او جلسه را با سؤال جلسهٔ پیش ادامه میدهد که چرا کسانی که ایمان دینی ندارند شبها راحت میخوابند، و جواب را در پناه بردن به سنت و والد میبیند. سپس مقدمهٔ سوره (آیات ۷ تا ۱۴) را میخواند: دوگانگی سرنوشت آدمها، مهلتی که خداوند میدهد و هلاک اقوام. آنگاه به پیامبری که الان مبعوث شده و قرآن میرسد و با تمثیل کشتی و تمثیل حیات دنیا تا آیهٔ ۲۴ پیش میرود.
پرسش آسودهخوابیدن و والد
او میگوید آیات صفحهٔ اول به نبوت عامه اشاره داشت و استدلال میکرد که چرا شگفتانگیز نیست خداوند انسانی را برای هدایت مردم مبعوث کند. به گفتهٔ او واژهٔ حق در سوره پرتکرار است و آیهٔ ۳۵ پر از واژههای حق و هدایت است.
پرسش جلسهٔ پیش را دوباره میآورد، چون از پاسخها و چند ایمیل احساس کرده که همین جمله در ذهن عدهای مانده است: چگونه آدمهایی که ایمان دینی ندارند شبها راحت میخوابند. او میگوید در مؤمنان شاید بیقراری بیشتری ببینید تا در آدمهایی که ایمان ندارند، و اطمینان را، چه در مذهبی و چه در غیرمذهبی، باید به تبعیت از والد برگرداند: کسانی که ناآرامی ندارند آرامش خود را از تکیه به سنتها و چیزهای جامعهٔ خودشان میگیرند. طمأنینهٔ حقیقی را فقط کسانی دارند که به حق واصل شدهاند، و دربارهٔ اطمینان بقیه میگوید این جای سؤال است.
به گفتهٔ او حالت طمأنینه نتیجهٔ احساس امنیت است و نیاز به امنیت سنتها و جامعه را میسازد. او تشبیه چهارپایان گلهای را میآورد که با وجود حملهٔ شیرها در جمع احساس امنیت میکنند. میگوید هر کس گاهبهگاه لحظهای ترس و تشویش را تجربه میکند، ولی اطرافیان در همان لحظه آن را ندارند و دیدن آرامش آنها به او آرامش میدهد.
او پاسخ پرسش جلسهٔ پیش را همین پناه بردن به سنت و والد میداند. استدلال پاسکال، به گفتهٔ او، این است که اگر کسی رفتار مخالف مذاهب دارد و کوچکترین احتمالی بدهد که جهنمی باشد، باید ذهنش آشفته شود، ولی این آشوب دیده نمیشود. او محتوای یک ایمیل را نقل میکند (و میگوید شاید دقیق در ذهنش نمانده باشد) که آنها به رفتار آدمهای مذهبی نگاه میکنند و آنها را فاسد میبینند؛ به نظر او چنین پاسخی نشان میدهد این آدمها دنبال انتخاب یک گله برای خودشان میگردند، نه اینکه از عقل خود استفاده کنند.
آسودگی خوب نیست و ازجانگذشتگی
او میگوید این احساس اطمینان و آسوده خوابیدن خیلی چیز خوبی نیست: آدمهای مذهبی هستند که به دلیل عقاید مذهبی خود مرتکب جنایت و قتل میشوند و شب راحت میخوابند. به گفتهٔ او عقاید مذهبی امکانات خاصی دارد که وجدانها را در یک حالت اطمینانی نگه دارد، و فکر میکند این آرامش، حتی با احساس نزدیکشدن به بهشت، برای افراد مذهبی است که میتواند فجیعترین رفتارها را داشته باشد.
او به ترورها و انفجارهای انتحاری امروز اشاره میکند. میگوید آمار دقیق ندارد و مطالعه نکرده، ولی فکر میکند شهرت عملیات انتحاری از عملیاتهایی شروع شد که شیعیان در لبنان و فلسطین انجام دادند. به گفتهٔ او شاید رسانهها بخواهند این افراد را آدمهای بدبختی نشان دهند که در ازای پول این کار را میکنند، ولی اکثریت آنها آدمهای بسیار معتقدی هستند که برای رفتن به بهشت از جان میگذرند.
