او میگوید این جلسه آخر سورهٔ یونس است و محتوای کلی سوره را یادآوری میکند: رسولی فرستاده شده و قومی که تکذیب کنند ممکن است در همین دنیا هلاک شوند. بعد قرآن بهعنوان معجزه، دلسوزی پیامبر و عتابها، قطعهٔ مثبت میانهٔ سوره و داستانهای نوح و موسی را مرور میکند. در پایان به دعای موسی و تذکری که بهگمان او به خود پیامبر داده میشود میرسد.
محتوای سوره: انذار و هلاکت در همین دنیا
او میگوید محتوای کلی سوره این است که وقتی خداوند رسولی میفرستد و قوم تکذیب میکنند، عذابی که معمولاً به آخرت احاله میشود جریان پیدا میکند و قوم در همین دنیا هلاک میشود. به گفتهٔ او همین الان که آیات نازل میشود قومی در مکه یا مدینه در معرض این خطر است، و اگر مانند قوم یونس ایمان بیاورند نجات پیدا میکنند وگرنه احتمال هلاکت هست.
مقدمهٔ سوره با این پرسش شروع میشد که آیا فرستادن رسول عجیب است، و استدلالها نشان میداد که با درک توحید و معاد پدیدهٔ نبوت طبیعی بلکه ضروری است. بعد گفته میشود خداوند در معاد مجازات میکند و عجلهای ندارد، ولی وقتی رسولی بیاید اگر نپذیرند در همین دنیا عذاب میشوند.
او میگوید به نظر میآید یک theme هنوز گفته نشده است: دلیل مشرکبودن. حیات دنیا جاذبهای دارد و آدمها را به غفلت میبرد، و با اینکه توحید چیز واضحی است نمیپذیرند. او این را theme اصلی همهٔ قرآن میداند و میگوید اختصاص به این سوره ندارد.
قرآن معجزهٔ پیامبر
به گفتهٔ او در سوره مدام تذکر داده میشود که خداوند آیاتی بر این پیامبر نازل کرده است؛ این آیات معجزهاند و همهٔ پیامبران اتمام حجت خود را با معجزه انجام دادند. از آیهٔ ۳۷ بعد از سه آیهٔ اصول دین دوباره به قرآن برمیگردد، و او میگوید آیهٔ ۳۵ اشاره به نبوت است، یعنی دعوت به پیروی مستقیم از وحی.
او داستانی از مطهری میگوید: مطهری با علامه طباطبایی دربارهٔ اینکه منشأ خطا در ذهن چیست بحث میکردند و نتیجهٔ علامه این بود که پیروی نکردن از علم قطعی و پیروی کردن از گمان باعث اشتباه میشود؛ مطهری شب به آیهٔ «وَمَا یَتَّبِعُ أَکْثَرُهُمْ إِلا ظَنًّا» رسید و احساس کرد قرآن همین را نوشته است. او میگوید اعتقادش این نیست که از این آیات بشود نتایج فلسفی به معنای متعارف گرفت.
او آیات ۳۷ تا ۳۹ را مرور میکند: قرآن افترا نیست و تصدیق و تفصیل کتاب است؛ از مردم دعوت میشود سورهای مثل آن بیاورند، که یکی از آیات تحدی است؛ و مکذبان بدون علم تکذیب میکنند، همانطور که پیشینیان کردند.
دلسوزی پیامبر و عتابها
او میگوید آیهٔ ۴۷، «وَلِکُلِّ أُمَّةٍ رَسُولٌ»، شاید صریحترین آیهای باشد که به محتوای مرکزی سوره اشاره میکند. از آیات ۴۰ تا ۴۳ هم یک theme تکراری قرآن شروع میشود که با مسئلهٔ این سوره مناسبت خاصی دارد.
به گفتهٔ او پیامبر آدم بسیار مهربان و دلسوزی بود و تقریباً همهٔ عتابهایی که در قرآن نسبت به پیغمبر است منشأ آن همین شوق او به هدایت مردم و ترسش از عذاب آنهاست. او آیهٔ «لَعَلَّكَ باخِعٌ نَفْسَكَ» و کلمهٔ حرص را مثال میزند و میگوید این حالت با محتوای سورهٔ یونس سازگار است، چون سورهای است که حول انذار شکل گرفته است.
