او نخست یادآوری میکند که جلسهٔ گذشته چه چیزهایی گفته بود: حق داریم قصههای قرآن را مثل یک داستان ادبی بخوانیم. سپس دربارهٔ شروع داستان و اثر آن میگوید، به رؤیا و تأویل احادیث در این داستان میرسد و در پایان دربارهٔ جملهٔ «قال قائل منهم» بحث میکند. در میانه به پرسشهای حاضران دربارهٔ ادبیات مدرن و مردانهبودن داستان هم پاسخ میدهد.
نگاه ادبی به قصههای قرآن
او یادآوری میکند که جلسهٔ گذشته مسائل تاریخ و جغرافیای قصه را گفته بود و، به گمان او، تقریباً هیچکدام در فهمیدن قصه نکتهٔ مهمی ندارند. گفته بود که ما حق داریم قصههای قرآن را با اینکه واقعی هستند به عنوان یک داستان نگاه کنیم، و به نظرش کسی که موافق نیست به درک درستی از نقش روایتکردن در فرهنگ نرسیده است.
به گفتهٔ او در قرن بیستم به زبان و، شاید در نیمهٔ دوم آن، به روایت اهمیت داده شد. حتی تاریخ را تا حدود زیادی با ضوابط روایتکردن میتوان نگاه کرد، و بسیاری از چیزهایی که دربارهٔ دنیا میدانیم برای ما روایت شدهاند. فرض این است که خدا دارد این قصه را روایت میکند؛ و اگر با دید مذهبی نگاه کنیم، در زندگی یوسف خدا فعالانه دخالت دارد و بخشی از داستان را او میسازد، پس مؤلف زندگی همان کسی است که آن را روایت میکند.
دربارهٔ نوع ادبی روایت داستان یوسف او حس عمومی دارد که میتواند نوع ادبی خوب و موفقی باشد: لحظههای خاصی از یک داستان خیلی بلند را طوری انتخاب کنید که در حجم کوتاهی بگنجد و محتوای اصلی قابل بازسازی باشد. ساختار قصه به گفتهٔ او غیرکلاسیک است؛ پردهٔ اول و نقطهٔ عطف اول مشخص است، ولی بعد پر از نقطهٔ اوج است و نقطهٔ عطف دوم را سخت میشود به دست آورد. فصلهای داستان اما مشخصاند. شکستن فرم کلاسیک نه ضعف است نه قوت و بستگی دارد به اینکه داستان چطور درمیآید.
شروع داستان و تأثیر صحنهٔ اول
او میگوید حسن این شروع آن است که اول و آخر قصه به هم وصل میشوند: رؤیا در آغاز هست و در آخر تعبیر میشود، و وقتی یوسف میگوید این تعبیر رؤیای اوست، آدم احساس میکند باید کتاب را ببندد. نکتهٔ دیگر جذاببودن شروع است؛ به نظرش بعضی داستانهای رئالیستی قرن نوزدهم با توصیف شهر و خانه شروع میشوند و خواننده باید خیلی پرحوصله باشد که چند صفحه دربارهٔ باغچه بخواند.
به نظر او این داستان خوب شروع میشود: از اولش یک آدمی را میبینید که یک رؤیایی دیده و پدرش به او نوید بزرگی میدهد. توطئهٔ اصلی داستان، اینکه برادرهایی هستند و ممکن است دخالت بکنند، هم از همان اول گفته میشود. او این شروع را کاملاً کلاسیک میداند.
او میگوید صحنهٔ اول تأثیر خاصی میگذارد و در سینمای کلاسیک سعی میکنند بار معناییاش بیشتر باشد. مثالش فیلم American beauty است: داستان را پدر روایت میکند و شخصیت اصلی اوست، ولی چون فیلم با مونولوگ دختر شروع میشود، فضای فیلم از اینکه فقط پدر شخصیت اصلی باشد درمیآید. دربارهٔ داستانهای اول شخص هم میگوید با راوی همدلی ایجاد میکنند، و تماشاگر از نظر روانی میل دارد در ابتدا چیز بزرگی ببیند.
