او میگوید این جلسه ادامهای غیرمتعارف است و قطعهبندی معمول را انجام نمیدهد. ابتدا از نبوت عامه و هدایت تکوینی میگوید و بعد ابتدا و انتهای سوره و تواتر واژه حق را بررسی میکند. سپس پرسشی را مطرح میکند دربارهٔ آدمهایی که غیردینی زندگی میکنند و شب راحت میخوابند، و در گفتوگو با حاضران استدلال پاسکال را بررسی میکند. جلسه با تمثیل حیات دنیا و شعر خیام و پرسش دربارهٔ منشأ اطمینان پایان میگیرد.
نبوت عامه و هدایت تکوینی
او میگوید در جلسهٔ قبل دربارهٔ اسم سوره و ۶ آیهٔ اول بحث شد که دربارهٔ نبوت عامه است: خداوند کسانی را مبعوث کرده که برای هدایت مردم بیایند. سوره با این پرسش شروع میشد که آیا این پدیده عجیب است، و اگر به توحید و معاد اعتقاد داشته باشیم، پذیرفتن آن برایمان طبیعی است.
دلیل دیگر در آیات ۵ و ۶ این است که اگر خداوند را از عالم تکوین شناخته باشیم، باید انتظار هدایت تشریعی داشته باشیم: همانطور که صفات آدم را از رفتارهایش میفهمیم. نور خورشید و ماه و اینکه ماه منازلی دارد ما را راهنمایی میکند و صفت هادی بودن را نشان میدهد؛ پس طبیعی است فکر کنیم کسی که راههای زمین را نشان داده، راههای آسمان، یعنی راههای معنوی را هم نشان میدهد.
او میگوید دیدگاه دینی به جهان مثل نگاه به اثر هنری است که معنایی در آن هست، نه فقط کشف قواعد برای کنترل. در متون عرفانی و روایات خورشید نماد پیامبر و نبوت و ماه نماد ولایت است؛ این را حرف خوب و درستی میداند و در همین آیات میبیند که وسط بحث نبوت عامه از خورشید و ماه حرف میزند. ماه نور خودش را از خورشید میگیرد، مانند امامان که هدایتی را که انبیا آوردند استمرار میبخشند.
ابتدا و انتهای سوره
او میگوید برای فهم محتوای سوره ابتدا و انتهای آن را نگاه میکنند، چون در متن منسجم معمولاً ابتدا و انتها به اصلیترین چیزها اشاره میکنند. دو آیهٔ آخر میگوید حق از سوی پروردگار آمده، هرکس هدایت شود برای خودش هدایت شده، و به پیامبر میگوید از وحی پیروی کن و «وَاصْبِرْ حَتَّى يَحْكُمَ اللَّهُ». او دو مضمون میبیند: هدایت از آسمان که اشاره به نبوت عامه است، و آزادی مردم که هدایت را بپذیرند یا گمراه بمانند؛ چون خطاب به پیامبر است میتوان گفت نبوت خاص هم هست. به گفتهٔ او آخرین آیه به این اشاره میکند که هر پیامبری که آمد نهایتاً خداوند حکم کرد، و به غیر از یونس این حکم نابودی اقوامی بود که ایمان نمیآوردند.
دربارهٔ متون هنری و ادبی، نه قرآن، میگوید پایان خوب پایانی است که اثری باقی بگذارد، و فیلم دانتون را مثال میزند که در دقایق آخر اعدام قهرمان را سریع نشان میدهد و آدم میخواهد وقت داشته باشد. خودش میگوید یک مقدار از بحث منحرف شد.
به گفتهٔ او سوره از عنوانبندی تا آخر مدام میگوید وقتی پیامبران میآیند آخرش حکم داده میشود و اقوام نابود میشوند، مثل ترجیعبند، و میتوانید مانند قوم یونس نجات پیدا کنید. پایان سوره یک جور دل آشوب دارد، چون ماجرا هنوز تمام نشده؛ او میگوید ما میدانیم که قوم پیامبر نابود نشدند و به غیر از یونس و محمد قومهای دیگر نابود شدند. خداوند اقوام را وقتی عذاب میکند که اتمام حجت کرده باشد.
تواتر واژهٔ حق
او میگوید یک کار معمول شمارش نسبی واژهها نسبت به سورههای دیگر است، که آقای عبدالعلی بازرگان در نظم قرآن انجام داده است. واژهٔ «حق» به معنای حقیقت ۱۷ بار آمده که فکر میکند نسبت به طول سوره بیشترین تکرار در قرآن باشد؛ واژهٔ ظن هم ۶ بار آمده است.
