او میگوید چند ایمیل و مکالمه دربارهٔ استدلال پاسکال داشته و نکته کوچکی تذکر میدهد، بعد طبق روال سوره را تا انتها میخوانند و ادامه میدهد. به نکتهای که یکی از دوستان در انتهای جلسه قبل به آن اشاره کرد هم میپردازد. میگوید کارشان تفسیر سوره نیست، بلکه بحث دربارهٔ کلیت سوره و ارتباطی است که اجزای سوره با هم دارند.
استدلال پاسکال و چالش ادیان متعارض
او میگوید دربارهٔ استدلال پاسکال ایمیلهایی داشته؛ یکی روایتی از امام جعفر صادق با محتوای مشابه فرستاده، و شاید مثلاً در یونان هم فیلسوفی چنین استدلالی کرده باشد. علت شهرت آن به نام پاسکال این است که او به آن فرم نظریهٔ تصمیم داده است؛ ولی شهوداً لازم نیست ماتریس یا امید ریاضی حساب کنید، چون اگر احتمال ضرر نامتناهی را بدهید، ولو ضعیف باشد، آن را در محاسبه دخالت میدهید. پاسکال میخواهد نتیجه بگیرد باید بر اساس شیوهای دینی همراه با ایمان به آخرت زندگی کرد؛ نتیجهای که او میخواهد ضعیفتر است: معقول نیست این احتمال را کلاً ندیده بگیرید، و کسی که بدون آخرت زندگی میکند حداقل باید یک مقدار ناآرام باشد.
او نکتهای را میآورد که یکی از دوستان به آن اشاره کرد: ادیان و فرقههای مختلف همه از بهشت و جهنم میگویند و هر کدام میگوید اگر عضو فرقهٔ ما نباشید به جهنم میروید، پس ماتریس تصمیم دو سطر ندارد. جوابش این است که حتی با صد سطر، نهایت استدلال میگوید سطری را انتخاب کنید که احتمال آن از همه بیشتر است. به گفتهٔ او کسانی که بر اساس آخرت زندگی نمیکنند اگر عقل داشته باشند نباید شبها راحت بخوابند، و چون راحت میخوابند به یک بحث روانشناسانه نیاز است. او میگوید از استدلال پاسکال نمیشود نتیجه گرفت که باید مسیحی یا مسلمان بود.
برهان، شهود و مقاومت
او میگوید دقیق کردن شهود خطری دارد: همیشه میشود «اِن قُلت»هایی آورد و سادگی پشت آن را از بین برد، و خواننده بداهت مسئله را از دست میدهد. این مخصوصاً در مسائل دینی است، چون عدهای نمیخواهند بپذیرند و پذیرفتن برای آنها یعنی باید جور دیگری زندگی کنند. به گفتهٔ او جز در ریاضیات، در هر جای دیگر تلاش برای دقیق کردن راه را برای خدشه هم باز میکند؛ با این حال استدلال پاسکال را ساده قابل بیان میداند و میگوید در گرد و خاکهایی که گاهی بلند میشود نباید فراموش کنیم که اصل استدلال درست بوده است.
به گفتهٔ او غیر از ریاضیات برهان ابزاری است برای انتقال شهود، نه مجبورکردن کسی به قبول یک حکم؛ در حکمت قدیم فرض این است که برهان را همدلانه میخوانند، مثل برهان ابن سینا برای وجود خدا. اگر کسی با قصد ایراد گرفتن بخواهد ببیند به عنوان برهان صوری قابل بیان است یا نه، از اول میشود گفت خیر.
یکی از حاضران میپرسد وقتی مثل ریاضی نمیشود دنبال استدلال بود، خرافه را چگونه تشخیص بدهیم. او میگوید با برهان و تجربه؛ اگر آدم تعصب نداشته باشد شهود به او منتقل میشود، ولی کسی که بخواهد مقاومت کند حتی در سادهترین حکم هم میتواند. اعتقاد به اینکه وقتی قمر در عقرب است اتفاقهای بد میافتد را مثال میزند و میگوید اگر آدم صادقانه برخورد کند میشود با آزمون به او نشان داد. در مسائل مذهبی هم با آدمهایی مواجه هستیم که چیزهایی را نمیخواهند بپذیرند، چون پذیرفتن یعنی باید زندگی خود را زیر و رو کنند. برهان چماقی نیست که اگر دست یک نفر باشد همه مطیع شوند.
حاضری میپرسد آیا این حرفها نتیجه نمیدهد که در قرآن برهانی برای اثبات خدا یا آخرت نیست. او میگوید هنر برهان خوب این است که شهود پشتش را منتقل کند؛ در قرآن برهان صوری یا شبه صوری خیلی نیست، ولی میگوید به طبیعت یا به باران نگاه کنید. به نظر او دیدن حقیقت مثل دیدن تصویرهای سه بعدی است که دستورالعمل دارد، و دین مجموعه دستورالعملهایی است برای اینکه اینگونه زندگی کنیم و نگاه کنیم؛ اگر یک نفر نخواهد، منتقل نمیشود.