ادبیات قرآن و ادبیات مدرن
یکی از حاضران میپرسد میخواهد بگوید ادبیات معاصر هم به این سمت میرود. او میگوید نه: پیشتر گفته بود ادبیات قرآن بیشتر مثل ادبیات مدرن است، ولی به گمان او ادبیات مدرن جنبههای محتوایی دارد که در جهت دور شدن از محتوای ادبیات قرآن است، چون هنر دارد انسانی میشود. پیش از دوران مدرن فردیت هنرمند در هنرش نقشی نداشت؛ در حافظ شما عارف و نمادهای سبک عراقی را میبینید، ولی وقتی نیما از شب پره حرف میزند، به گفتهٔ او این واقعاً شب پرهای است که در حیاط خانهٔ نیما هست.
او میگوید روایت در دنیای مدرن شخصیتر میشود، مثل جریان سیّال ذهن، و انتظار نباید داشت روایت قرآن که دانای کل است چنین شود. با این حال میگوید تکنیکهای قرآن با ادبیات کلاسیک جور نیست و روایت دانای کل آن پیشرفتهتر از روایت دانای کل یک قرن پیش است: داستان موسی و خضر ظاهراً سوم شخص است ولی تأثیر اول شخص دارد.
در ادامه میگوید نمیخواهد از حرفش این نتیجه گرفته شود که هر گرایش تازه در ادبیات باید در قرآن باشد؛ در شأن خداوند نیست که جریان سیّال ذهن روایت بکند. چیزی که در قرآن مدرن است قاعده شکنی است: قاعدهای نیست که شکسته نشود، حتی قواعد گرامر که فکر میکند اصلی ترین قواعد زبان هستند. ولی به نظر او ادبیات در دهههای اخیر خیلی فرمالیستی شده، و جنبه های بشری هنر در قرآن نباید باشد و نیست؛ او بیشتر منظورش تکنیک است.
آیا داستان یوسف مردانه است؟
یکی از حاضران میپرسد چرا داستان صددرصد مردانه است. او میگوید نقد فمنیست میخواهد نشان بدهد هنر و ادبیات مردانه است، و به نظر خودش توجه زیاد به فرم هم ویژگی مردانه است؛ ولی قبول ندارد که داستان قرآن به این معنا مردانه باشد. نکتهای که میبیند غیبت زنهاست: به غیر از حضرت مریم، شخصیت زنی که روایت شود نداریم و همه در حاشیهاند. او این را به شأن زن و مرد مربوط نمیداند.
او پاسخ نمیدهد و به مقالهٔ «زمان زنان» از کریستوا ارجاع میدهد که میگوید توجه به زمان خطی و تاریخی میل مردانه است و زنها تمایل ندارند در تاریخ ثبت شوند. به نظر خودش قرآن دوقطبی غیب و شهادت را برجسته میکند و زنها به غیب و مردها به شهادت متمایلاند. مریم را مثال میزند که خدا یک بار او را از پردهٔ غیب درمیآورد و او میگوید ای کاش مرده بودم و فراموش شده بودم. به گفتهٔ او «ذَکَر» از «ذِکر» و «نساء» از «نسیان» میآید.
او میگوید قرآن مردسالارانه نیست: مردهای قرآن مرد تیپیکال نیستند، واژهٔ مردانگی در قرآن نیامده، و متن را متعادل میداند، چون تمثیل در کنار استدلال را ویژگی زنانه میداند و انتزاع را مردانه. به نظرش طبق منطق قرآن قرار نیست زنها روایت شوند و مردها بیشتر میل دارند در تاریخ ثبت شوند؛ فرهنگ ما هم این را ارزش میداند، پس طبیعی است که زنها هم چیزهای مردانه بخواهند، چون از بچگی به آنها گفتهاند این مهم است.