در آیهٔ ۳۵ چهار حق و پنج هدایت در یک آیهٔ کوتاه آمده است. او میگوید زیاد بودن واژهٔ حق مانند پررنگ بودن مفهوم هدایت در سوره است، و منظور از کسی که هدایت میکند پیامبران است. به نظر میآید مسئلهٔ اصلی سوره هدایت تشریعی و خطر نابودی قومی است که هدایت برایش آمده؛ ولی اصرار ندارد که چیز دیگری در سوره نیامده باشد.
چرا بیایمانان آراماند؟
او پرسشی را مطرح میکند که ذهن او را خیلی مشغول میکند: کسانی که اعتقاد دینی ندارند مطمئن نیستند که اعتقادات دینی غلط است و فیلسوفها هم نهایتاً میگویند نمیدانیم. پس با چه جرأتی زندگی میکنند؟ به نظر او اینها آدمهای ریلکس و راحتی هستند، انگار حقایق را کشف کردهاند و شب راحت میخوابند، و شاید آدمهای مذهبی بیشتر التهاب داشته باشند.
تصور او این است که آدم نباید شب راحت بخوابد. استدلال پاسکال میگوید اگر آدم عاقل باشد و حتی یک هزارم احتمال بدهد که عقاید دینی درست باشد، طبق نظریهٔ تصمیم باید مومنانه زندگی کند. او میگوید محاسبات پاسکال کاملاً درست است، ولی میبینیم که آدمها غیرمومنانه زندگی میکنند و شب هم میخوابند.
او این پرسش را به آیهٔ ۷ مربوط میکند: کسانی که به حیات دنیا راضی شدند و به آن اطمینان پیدا کردند. به گفتهٔ او باید «أَلا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ» باشد، ولی انگار منبع طمانینهٔ دیگری هم هست، یعنی رضایت و اطمینان به حیات دنیا، که قابل اطمینان نیست.
گفتوگو دربارهٔ ظن، پاسکال و نسیان
یکی از حاضران دربارهٔ معنای ظن در سوره میپرسد. او میگوید ظن در مقابل علم و یقین است، مثل «يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاقُوا رَبِّهِمْ»، ولی نمیخواهد بگوید کاملاً درست است که ظن را در مقابل یقین بگذاریم. آدمی که هیچ حقی را نمیشناسد و بر اساس گمان زندگی میکند، انگار روی هوا ایستاده است.
یکی از حاضران میگوید همهٔ آدمها سطحی از گمان دارند. او میگوید مثال پاسکال جواب است: پاسکال یقین فرض نمیکند و حتی یک درصد احتمال کافی است. سؤال دربارهٔ زندگی آنهاست، نه ما؛ آنها مانند کسی زندگی میکنند که در جایی که ممکن است بمب ساعتی باشد میماند و بازی میکند.
حاضر دیگری نسیان را مطرح میکند و او میگوید نکتهٔ مهمی است: اگر توانایی فراموش کردن نبود آدمها اینگونه زندگی نمیکردند، و بعضیها معتقدند واژهٔ انسان از نسیان گرفته شده است. او با تأکید «جدی میگویم» میگوید اینها به دلیل کار خطرناکی که میکنند نسبت به حیات دنیا حقی پیدا میکنند و باید عادلانه فکر کرد.
یکی از حاضران میگوید شاید اینها فکر کنند معلوم نیست ادعاها درست باشد و حد وسطی را انتخاب کنند. او میگوید استدلال پاسکال فقط وقتی جریان دارد که بحث اعتقاد به معاد و زندگی جاوید است، و ادیان در اخلاق اشتراک دارند؛ رضایت ندادن به زندگی دنیا وجه مشترک همه ادیان است. کسی که مشترکات ادیان را عمل کند آدم دیندار و معقولی است و حق دارد راحت بخوابد؛ پدیدهٔ نیازمند توجیه، آدمی است که احتمال آخرت میدهد و خلاف آن عمل میکند ولی اطمینان دارد.
اطمینان از رفع نیاز و سبک زندگی
او کودک شیرخواری را مثال میزند که سیر شده و خوابیده؛ اطمینان از تئوری نمیآید، از این میآید که نیازی برطرف شده است. آدمهایی که غرق در حیات دنیا هستند شباهتی به آن کودک دارند و احساس حق میکنند.