مرور بخشهای قبلی سوره
او میگوید صفحهٔ اول سوره استدلالهایی نیمه صوری و شهودی بود که نشان میدهد وحی و نبوت نه تنها عجیب نیست، بلکه به نظر میرسد ضروری است: اعتقاد به معاد نبوت را به سمت ضروری شدن میبرد، چون انسانها در خطر عظیمی هستند و در زندگی موقت آنها به راهنمایی احتیاج دارند. به این هم اشاره میکند که آدمهایی که خلاف خواست خدا عمل میکنند گاهی موفقتر به نظر میرسند، و میگوید این یک چیز شگفتانگیز است که احتیاج به توضیح دارد.
بعد از مسئلهٔ نبوت آیاتی میآید که تأکید میکند خداوند برای مجازات عجله ندارد و مهلت میدهد؛ ولی وقتی پیامبری میآید و معجزه میآورد، آنهایی که نمیپذیرند چون برایشان اتمام حجت شده در همین دنیا مجازات میشوند. به نظر میآید صفحهٔ اول و دوم تا آیهٔ ۱۴ مقدمه باشد و از صفحهٔ سوم به زمان حال میآییم که پیامبر قرآن را تلاوت میکند؛ مردم یا مانند اقوام گذشته تکذیب میکنند یا مانند قوم حضرت یونس میپذیرند.
شرک، افترا و تمثیل کشتی
به گفتهٔ او شرک افترا است، چون مشرک معتقد است بتها یک جوری میتوانند پیش خداوند شفیع باشند و بخشی از قدرت خداوند را به یک موهوم واگذار میکند. از پیامبر میخواهند قرآن دیگری بیاورد یا آن را تغییر دهد؛ آدمی که اهل حق نیست فکر میکند حقیقت را میشود به میل خود تغییر داد، ولی اهل حق میداند حقیقت چیزی است که بیرون از اوست و فقط میتواند تسلیم آن باشد. آیهٔ «فَانْتَظِرُوا إِنِّي مَعَكُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِينَ» را به خطری مربوط میداند که این قوم را مانند همهٔ اقوام گذشته تهدید میکند.
در تمثیل کشتی، وقتی آدمها در طوفان قرار میگیرند خداوند را مخلصانه میخوانند و وقتی آرام شدند به شرک برمیگردند. او روایتی از امام جعفر صادق میآورد که کسی را زیر آب نگه داشتند و او در آن لحظه دید که دستاویزی هست؛ میگوید نمیداند روایت راست است یا دروغ، ولی اگر راست باشد منطقی در آن است. دربارهٔ اینکه چرا این تمثیل اینجا مفصلتر است، میگوید اول تصویر باد موافق و شادی میآید و بعد باد تند و موج.
تمثیل دوم حیات دنیا را مثل آبی میداند که از آسمان میآید که اهل زمین گمان میکنند «أَنَّهُمْ قَادِرُونَ عَلَيْهَا»، و بعد از بین میرود. به گفتهٔ او تفصیل این تمثیلها برای تأکید بر جاذبهٔ حیات دنیاست: آدم عاقل که سوار هواپیما میشود باید احساس عدم امنیت کند، ولی تا لرزشی نباشد نمیترسند. همه ما حالت آدمی را داریم که سوار کشتی است و میتواند غرق شود، و علت بحث پاسکال همین بود. او میگوید اگر آرامشی که افراد غیرمومن دارند معقول نیست باید علت روانشناسانهای برای آن پیدا کرد.
یکی از حاضران میگوید اطمینان به حیات دنیا لزوماً بد نیست. او با «أَلَا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ» پاسخ میدهد: وقتی کسی به حیات ابدی و خداوند اعتقاد داشته باشد به آرامش میرسد. حاضر دیگری میپرسد آیا چنین آدمی در زلزله نباید بیرون برود؛ او میگوید دین چنین رفتاری را توصیه نمیکند: اگر میتواند بیرون میرود و اگر نمیتواند ذکر میگوید و آرامش خود را از دست نمیدهد.
شرک و شفاعت
او میگوید دوباره به تمایز آیندهٔ مؤمن و مشرک برمیگردیم: مؤمنان به دارالسلام میرسند و کسانی که کارهای خوب انجام میدهند به چیزی بیش از پاداش کارهای خوب خود میرسند، در حالی که کسانی که کارهای بد انجام میدهند دقیقاً معادل بدی که کردند مجازات میشوند. در روز حشر مشرکان انتظار شفاعت بتهای خود را دارند، ولی بتها عبادت اینها را مورد انکار قرار میدهند.