او میگوید در قرن بیستم دو نهضت بزرگ هست که یکی بر تفاوت آدمها و دیگری، در جریان اصلی فمنیست، بر شباهت زن و مرد تأکید میکند، و هر دو در بستر ماتریالیسم رشد میکنند؛ این را خندهدار میداند. از دید مذهبی روح، زن و مرد ندارد و تفاوتها از دو کالبد میآید. پیامبرها در لِوِل روحانی عمل میکنند و تسلیم بودن ابراهیم همان معنایی را دارد که تسلیم بودن مریم؛ بنابراین روایتهای قرآن مربوط به مردها نیست و زنها هم میتوانند بفهمند.
دانستن پایان و حس تقدیر
او میگوید شروع داستان بهطور نمادین کل داستان را در خود دارد؛ دو جملهٔ اول را حذف کنید، داستان زمین تا آسمان فرق میکند. میدانیم برای یوسف اتفاق بدی نمیافتد. یک عده میگویند ویژگی همهٔ روایتهای قرآن این است که خطیاند؛ او این را کاملاً درست نمیداند، و میگوید داستان یوسف خطی است ولی از نوع داستانهایی که آخرشان را میدانید.
او میگوید نویسنده میتواند پایان را لو بدهد تا خواننده به چگونگی توجه کند. «مرگ ایوان ایلیچ» از تولستوی با مردن او شروع میشود و تمام داستان شرح این است که چطور میمیرد؛ فیلم «مادیان» هم در اولین صحنه مادر را نشان میدهد که به دیدن دخترش میرود که بچهٔ اولش را به دنیا آورده. به گفتهٔ او آخر داستان را اول آوردن حس تقدیر ایجاد میکند و توجه را به چگونگی پیشرفت داستان میبرد.
او میگوید داستان یوسف زمانها را به هم نمیریزد، ولی حس اینکه آخرش را میدانیم هست، و آیههایی مرتب تأکید میکنند که خدا این کار را میکند، مثلاً «وَاللَّهُ غَالِبٌ عَلَىٰ أَمْرِهِ». وقتی یوسف را در چاه میاندازند نگران نیستیم، چون چیزی از آینده میدانیم؛ میگوید نمیخواهد بگوید همه چیز را میدانیم. نکتهٔ اساسی در پردهٔ اول لو میرود، و در قرآن خداوند خط کلی داستان را از وسط داستان اعلام میکند. او همین را در آغاز سورهٔ قصص هم میبیند.
یکی از حاضران میگوید به نظر او داستانهایی که آخرشان روایت میشود حس تقدیر ایجاد نمیکنند ولی داستان یوسف بهطور خاص ایجاد میکند. او مخالفت میکند و میگوید حس تقدیر چیز مذهبی نیست و یعنی محتوم بودن؛ لازم نیست تولستوی مذهبی باشد، مرگ برای همه مقدر است.
همدستی با یوسف و یعقوب
به گفتهٔ او چون از اول اطلاعاتی داریم که برادرها ندارند، خواننده از برادرها دور میشود و به یوسف و یعقوب نزدیک میشود. به نظرش کارهای برادرها مذبوحانه است و قرار است ما آنها را از سطح بالا ببینیم، ولو اینکه شاید خودمان بیشتر شبیه آنها باشیم. تأثیر روایتهای قرآنی این است که با پیغمبرها همنشین شویم و دنیا را از دید آنها ببینیم.
او میگوید ابتدای داستان از نظر عاطفی هم تحریککننده است: رابطهٔ پدر و پسری که در آن عاطفه موج میزند و اسم همدیگر را مدام میبرند. قرآن جاهای زیادی ایجاز دارد و وقتی ایجاز رعایت نمیشود میخواهد تأثیر خاصی بگذارد. برادرها همراه با شیطان یاد میشوند و در تمام داستان غریبه و دشمناند؛ یوسف انسان میشود و آنها شیطان. اگر این شروع برداشته شود، به نظر او داستان حادثهای میشود مثل تورات.
