از نزول بلای آسمانی معنا کرده باشد، و شاید دلیلش این است که تعبیرهای مشابه برای اقوام دیگری که قطعاً عذاب شدهاند بهمعنای عذاب آسمانی آمده است. به نظر او صیحۀ واحده را اینجا میشود بهمعنای مرگ گرفت. اگر فَإِذَا هُمْ خَامِدُونَ بلای آسمانی باشد، این فرض تضعیف میشود که آن شهر انطاکیه و عذاب بعد از میلاد مسیح باشد، چون او از تاریخ دو هزار سال اخیر چنین بلایی برای انطاکیه سراغ ندارد.
شخصی که از اقصا المدینه آمد
او میپرسد به این شخص چگونه نگاه کنیم، آیا مؤمنی مثل مؤمن آلفرعون است که ایمانش را مخفی میکرد. از دوران دانشجویی همین تصور را داشت و جلسۀ قبل هم با همان تصور قدیمی شروع کرد؛ اکنون که سوره را با دید ارتباط بین قسمتها میخواند، حسش این است که در این آدم شرط مَنِ اتَّبَعَ الذِّكْرَ وَخَشِيَ الرَّحْمَنَ بِالْغَيْبِ صدق کرده و انذار انبیا در او اثر کرده است، نه اینکه از قبل ایمان داشته و بعد اظهار ایمان کرده باشد.
یکی از حضار موضوعی مطرح میکند که به گفتۀ او این دیدگاه را تقویت میکند: شباهت لفظی «فَبَشِّرْهُ بِمَغْفِرَةٍ وَأَجْرٍ كَرِيمٍ» با «بِمَا غَفَرَ لِي رَبِّي». او تصور قدیمیاش را از آنجا میداند که این آدم سطح بالا و قاطع شبیه انبیا حرف میزند، ولی سحرۀ فرعون هم وقتی ایمان آوردند خیلی خوب حرف زدند و جانشان را در خطر گذاشتند؛ میگوید برای چنین کسی طبیعی است و جای تعجب نیست. استدلال شکلی را مربوط به فرم سوره و قرینۀ لفظی ابتدا و انتهای دو قطعه میداند، و با یادآوری سحره استدلال محتوایی در ذهنش کمرنگ شد و استدلال فرمی غلبه کرد.
به گمان او شاید مناسبتر باشد بگوییم این آدم مؤمنی نیست که گوشهگیری کرده، بلکه یک آدم مستعد پاکی است که با آمدن مرسلین ایمان میآورد؛ با توجه به «قِيلَ ادْخُلِ الْجَنَّةَ» به نظر میرسد شهید شده است. آمدن او هم بلافاصله بعد از مرسلین نبود، چون دو فرستاده آمدند و تکذیب شدند و پیامبر دیگری فرستاده شد؛ اگر مثل مؤمن آلفرعون بود، باید وقتی دو پیامبر اول آمدند ایمانش را اظهار میکرد، ولی وقتی پیامبر سوم آمد تازه رسید.
یکی از حضار میگوید پس نمیشود گفت چند چیز به او گفتند و یک روز یکباره دواندوان آمد. او پاسخ میدهد نه اینکه یک روز به این نتیجه رسیده باشد؛ ممکن است اوضاع داشته بیخ پیدا میکرده، مثلاً شنیده که دارند مرسلین را میکشند. اقصا المدینه آنقدر دور نیست که خبر دو مرسل اول به او نرسیده باشد؛ پس نیامدنش یعنی هنوز به جایی که حالا رسیده، نرسیده بود. خلاصه میگوید نشانهها بیشتر به سمت سحرۀ فرعون است تا مؤمن آلفرعون، و اینطوری با مقدمه هم هماهنگتر میشود.
پایان داستان
او میخواهد در این جلسه تمام نکات را بگوید و جلسۀ سوم را جلسۀ نهایی کند. آیات ۳۰ و ۳۱ را مثل بخش پایانی داستان میداند: حسرت بر بندگان که هر فرستادهای را مسخره کردند، و اینکه قبل از آنها مردم خیلی از شهرها هلاک شدند و دیگر برنمیگردند.
آیۀ ۳۲ پایان بخش دوم است. همانطور که بخش اول (مقدمه) با ذکر و حشر و قیامت و برگشت بهسمت خداوند، که «ترجیعبند این سوره» است، تمام شد، این قطعه هم با همین عبارت تمام میشود.