او آیات دربارهٔ کر و کور را که خطاب به پیامبر است نقل میکند. دربارهٔ ابراهیم و فرشتهها میگوید به نظر میرسد در هلاکت اقوام رضایت پیامبر لازم است، و به گمان او این پیامبر رضایت نمیداد و اگر فرشتهها میآمدند بیشتر از ابراهیم مقاومت میکرد. دو داستان آخر سوره دربارهٔ پیامبرانی است که به راحتی رضایت دادند، و او میگوید شاید خداوند موسی را برای روحیهٔ واقعبینانهاش ستایش میکند.
پایان نامعلوم و اولین مخاطب قرآن
حاضری میپرسد این با خاتمیت چگونه است. او میگوید با نزول عذاب نبوت و تعلیمات پیامبران از بین نمیرود و مشرکین قریش نمیتوانستند بگویند چون تو خاتم هستی ما عذاب نمیشویم. به گفتهٔ او ما آخر داستان را میدانیم، ولی وقتی سوره نازل میشد عاقبت کار معلوم نبود.
او میگوید فراموش کنید آخر را میدانید: ماجرا بیشتر شبیه موسی بود که سران مشرکین از بین رفتند و بقیه ایمان آوردند، و در داستان یونس همه ایمان آوردند. او با لطیفهای دربارهٔ دو نفر در سینما میگوید مانند نفر دوم، interactive بخوانید. به گفتهٔ او اینکه کدام عذاب نازل میشود به رفتار خود آدمها بستگی داشت.
او میگوید نکتهٔ خیلی مهم و مغفول این است که اولین مخاطب قرآن شخص پیامبر است: «لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤَادَكَ». عاقلانهتر این است که موقعیت تاریخی را در نظر بگیریم و بفهمیم تأثیر آیات بر خود پیامبر چه بود؛ قلب پیامبر و رضایت او به نزول عذاب اهمیت دارد.
ایمان در لحظهٔ عذاب و فضل الهی
در آیات ۴۶ تا ۵۳ به پیامبر گفته میشود که ممکن است بعضی از این هلاکتها را خودش ببیند؛ مشرکان با تمسخر میپرسند وعده کی است. او میگوید ایمان در لحظهای که عذاب نازل میشود فایدهای ندارد و این بعداً در داستان فرعون پررنگ میشود. این قطعه تقریباً یک صفحه و خوردهای است و آخرش دعوت به قرآن است.
آیهٔ «یَا أَیُّهَا النَّاسُ قَدْ جَاءَتْکُمْ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّکُمْ» شاید معروفترین آیات سورهٔ یونس باشد. او تأکید میکند که این سوره خطاب «یاایهاالذین آمنوا» ندارد: فضای سوره مواجههٔ مشرکین با پیامبر و خطری است که تهدیدشان میکند.
دربارهٔ آیهٔ «قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ» میگوید خداوند صفت فضل دارد و میشود به سبب آن همیشه شاد بود، مستقل از اینکه چه کردهایم؛ و به گفتهٔ او آنچه در این دنیا دریافت میکنیم بیشتر از فضل خداست. فکر میکند ایمان به فضل و رحمت دربِ آن را بیشتر باز میکند، چون کسی که امید ندارد دعای اساسی هم نمیتواند بکند.
او میگوید قطعهای که با «یاایهاالناس» شروع میشود و با بشارت اولیای خدا در آیهٔ ۶۴ تمام میشود، وسط سورهای که بیشتر انذار است، به آدمهایی اشاره دارد که قرآن را میشنوند و پیروی میکنند و سرنوشت فوقالعاده خوبی دارند.
داستانهای نوح و موسی
او میگوید دو داستانی که حدود دو صفحه و نیم میآید با محتوای سوره هماهنگ است. سه سرنوشت برای قوم تصویر میشود: مثل نوح هلاک کامل، مثل موسی نجات قوم و نابودی سران، و مثل یونس نجات کل قوم؛ به هر سه اشاره شده و به نظر میآید آنچه طولانیتر آمده همان است که برای قوم پیامبر اتفاق افتاده است.
بعد از نوح پیامبران دیگری میآیند و بر قلب کسانی که سرکشی میکنند مهر زده میشود. وقتی حق میآید به آن میگویند «سحر مبین»، همانگونه که دربارهٔ قرآن گفتند؛ و فرعونیان به موسی میگویند آمدی ما را از میراثی که از اجدادمان رسیده دور کنی و در زمین سروری کنی.