رؤیای یوسف و سن او
او میگوید دو چیز جدا از این رؤیا تعبیر میشود: اینکه یوسف تأویل احادیث یاد میگیرد و اینکه به بزرگی میرسد. یازده ستاره و خورشید و ماه نماد برادرها و پدر و مادرند و سجده یعنی به مقامی میرسد که اینها خاضعش میشوند. به گفتهٔ او در رؤیا شب نشانهٔ ناخودآگاه است و دیدن ستاره نشان رسیدن به علومی است که به ناخودآگاه مربوط میشود. رؤیای یوسف در تورات اینطور نیست.
او نکتههایی کلی دربارهٔ رؤیا میگوید: رؤیایی که خودتان در آن نیستید، مثل رؤیای پادشاه، به احتمال زیاد شخصی نیست، ولی اگر در آن درگیرید به زندگی خودتان مربوط است. هرچه رؤیا سورئالتر باشد باید بیشتر تعبیر نمادین کرد، و رؤیای یوسف به وضوح اینطور است. رؤیاهای عظیم شاید خیلی دیر تعبیر شوند، و رؤیاهای خاص کودکی ممکن است به کل زندگی مربوط باشند.
دربارهٔ سن یوسف احساس میکند در قرآن خیلی کمتر از هفده سالِ تورات است؛ به نظرش رؤیاهای اینقدر عمیق معمولاً در سنین پایینتر دیده میشوند، لحن یوسف در حرف زدن با پدرش بچگانه تر از هفده سال است و تکرار «رَأَيْتُهُمْ» حس بچگانه دارد. میگوید سن هایی که در تورات هست موثق نیست. او میگوید، با اعتراف به اغراق، که یعقوب با این رؤیا از همان لحظه خودش را وقف یوسف میکند.
صحنهٔ دوم، گذر زمان و «قال قائل منهم»
او میگوید آنچه صحنهٔ اول انجام میدهد بلافاصله به صحنهٔ دوم پیوند میخورد: یوسف نهی میشود از اینکه رؤیایش را بگوید و برادرها خطرناکاند. در سینما هم میخواهند شخصیتی وارد شود، پیشتر حرفش را میزنند؛ و در صحنهٔ بعد برادرها را در همان حالتی میبینیم که انتظار داریم، نشستهاند و توطئه میکنند.
در داستان یوسف زمان معمولاً ذکر نمیشود، ولی حس گذشت زمان هست. آیهٔ هفتم بین صحنهٔ اول و صحنهٔ توطئه میآید؛ بدون آن، صحنه بلافاصله به توطئه کات میخورد، ولی با این جمله حس تأخیر میآید. او میگوید شاید یک سال گذشته باشد؛ ذکر نمیشود ولی احساس تأخیر هست.
دربارهٔ آیهٔ دهم میگوید سه جمله داریم: اولی با «قالوا»، دومی بدون فاعل، و سومی «قال قائل منهم»، که به گفتهٔ او جای دیگری در متنهای عربی یا قرآن دیده نمیشود. به نظر او جملهٔ دوم، «اقتلوا یوسف»، حرف شیطان است و به جمع خطاب میکند و وعده میدهد که بعداً آدمهای خوبی میشوید. جملهٔ سوم مثل الهام الهی است، هرچند خدا مستقیماً به چنین آدمهایی الهام نمیکند و انگار به ذهن یکیشان رسیده؛ پیشنهاد رئوفانهای است: اگر میخواهید این کار را بکنید، او را در چاه بیندازید تا کاروانی ببرد و فقط از پیش پدر برود.
او میگوید در وسوسه های شیطانی همیشه آن چیزی که وعده میدهد کاملاً برعکسش میشود: وجه پدر نهتنها خالی نمیشود، پرتر میشود، چون تا آخر داستان توجه یعقوب فقط به یوسف است. یکی از حاضران میپرسد قرآن میخواهد بگوید شیطانی وجود دارد؛ او میگوید نمیخواهد از این نتیجه بگیرد شیطان موجودی خارجی است و همه القائات شیطانی را قبول دارند. شاید کسی آن را به زبان هم نیاورده باشد.
→ متنِ کاملِ این جلسه