به گفتهٔ او اگر کسی از این زندگی متعجب است، شاید اشتباهی که در ذهن اوست این است که فکر میکند بشر منطقی زندگی میکند. انسان بالقوه منطقی است، ولی بالفعل زندگی اکثر آدمها معقول نیست: در مورد اکثریت قاطع، آدمها زندگی میکنند و بعد عقایدی را که با شیوهٔ زندگیشان سازگارتر است انتخاب میکنند. تغییر عقیده هم اکثر وقتها از تغییر سبک زندگی میآید.
عقیده به معاد با لذت از حیات دنیوی متناسب نیست و عقاید شرکآلود با این سبک زندگی سازگار است؛ مثلاً اعتقاد به معاد همراه با شفیعی که مستقل از چگونگی زندگی حمایت میکند. او میگوید این عقاید باطل متداول هستند و حتی در خود جامعه دینی سربرمیآورند.
او به سورهٔ عنکبوت اشاره میکند: شرک به صورت تارهایی در روابط اجتماعی تثبیت میشود. یکی از منشأهای عقاید شرکآلود سبک زندگی خلاف حق است که به عقاید غیرحق احتیاج دارد؛ ولی معنی آن این نیست که هر مشرکی بهرهمند از حیات دنیا باشد، چون ممکن است مشرک مرتاض هم پیدا شود، زیرا عقیده به ارث رسیده است. در جامعهٔ دینی هم اکثریت این عقاید را به ارث بردهاند، مثل تمایز «الَّذينَ في قُلوبِهِم مَرَضٌ» با مؤمنین.
تمثیل حیات دنیا و خیام
او آیهٔ ۲۴ را میخواند: مثال حیات دنیا مانند آبی است که از آسمان فرو میفرستیم و زمین سرسبز میشود و اهلش گمان میکنند «أَنَّهُمْ قَادِرُونَ عَلَيْهَا»، تا امر ما میرسد و درو شده میشود. میگوید ظن اینجا گمان باطل است و حیات دنیا چیز موقتی است.
او میپرسد چنین چیزی چقدر قابل اطمینان است؛ اگر بداند سبزهزاری که جلوی اوست یک ساعت بیشتر نیست، یک مقدار شوق خود را از دست میدهد. انسان قدرت فراموش کردن دارد. شعر منسوب به خیام را میآورد که میگوید «از عمر ندانم که چه باقی مانده است»، و میگوید حتی در اوج حالتی که نمیخواهد فکر کند، مرگ را نمیتواند فراموش کند.
به گفتهٔ او اطمینان به دنیا در لحظات مواجهه با مرگ از بین میرود، مثل کسانی که در کشتی طوفان میبینند، و آنها به توحید نزدیک میشوند. فرعون هم تنها جایی در قرآن است که در لحظهٔ آخر ابراز ایمان میکند. قرآن با تکرار تهدید و شواهد تاریخی میخواهد رشتههای اطمینان به حیات دنیا پاره شود. خیام مفسر خوبی برای این نکته است، ولی دعوت نمیکند که موحد باشیم.
منشأ اطمینان و پایان
او میگوید بحث را جلسهٔ آینده ادامه میدهد. یکی از حاضران میگوید بعضی میدانند مرگ هست ولی باز لذت میبرند؛ او میگوید اطمینان اکثریت قاطع آدمهایی که دیندار نیستند نتیجهٔ همان پدیدهٔ امنیتی است که در عنکبوت گفته شد، و فضای ذهنی آنها تقلیدی است، یعنی تقلید از فرهنگ غرب.
به گفتهٔ او منشأ این اطمینان پیروی از «سادَتَنا وَ كُبَراءَنا» است: در جوامع غیردینی دانشمندان و هنرمندان و در جوامع دینی علما. پدیدهٔ اطمینان از والد در هر دو یکی است، و او با اطمینان میگوید این تیپ حرفها حاصل تجربهٔ شخصی نیست و اگر بحث را ادامه دهید حرفهایشان نقض میشود.
یکی از حاضران میگوید خدا به ایشان کمک هم میکند. او میگوید هست: مکانیسم نسیان و مکانیسمهای آرامشبخش نتیجهٔ رحمانیت خداست، و شیطان هیچ چیزی را به وجود نیاورده است.
→ متنِ کاملِ این جلسه