او سورهٔ یونس را با چند نکته دربارهٔ جایگاه و عنوان سوره آغاز میکند و از پرسش آیهٔ دوم، دربارهٔ تعجب مردم از وحی بر مردی از خودشان، وارد بحث میشود. استدلال میکند که این تعجب میتواند ریشهای عقلانی داشته باشد و با اعتقاد به توحید به معنای یکی بودن الله و رب و با اعتقاد به معاد برطرف میشود؛ و در پایان آیات ۵ و ۶ را از هدایت تکوینی به هدایت تشریعی میرساند.
جایگاه و عنوان سوره
او میگوید اگر کسی بخواهد قرآن را فصلبندی کند، خودش ترجیح میدهد از ابتدای قرآن تا انتهای توبه را یک فصل بگیرد و یونس را شروع فصل جدید، هرچند خیلی با فصلبندی موافق نیست مگر اینکه کسی ایدههای روشنی داشته باشد. به گفتهٔ او یونس از توبه فاصله دارد و شبیه انعام است، و الر در ابتدای چند سورهٔ پیاپی او را ترغیب میکند این سورهها را از نظر محتوا با هم بررسی کند.
دربارهٔ اسم سوره میگوید برخلاف یوسف، در سورهٔ یونس تقریباً چیزی دربارهٔ حضرت یونس نیست و نامش یک بار در آیهای به عنوان استثنا آمده است. عنوان توجه را به همان آیه میکشد: یونس استثنایی در میان پیامبران است که قومش از عذاب نجات یافتند. او میگوید اگر قبول کنیم عنوان سورهها با محتوا ارتباط دارد، باید در کشف محتوا به این پدیده توجه بیشتری کنیم.
آیهٔ دوم: تعجب از وحی
او میگوید دو آیهٔ اول را میخواند و روی «الر تِلْكَ آيَاتُ الْكِتَابِ الْحَكِيمِ» مانور نمیدهد، چون این عبارت مدخل بسیاری از سورههاست؛ ولی آیهٔ دوم مناسبت دارد: آیا برای مردم عجیب است که بر مردی از خودشان وحی کردهایم.
به نظر او پاسخ این پرسش بله است: اگر آمار بگیرید برای مردم عجیب است، مگر اینکه فکر نکنند. بعضی آدمها از هیچ چیز تعجب نمیکنند، که به گفتهٔ او نشانهٔ خوبی نیست؛ و این هم کفار را شامل میشود و هم مؤمنانی که با تقلید ایمان آوردهاند. برای مردمی که در زمان انبیا زندگی میکردند، این حرف خیلی عجیب بود.
او میگوید سوره با همین پرسش زاویهای مشخص ایجاد میکند و بعد ملایم مسیرش را طی میکند. خودش موقتاً میخواهد از اینکه با پدیدهای عجیب مواجه هستیم دفاع کند و بعد ببیند آیا میشود این تعجب را به طور عقلانی از بین برد.
تعجب عقلانی و طیف ادیان
به گفتهٔ او حتی کسی که از هیچ چیز تعجب نمیکند، اگر بپرسید که آیا عجیب است که خداوند به صورت بشر ظاهر شده باشد، مثل اعتقاد مسیحیها، قطعاً میگوید بله. خودش هم میگوید عجیب است. از طرف دیگر دینی هست که در آن خداوند سخن نمیگوید.
او میگوید شاید بشود ادیان را به دو دسته تقسیم کرد: پیروان ادیان ابراهیمی که معتقدند وحی وجود دارد، و هندوها که خداوندشان صامت است و شاید شباهت زیادی به واجبالوجود فلسفی دارد. در بودیسم هم که به نظر میآید فلسفیتر است، در شأن خداوند نیست که تنزل کند و در امور بشر دخالت داشته باشد. مسیحیان در یک سر طیف معتقدند خداوند به شکل بشر تنزل کرده، و ما در میانهٔ این طیف قرار گرفتهایم.
او میگوید به طور عقلانی شگفتی وجود دارد: اینکه خدا به عنوان هستی محض در یک لحظه از زمان به زبانی که انسان بفهمد با او سخن بگوید. فکر میکند اعتقاد عمومی ادیان ابراهیمی این است که وحی واقعاً زبان داشته است، و این شگفتی را بیشتر میکند، مگر اینکه مقدماتی بچینیم.
تعجب مردم زمان پیامبران و بودیسم
به گفتهٔ او تعجب واقعی مردم زمان پیامبران عقلانی نبود: در محسوسات غرق بودند و برایشان عجیب بود کسی که در بازار راه میرود و غذا میخورد با خداوند سخن گفته باشد. با این حال او جنبهٔ معقول تعجب را میگوید، چون کسانی هستند که اعتقادات بودایی به نظرشان معقولتر از ابراهیمی میآید.
او میگوید بودیسم با ذهنیت علمی امروز سازگارتر میرسد: خدا انرژی کیهانی است که قوانین را وضع کرده و کنار نشسته، بدون معجزه و دعا. بعضی معتقدان ادیان ابراهیمی هم ممکن است اهل دعا و خواندن قرآن به عنوان کلام مستقیم خدا نباشند. شگفتی دعا و وحی را همردیف میداند، هرچند شاید دعا کمتر و وحی بیشتر.
یکی از حاضران میپرسد آیا خدای ادیان ابراهیمی را هم میشود تحت یک قانون کلی تفسیر کرد. او میگوید ما هم معتقدیم خداوند همه کارها را از روی نظام و حکمت انجام میدهد و ممکن است شگفتی کم شود، ولی اینکه چقدر مسئله را حل میکند بحثی است که باید واردش شد.