سپس چند سؤال میپرسد و میگوید فقط صورت مسئله را مطرح میکند و قصد بحث ندارد: چنین آدمهایی در آن دنیا باید به بهشت بروند یا جهنم؟ صرف ازخودگذشتگی ارزش دارد، یا باید همراه با هوشیاری و آگاهی باشد و درستی راه هم مهم است؟ او این را سؤالی میخواند که ربطی به جلسه ندارد و میگوید فکر میکند خوارج هم مشابه این رفتار را داشتند، در حالی که تعلیمات رسمی آنها را در انتهای جهنم میداند.
غرقشدن در لذت و اطمینان دنیا
او میگوید منظورش از آن سؤال چیز دیگری بوده و نکتهای که قرآن بر آن تأکید میکند این است که غرقشدن در لذتهای دنیوی و رفتارهایی که بر مبنای حق نیستند بر قوای شناختی تأثیر میگذارد. به گفتهٔ او اکثریت آدمها بعد از مدتی که در شرایط چهارپایان زندگی میکنند، قوای شناختی آنها حساسیتهای خود را از دست میدهد و با استدلال عقلی نمیتوان آنها را آشفته کرد. این را به پردهای روی چشمهای کافران و مهری بر گوشها و قلبهای آنها در قرآن ربط میدهد و میگوید این هم یک حقیقت روانشناسانه است.
نکتهٔ دیگر این است که خود حیات دنیا برای کسانی که از آن بهره میبرند یک حس اطمینان بخشی دارد. او تمثیل سوره را میآورد: حیات دنیا مانند آبی است که از آسمان نازل میشود و گیاهان رشد میکنند و اهل آن گمان میکنند «أَنَّهُمْ قَادِرُونَ عَلَيْهَا». به گفتهٔ او میدانیم دنیا موقت است، ولی جلوهٔ زیبایی آن گمانی از پایداری مانند سراب میآورد که گمراهکننده است؛ و غرقشدن در حیات دنیا و کنار گذاشتن قوای شناختی کمکم غفلت میآورد.
مقدمهٔ سوره: دوگانگی و مهلت
او میگوید دو صفحهٔ اول سوره حالت مقدمه دارند: شش آیهٔ اول قطعهٔ اول و آیات ۷ تا ۱۴ قطعهٔ دوم. آیات آغاز صفحهٔ دوم دوباره به دوگانگی سرنوشت آدمها برمیگردد، دو آیه دربارهٔ کسانی که «لا يَرْجُونَ لِقاءَنا» و جایشان آتش است و دو آیه دربارهٔ مؤمنان صالح که به بهشت میرسند. به گفتهٔ او این دوگانگی در قرآن و در این سوره زیاد است، چون آدمها در دنیا یا راه هدایت یا راه ضلالت میروند، و این برای استدلال ضرورت نبوت مهم است.
آیات بعد، به گفتهٔ او، پاسخ این است که چرا کار آدمها به آینده احاله میشود: اگر خداوند مانند آدمها که شوق به خیر دارند در شر عجله میکرد، اجل آنها زودتر رسیده بود، ولی او عجله ندارد. هر کس مهلتی دارد و ممکن است در انتهای عمر هم هدایت شود. او میگوید آدمها اصولاً اهل نیاز و دعا هستند و عدم خلوصی که در رفتار آدمهاست، چون خوبی و بدی را کنار هم دارند، مانع میشود بلافاصله مجازات اعمال خود را ببینند؛ ولی این هم نیست که هیچ مجازاتی در دنیا نباشد.
در انتهای مقدمه آیهٔ ۱۳ از هلاک قرنهای پیش سخن میگوید، وقتی ظلم کردند و رسولشان با بینات آمد و ایمان نیاوردند. او این را قاعدهای فرعی میداند: خداوند در مجازات تکتک آدمهایی که کار بد میکنند عجله ندارد، ولی اقوامی که در برابر پیامبرشان میایستند و ایمان نمیآورند مجازات دنیوی میشوند. آیهٔ ۱۴ به کسانی که همین قرآن را میشنوند میگوید شما را جانشین آنان کردیم «لِنَنْظُرَ كَيْفَ تَعْمَلُونَ».