نشانههای زمین و زوجیت
قطعهای از آیۀ ۳۳ شروع میشود که سه قسمت دارد و با «وَ آيَةٌ لَهُمُ» شروع میشود: زمین و رشد گیاهان، آسمانها و شب و روز و گردش خورشید و ماه، و کشتی. او میگوید این تعبیر که زمین زنده میشود را شاعرانه و تمثیلی برداشت نکنید؛ واقعاً بخشی از زمین که اجزای معدنی بوده و مرده بوده به موجود زنده تبدیل میشود. دربارۀ باغها هم میگوید معمولاً نهر یا چشمهای سیرابشان میکند و آیۀ وَفَجَّرْنَا فِيهَا مِنَ الْعُيُونِ با آیۀ قبلش تناسب دارد.
دربارۀ آیۀ ۳۶ میگوید زوجیت در جهان بسیار عمیقتر از زوجیت جنسی است؛ مثلاً بار مثبت و منفی داریم. زیاد مناسب نیست در این جلسات بحث علمی کنند، ولی با اصطلاحات امروزی به نظرش شاید علت زوجیت شکستهشدن تقارن باشد و شکست تقارن همراه با قانون بقا زوجیت ایجاد میکند؛ او میگوید این توصیف بیشتر تمثیلی و ابتدائی است. این آیۀ میان «وَ آيَةٌ لَهُمُ» اول و دوم حالت واسطه دارد، و شاید منظور از وَمِمَّا لَا يَعْلَمُونَ همین زوجیت شب و روز باشد که خیلیها دقت نمیکنند.
شب و روز، خورشید و ماه
دربارۀ آیۀ ۳۹ میگوید عُرْجُونِ الْقَدِيم یعنی شاخۀ خرمای خشکشده و تمثیلی برای هلال ماه در شبهای آخر است؛ برعکس هلال شبهای اول که نورانی است، هلال آخر زردرنگ و رنگورو رفته است و واژۀ «قدیم» هم به همین اشاره میکند. او در یک جمع مذهبی که فیزیک جدید را با طبیعیات قدیم تطبیق میدادند گفته بود که اگر کرات را در اثر جاذبه منظم بدانیم، فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ توصیف خوبی نیست و بیشتر شبیه چرخاندن توپ با ریسمان است، ولی توصیفی که در نظریۀ انیشتین هست به این آیه شباهتی دارد؛ ولی نمیخواهد بگوید نظریۀ انیشتین درست است یا نیوتون.
او میگوید حیات و آن چیزی که در زمین میگذرد چیزی جدای از آسمان نیست: حیات و زندگی ما را با شب و روز تنظیم میکنیم و این کاملاً سماوی است، و نتیجۀ حرکت اجرام آسمانی است. بنابراین نمیشود فکر کرد آنکه در زمین است ربّی است و آنکه در آسمان است کس دیگری. آیۀ آيَةٌ لَهُمُ اول با آیۀ واسطۀ ازواج از کانال شب و روز به آيَةٌ لَهُمُ دوم وصل میشود.
عدهای میگویند وَالشَّمْسُ تَجْرِي لِمُسْتَقَرٍّ لَهَا به حرکت خورشید بهسمت یک هدف اشاره دارد؛ او این بحثها را که زمین میچرخد یا خورشید حرکت میکند بیخود میداند و میگوید مهم نظمی است که شب و روز را ایجاد میکند. میگوید در تفاسیر جدید و بحثهای اعجاز علمی، مثلاً سید قطب نوشته و فکر میکند در المیزان هم اشاره شده، آیه را اشاره به حرکت کل منظومۀ شمسی به سویی میگیرند. به نظر او این تعبیر چندان مناسب نیست و گمان میکند میترسند بگویند منظور حرکتی است که شب و روز را ایجاد میکند، چون آنوقت باید بگویند خداوند گفته خورشید حرکت میکند. با این حال از نظر لفظی اولین چیزی که به ذهن میرسد این است که خورشید به سمتی حرکت میکند، و در پایان میگوید «نمیدانم».
کشتی
او میگوید کشتی ساختۀ دست بشر است و معمولاً بهعنوان آیت الهی نگاه نمیشود؛ اگر کسی کشتی را مثل قرآن آیت الهی ببیند، تکنولوژی که به نظر حواس بشر را از خدا پرت میکند تبدیل به آیت الهی میشود. آب و چوب و قانون ماندن چوب روی آب همه از خداست و بشر فقط چند چیز را به همدیگر میبندد. کشتی در قرآن بارها از آیات الهی شمرده شده است.