الله و رب
او میگوید در معاد و نبوت هم اختلاف هست: هندوها به تناسخ معتقدند و ادیان ابراهیمی به زنده شدن همه با هم و قضاوت و بهشت و جهنم؛ و بودا هدایتگر است ولی کلام خدا را دریافت نمیکند.
دوگانگی دیگری هم میآورد: الله و رب. به گفتهٔ او مشرکان به الله به عنوان خالق معتقد بودند و برای خودشان ربی داشتند، که معمولاً بت یا الهه بود؛ و درخواست کلی مثل حفظ از بلا خیلی نقض نمیشد. قرآن تأکید میکند که همین الله رب العالمین است و هیچ ربوبیت دیگری نیست.
به نظر او اگر کسی به توحید به این معنا برسد، شگفتی وحی از بین میرود، چون رب او همان هستی محض است و ارتباط با خداوند راحتتر و معقولتر میشود. به گفتهٔ او در اکثر شعبههای هندوئیسم ربهای محلی هست و در بودیسم ربوبیت کمرنگ است.
او دانشجویی را یادآوری میکند که رب را به عنوان کسی که با او ارتباط دارد خوب میفهمید ولی میپرسید آیا این همان است. به گفتهٔ او توحید به معنای قرآنی همین یکی دانستن است، و ربوبیت حس درونی ماست، مثل سخنان ابراهیم که کسی مرا خلق کرده، غذا میدهد و شفا میدهد. در پاسخ پرسشی دربارهٔ بودیسم میگوید فکر میکند در آن حس ربوبیت ضعیف است و تکامل مکانیکیتر است.
آفاق، انفس و نتیجهٔ توحید
او میگوید شاید بتوان گفت آیات انفسی بیشتر به رب و آیات آفاقی بیشتر به الله متمایلاند، و ابراهیم از حس درونی به رب میرسد و در بیرون میگردد تا ببیند رب کیست؛ ولی خودش میگوید نمیداند این حرف چقدر درست است. توحید به نظر او یکسانسازی هم میآورد، و برای کسانی که دوست دارند متمایز باشند دلچسب نیست.
آیات ۳ و ۴: توحید و معاد
او آیهٔ سوم را میخواند: رب شما همان الله است که آسمانها و زمین را خلق کرده است و امور را تدبیر میکند. میگوید نخستین نکته برای رفع شگفتی این است که رب و الله یکی است و جایی به کسی واگذار نشده؛ و این را اولین قدم میداند برای اینکه به نبوت بدون شگفتی اعتقاد پیدا کنیم.
نکتهٔ دوم آیهٔ چهارم است: بازگشت همه به سوی او. او میگوید توحید «امکان» وحی را نزدیک میکند، ولی «ضرورت» آن از معاد میآید؛ و با مثال غذا میگوید اگر تفاوت کارهای خوب و بد کم بود، شاید ضرورتی نبود، ولی اگر واقعاً معتقد باشیم این دوره محدود است و پیامدش ابدی، بینهایت مهم است که آدمها خبر را شنیده باشند.
نتیجه به گفتهٔ او این است که اگر مردم از نبوت شگفتزدهاند، یا به اعتقاد واقعی در مورد توحید نرسیدهاند یا در مورد معاد. یکی از حاضران میگوید این استدلال دوری است چون معاد را هم از وحی میفهمیم. او میپذیرد که جزئیات از وحی است، ولی میگوید اعتقاد به معاد و توحید باید مستقل از نبوت باشد و ادعایش گزارهٔ شرطی است: اگر کسی به این دو برسد، نبوت برایش طبیعی است.
یکی از حاضران میگوید کسی که توحید و معاد را قبول دارد میتواند خودش تشخیص دهد و نبوت را قبول نکند. او پاسخ میدهد که این استدلال فقط وقتی درست است که آدم تنها آدم دنیا باشد؛ ولی برای تودهای که این شهود را ندارند نبوت ضرورت دارد، و فکر میکند پیامبران پیش از وحی خودشان به این دیدگاهها رسیده بودند.
آیات ۵ و ۶: هدایت تکوینی
او آیات خورشید و ماه و اختلاف شب و روز را استدلالی دیگر دربارهٔ نبوت میداند که به نظرش از استدلال آیهٔ چهارم جالبتر هم است: دنیا پر از نشانههای هدایت تکوینی است و انسانها در ظلمت زندگی نمیکنند. منظور از «راه» در اینجا تکوینی است، نه تشریعی.
او میگوید اگر «حساب» را دانش حسابکردن بگیریم، شاید بشر مفهوم عدد و شمردن را از ماه یاد گرفته باشد، چون حداقل سی حالت مختلف در یک ماه هست که انگار نماد آن را میبینید؛ و نمیخواهد بگوید قرآن این حرف را میزند. اگر حساب را به معنای معمولی بگیریم، ماه شمارندهای است که خودش به خوبی نشان میدهد زمستان بعدی کی میآید.
نتیجهاش این است که اگر برای خداوند تا این حد مهم است که انسان از این نقطهٔ کره زمین به آن نقطه برود، پس باید برایش مهم باشد که در عالم معنا هم مسیر و راه زندگیاش را پیدا کند؛ پس از هدایت تکوینی باید به هدایت تشریعی برسیم و پدیدههایی مثل وحی و ارسال انبیا باید در کار خداوند دیده شود.
→ متنِ کاملِ این جلسه