نبوت خاصه و سرنوشت قوم
به گفتهٔ او از اینجا بحث از نبوت عامه به نبوت خاصه میرسد: وقتی آیات بینات خوانده میشود، آنها که امید به لقای خدا ندارند میگویند قرآنی غیر از این بیاور یا آن را تبدیل کن. او معجزهٔ این پیامبر را همین تلاوت آیات بینات میداند، چنانکه شتر صالح و عصای موسی برای پیامبران پیشین بود. طبق قاعدهای که سوره تأکید میکند، اگر ایمان نیاورند در خطر هلاکاند و بهجز قوم یونس همه هلاک شدند؛ پس یا مانند قوم یونس میشوند یا مانند بقیه، و فرصتی برای ایمان دارند.
او میگوید وضع این قوم در زمان نزول مبهم بود، و شاید پدیدهای جدید پیش آمد که نه مانند قوم یونس بود و نه مانند بقیه. از بحث سورهٔ انفال یاد میکند که شکست نظامی مشرکان مانند نزول عذاب در زمان پیامبر بود: عدهای محدود از سران مشرکین هلاک شدند و بقیه ایمان آوردند. دربارهٔ موسی هم میگوید سران فرعونیها کشته شدند و بنیاسرائیل نجات یافتند، ولی اگر قوم مورد خطاب را فرعونیان بگیریم این الگو با هیچکدام نمیخواند.
به گفتهٔ او نکتهٔ اصلی سورهٔ یونس این است که ممکن است همان پدیده دوباره رخ دهد: رسولی آمده و آیات بینات میخواند و مخاطبان انکار میکنند. پاسخ پیامبر به درخواست تبدیل قرآن این است که از طرف خودش نمیتواند آن را عوض کند، فقط از وحی تبعیت میکند و اگر عصیان کند از عذاب روزی بزرگ میترسد.
قرآن، چهل سال و توجیههای دیگر
او میگوید قرآن مرکز رسالت و متن هدایت به حق است، و آیه استدلال میکند که پیامبر قرآن را از طرف خود نمیگوید: سالها در میان آنان زندگی کرده و قرآنی در کار نبوده است. آیهٔ ۱۶ این را با «فَقَدْ لَبِثْتُ فِيكُمْ عُمُرًا مِنْ قَبْلِهِ أَفَلَا تَعْقِلُونَ» میگوید و او شرح میدهد که در آن ۴۰ سال چیزی مشابه این نشنیده بودند.
به گفتهٔ او اینجا چیز قانعکنندهای هست: انسانی که ۴۰ سال زندگی و صحبت کرده، ناگهان از روزی خاص به شکلی دیگر حرف میزند و اشعاری میگوید که کسی در ادبیات آنها شک ندارد، و اگر توجیهش وحی باشد این یکی از نشانههای مؤید است. همین آدم به شکل دیگری هم حرف میزند که سخن خود اوست، و نهجالفصاحه از نظر ادبی و فرم کاملاً با قرآن متفاوت است؛ او میگوید سبک سخن گفتن حضرت علی هم شبیه قرآن نیست.
او دو توجیه غیر از وحی را میآورد ولی نمیپذیرد: یکی اینکه کسی با نقشه ۴۰ سال صبر کرده و بعد کتاب خود را آورده، و دیگری اینکه پیامبران از نظر روانی شبیه آدمهای اسکیزوفرنی بودند. دربارهٔ دومی میگوید باید نمونههایی از آدمهای اسکیزوفرن آورد که اشعار ناب با صناعت ادبی گفته باشند؛ برای او قابل تصور است که اشعار آدمی که دچار روانپریشی است محتوای سورئالیستی جالبی داشته باشد، ولی نه صنایع ادبی فراوان آنچنان که در قرآن است. ادعای کسانی را که پیامبر را پیامبر نمیدانند، دربارهٔ دو سفر تجاری و مسیحیهایی که آنجا بودند، با طعنه میآورد: لابد آنجا سواد هم یاد گرفته است و میگوید هر که این تئوری را دارد پیامبر را فرد زیرک و استثنایی فرض کرده است.