دربارۀ آیۀ ۴۱ میگوید جای بحث دارد که به داستان کشتی نوح اشاره کند یا نه. آقای عبدالعلی بازرگان صراحتاً میگوید اولین کشتی بشر کشتی نوح بود. او میگوید عبارتها یادآور داستان نوح است، ولی ترجمۀ مشهور این است که خداوند انسانها را با کشتی حمل میکند و آیۀ بعد به چیزهای دیگری اشاره دارد که بشر سوارش میشود؛ علامۀ طباطبایی میگوید منظور از مِنْ مِثْلِهِ چهارپایان است و این قسمت را دو گونه ترجمه میکنند.
دربارۀ آیات ۴۳ و ۴۴ میگوید به آیات فراوانی اشاره میکند که زندگی بشر را به سوارشدن بر کشتی و خطرات آن تشبیه میکنند؛ وقتی طوفان میشود، آدمها فوراً موحد میشوند و بعد از نجات به حالت قبلی برمیگردند. او میگوید اگر انسان خوب نگاه کند زندگیاش مثل کشتی پرتلاطم مخاطرهآمیز است، و اضافه میکند حیات را فقط مادی ندانیم؛ به نظر او حیات واقعی حیات آن دنیاست و اینکه حیات واقعی خودمان یعنی هدایت را از دست بدهیم نکتۀ مهمتری است.
انفاق و لفونشر
آیۀ ۴۷ را او سؤال و جوابی بسیار جالب میداند: کافران به مؤمنان میگویند آیا کسی را اطعام کنیم که اگر خدا میخواست اطعامش میکرد. جواب را ظاهراً حکیمانه میخواند، ولی میگوید ایرادش واضح است و ابلهانه است، چون گوینده فکر میکند خدا یک طرف است و خودش طرف دیگر؛ میگوید این استدلال صد درصد مشرکانه است. درست را این میداند که خواست خدا این است که انفاق کنیم و کسی در جامعه گرسنه نماند.
او لفونشر مرتب را با مثالی از شاهنامه توضیح میدهد و میگوید لفونشر نامرتب هم داریم. به نظر میآید آیۀ ۴۸ به اصطلاح ادبیات فارسی لفونشر نامرتب باشد و جواب سؤال اول یعنی آیۀ ۴۵ باشد؛ و میگوید شاید تعبیر خودش هم درست باشد.
قیامت و آیات پایانی
دربارۀ آیۀ ۴۹ میگوید صیحۀ واحده دوباره ابهام دارد و میتواند اشاره به مرگ حتی یک نفر باشد؛ به نظرش اگر اکثر تفاسیر را نگاه کنیم، آن را نازلشدن عذاب میفهمیم، و در بعضی تفاسیر نفخ صور اول است. میگوید موضوع خیلی حساسی نیست و اگر نشانۀ روشنی برای مرگ فردی میدید، حتماً میگفت.
دربارۀ آیات ۶۶ تا ۶۸ میگوید آیۀ ۶۶ به نظر میآید مربوط به دنیا و قبل از مرگ است، و این قسمت از هرجای سوره بیشتر به توضیح نیاز دارد: دو تمثیل قبلی چه منظوری دارد و چه ارتباطی با «وَمَنْ نُعَمِّرْهُ نُنَكِّسْهُ فِي الْخَلْقِ». آیۀ ۶۸ میگوید کسی که عمر طولانی پیدا میکند گویا بهتدریج همۀ چیزهایی را که به دست آورده از دست میدهد و شبیه بچۀ ناتوان میشود.
او میگوید ادامۀ آیات از نظر وزن و آهنگ متفاوت است و فرم سوره از نظر الفاظ شبیه جزء سیام است، با آیههای کوتاه و ضربآهنگهای سریع. «وَمَا عَلَّمْنَاهُ الشِّعْرَ» را گویا برای این میداند که به اوج شاعرانه رسید؛ حسش این است که شاید این قسمت میخواهد بگوید اینها اشعار پراکنده نیست و ربط تمثیلها را بفهمید. در پایان میگوید قطعۀ آخر ماند و فکر میکند در جلسۀ آخر تمام میشود، ولی اصرار ندارد و چهار جلسه هم مشکلی نیست.
→ متنِ کاملِ این جلسه