به گفتهٔ او از اولین جایی که شرک در این سوره مطرح میشود شفاعت هم هست، و ریشهٔ شرک همین حالت توهمی است که این آدمها نسبت به حیات دنیا دارند. اکثریت مردم عقایدشان را بر اساس استدلال به دست نمیآورند؛ سبکی از زندگی دارند و به عقایدی احتیاج دارند که آن را توجیه کند. برای کسی که به ناحق به حیات دنیا اطمینان دارد، اعتقاد به بتی که با کمترین کار میشود شفاعتش را خرید عقیدهٔ دلچسبی است.
او میگوید مشابه این اعتقاد در جامعهٔ ما هم هست: اگر کسی واقعاً گول این را خورده باشد که با یک قطره اشک در مجلس امام حسین همه گناهان او پاک است، هیچ فرقی با مشرکان ندارد. به گمان او امام حسین میتواند در قیامت بگوید اینها برای او اشک نریختند، چون درکی از حقیقت او ندارند. چنین اعتقادات موهومی حالت قرص خوابآور دارند، چون این واقعیت که آخرتی هست آدمها را دچار تشویش میکند.
حق، سه قل و محور سوره
آیاتی که همه با «قل» شروع میشود سبک استدلال با مشرکین است؛ به گفتهٔ او خداوند در قرآن به مشرک مستقیم خطاب نمیکند و به پیغمبر میگوید به اینها بگو. سه قل سه اصل دین را میگوید: توحید، معاد و نبوت. در قل اول میپرسد چه کسی از آسمان و زمین رزق میدهد؛ ربوبیت را از خالقیت نمیشود جدا کرد، و به گفتهٔ او مشرکین تا اینجا را قبول دارند.
او میگوید در «فَذَلِكُمُ اللّهُ رَبُّكُمُ الْحَقُّ فَمَاذَا بَعْدَ الْحَقِّ إِلاَّ الضَّلاَلُ» حق در معنای حقیقت است و در قرآن واژهٔ حق مشترک لفظی نیست؛ سوره از واژه حق و مشتقات آن زیاد استفاده میکند. همانطور که در آیهٔ نوح میمهایی انبوه میآید، اینجا هم نزدیک به انفجار واژهٔ حق هستیم. قل دوم دربارهٔ خلق و معاد است: همان خدایی که خلق کرده خلق را به سمت خود برمیگرداند. قل سوم دربارهٔ نبوت است: آیا از شرکای شما کسی به سمت حق هدایت میکند.
یکی از حاضران احساس میکند تم مرکزی سوره ربوبیت است. او میگوید اگر به عمق هر سورهای برسید اصل موضوع در قرآن توحید است، ولی شک ندارد که این سوره دربارهٔ نبوت است: موضوعش این است که خداوند افرادی را میفرستد، ممکن است تا معاد صبر نکند، و همهٔ اقوام جز قوم یونس مجازات شدند. خود ربوبیت به معنای کلی منظور این سوره نیست.
پرسش و پاسخ دربارهٔ آیهٔ ۳۵
حاضری آیهٔ توبه دربارهٔ احبار و رهبان را میآورد و میگوید باید هدایت و ربوبیت را اشتباه نگرفت. او با آیهٔ یوسف «أَ أَرْبابٌ مُتَفَرِّقُونَ» پاسخ میدهد: ارباب یعنی کسی که دستور میدهد و دیگری اجرا میکند؛ مسئله تبعیت از روحانیت است، نه اینکه روحانیت خودشان را رب گرفته باشند، و میخواهد کلمهٔ ارباب را به معنای دقیقاً رب نگیرند.
حاضر دیگری میگوید بعد از «أَمَّن لاَّ يَهِدِّي إِلاَّ أَن يُهْدَى» متوجه میشویم که کسانی که هدایت شدند خدا آنها را هدایت کرده است، و میگوید مقام ربوبیت را به بزرگان دینی نباید داد. او میگوید به نظر او آیه دربارهٔ تبعیت از انسان است و هرچه مستقیمتر از خدا تبعیت کنید به ثواب نزدیکتر است. وقتی حاضری میگوید نبی هم واسطه است، میگوید اگر معتقد باشید قرآن کلام خداست و پیامبر مانند واسطه، تبعیت از این کتاب اولویت دارد.
او فکر میکند معنی آیه این است که باید تابع وحی باشیم: از پیغمبر تبعیت نمیکنید، از خداوند تبعیت میکنید؛ مثلاً بهتر است از شریعت الهی تبعیت کنیم یا از طریقت مولویهها. میگوید شاید اشتباه میکند. حاضری میگوید در ترجمه سوءتفاهمی هست و «يهدي» در واقع «يهتدي» بوده؛ او میگوید سؤال هنوز پابرجاست، چون ایشان انتظار دارد در ادامه بشنود «یا کسی که به ناحق هدایت میکند».
در آخرین رد و بدل حاضری میگوید از صفحات قبل حس میکند آیه رفع شرک است تا دعوت به پیغمبر. او نکتهٔ حاضر را درست میداند، ولی به دلیل محتوای قبل و بعد حسش این است که آیه دعوت به پیروی از وحی است.
→ متنِ کاملِ این جلسه