او میگوید هر تئوری باید همهٔ پدیدهها را توجیه کند و کسی نمیتواند نیمی را به اسکیزوفرنی و نیمی را به اینکه آدم خوبی شده بود نسبت دهد، و در جای دیگر به قدرت طلبی؛ بعضی تئوریهای مخالف را به داستان دکتر جکیل و مستر هاید تشبیه میکند. به گفتهٔ او شخصیت پیامبر باید یکپارچه تصور شود، و کسی که میگوید سواد نداشت و تا ۴۰ سالگی شعری از او شنیده نشد، باید برای آن تئوری بسازد و حوادث ۲۳ سال را هم با آن توجیه کند.
افترا، آیهخواهی و انتظار
آیهٔ ۱۷ میگوید چه کسی ظالمتر است از آنکه بر خدا افترا ببندد یا آیاتش را تکذیب کند. به نظر او میآید این آیه برمیگردد به اینکه اگر پیامبر چیزی از جانب خودش بگوید افترا زده است. او میگوید در قرآن شرک هم افترا است، و آیه به آیهٔ بعد وصل میشود که مشرکان میگویند «هَؤُلَاءِ شُفَعَاؤُنَا عِنْدَ اللَّهِ»؛ پس کسانی که عقاید مشرکانهشان افتراست از پیامبر هم میخواهند به خداوند افترا بزند.
او میگوید مخالفان مدام میپرسند چرا آیهای از طرف خداوند بر او نازل نشده، در حالی که ادعای قرآن این است که آیات بینات این پیامبر همین آیات است. پاسخ غالباً این است که غیب از آنِ خداست و «فَانْتَظِرُوا إِنِّي مَعَكُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِينَ». لحن آیه را با جوکی توضیح میدهد (و میگوید گاهی چنین تشبیه جسارت آمیز است)، و میگوید «شما منتظر باشید» یعنی با این حرف بلایی سرتان میآید و اگر آیهای بیاید احتمالاً از نوع ابر یا زلزله است.
کشتی، طوفان و حیات دنیا
او به قطعهای میرسد که با آیهٔ ۲۱ آغاز میشود: آدمها دچار مشکل میشوند و دعا میکنند و رفع میشود، ولی دوباره به دنیا میچسبند. به گفتهٔ او این به محتوای سوره، یعنی انذار به اینکه پس از آمدن رسول و نپذیرفتن دعوت هر لحظه باید منتظر هلاک قوم بود، و به تمثیل حیات دنیا وصل میشود، و شبیه تمثیل کشتی و طوفان است که بارها در قرآن آمده.
او میگوید اگر درک واقعی از زندگی داشته باشیم گویی همیشه در آن کشتیایم و همیشه خطر غرق هست؛ هیچوقت نباید آدم احساس کند پایش را جای سفتی گذاشته. در لحظههای طوفان به اخلاص میرسیم و دعا میکنیم و بعد فراموش میکنیم، و این را از خاصیت حیات دنیا میداند که دوباره حالت اطمینان را برمیگرداند.
آیهٔ ۲۲ تمثیل کشتی را میآورد: باد موافق، شادی، باد شدید و موج از هر سو، و خواندن خدا با اخلاص؛ به گفتهٔ او در مواجهه با مرگ اوهام کنار میرود و شفیعان کنار گذاشته میشوند. وقتی آنها را نجات میدهیم، در آیهٔ ۲۳ دوباره به کارهای غیرحقی برمیگردند؛ و به نظر او مثل اینکه تمثیل حیات دنیا این پدیده را توجیه میکند که آدمها یک لحظه هوشیار میشوند و دوباره خوابشان میبرد. حیات دنیا ویژگی سکرآوری دارد که آدمها اگر درست زندگی نکنند به آن مبتلا میشوند.
→ متنِ کاملِ این جلسه