او به یک قاعدهٔ روانکاوانه اشاره میکند: آدم چیزی را از درون خودش به بیرون فرافکنی میکند. کسانی که مقابل انبیا میایستند خودشان مستکبرند و دوست دارند کبریا داشته باشند، پس ادعاهای بزرگ نوح و موسی را هم به همین دلیل میدانند؛ و به گفتهٔ او آدمهایی که درونشان ناپاک است نمیتوانند آدمهای پاک را بشناسند.
به گفتهٔ او فرعون پس از دیدن معجزه یقین کرد که موسی پیامبر است ولی مقاومت کرد، و این پدیدهٔ ترسناکی دربارهٔ انسان است که حفظ وضعیت مطلوب تا این حد میتواند باعث پوشاندن چیزی شود که میداند. خواستهٔ موسی هم فقط آزادکردن بنیاسرائیل بود، ولی فرعون نمیتوانست پا عقب بگذارد.
دعای موسی و نوح
آیهٔ ۸۸ را او آیهای استثنائی و مرتبط با محتوای سوره میداند: موسی از خدا میخواهد اموال فرعون و ملأ را نابود کند و دلهایشان را سخت کند تا ایمان نیاورند تا عذاب دردناک را ببینند. او میگوید شاید هیچ پیغمبری دعای مشابهی نکرده باشد، و نکته این است که ایمانی که بعد از نزول عذاب بیاید فایدهای ندارد؛ دعا مستجاب شد و ایمان فرعون برایش فایده نداشت.
به گفتهٔ او این دعا به شدت به موضوع خصوصی پیامبر ربط دارد. اگر خداوند بر دل کسی که تبهکار است مهر بزند کار حکیمانه میکند و پیامبری که نگاهش همسو با خداست با آن همراه است؛ قبل از داستان هم گفته شده بود «کَذَلِکَ نَطْبَعُ عَلَى قُلُوبِ الْمُعْتَدِینَ». او میگوید ما که رقت قلب پیامبر را نداریم از چنین دعایی جا میخوریم، همانطور که از دعای نوح در سورهٔ نوح.
او میگوید پیامبر را مسخره میکردند و ایمان نمیآوردند و پیامبر از رفتار مشرکین دچار حزن میشد و مدام تذکر میگرفت که حریص به هدایت آنها نباشد. در مقابل، موسی نه تنها رضایت دارد بلکه انگار تمایل دارد که حداقل سران مجازات شوند. دعا بلافاصله مستجاب میشود: فرعون هنگام غرقشدن میگوید ایمان آوردم و پذیرفته نمیشود و بدنش نجات داده میشود تا نشانهای باشد.
تذکر به پیامبر و پایان سوره
به نظر او دعای موسی و نوح تذکر شدیدی به خود پیغمبر است. پس از این داستانها آیهٔ «فَإِنْ کُنْتَ فِی شَکٍّ» میآید و او میگوید این نه به معنای شک پیامبر، بلکه تذکر شدید است که شک نکن. مثل اینکه در قلب پیامبر مقاومتی به وجود آمده و شکسته میشود.
حاضری میپرسد این با کاملترین انسان بودن مغایرت ندارد؟ او میگوید از یک طرف پیامبر حیا دارد و نمیخواهد کسی را برنجاند، ولی وقتی عذاب مطرح است تا جای ممکن مقاومت میکند، مثل ابراهیم که حلیم خوانده میشود؛ بیش از ده بار تذکر گرفته است. دربارهٔ مغایرت با انسان کامل میگوید واقعاً نمیداند و باید تعریف انسان کامل را مشخص کرد.
دربارهٔ قوم یونس میگوید آیه نمیگوید ایمان خیلی اساسی آوردند؛ وقتی نشانههای عذاب ظاهر شد سریع عکسالعمل نشان دادند. یک حاضر میپرسد تقصیر چه کسی است که کسانی ایمان نمیآورند، و او میگوید تقصیر خودشان است و در این سوره صدبار گفته شده است.
او میگوید اگر خدا میخواست همه ایمان میآوردند، و پیامبر که حقیقت برایش خیلی واضح است ممکن است فکر کند همه نزدیک ایماناند، در حالی که نیستند. سوره با «وَاصْبِرْ حَتَّى یَحْکُمَ اللَّهُ» در تعلیق تمام میشود؛ در هنر مدرن پایان را باز میگذارند که خودتان تصمیم بگیرید، ولی اینجا قرار نیست خودتان تصمیم بگیرید.
→ متنِ کاملِ این جلسه