سخنران با این فرض ادامه میدهد که همه میدانند در داستان یوسف چه میگذرد و استدلالهای جلسهٔ قبل را تکرار نمیکند. او نکتههایی را که پیشتر گفته بود، مثل شباهت ادبیات قرآن با ادبیات مدرن، دوباره مطرح میکند و توضیح میدهد که منظورش شباهت در همهٔ وجوه نیست.
قرآن و ادبیات مدرن
او میگوید ادعایش این نیست که ادبیات قرآن کاملاً شبیه ادبیات مدرن است و نباید هم باشد. به نظر میآید هر دو نگرش خوب است. در ادبیات مدرن شخصیتهای خاکستری خوباند و او فکر میکند این گرایش خوبی است، چون آنچه میبینیم محدود است؛ اما اگر کسی قرآن را کتاب خدا بداند، داستانهای آن چنین نیستند و سیاهترین و سفیدترین آدمها را در آن میبینیم.
جریان سیّال ذهن را هم نباید در قرآن انتظار داشت، چون ذهن سیّالی در کار نیست. در عین حال تکنیکهایی در قرآن هست که تا قرن قبل سابقه نداشتند، مثل کنترل ریتم در روایت، و او میگوید که از خیلی جهات فنی، ادبیات قرآن بیشتر شبیه ادبیات مدرن است تا کلاسیک.
سوم شخصِ کنترلشده
به گفتهٔ او همهٔ روایتهای قرآن سوم شخصاند و یک دانای کل به معنای واقعی روایت میکند، اما اطلاعات را مثل ادبیات قرن نوزدهم در اختیار ما نمیگذارد. مثلاً در داستان یوسف هرگز نمیشنویم که او چرا کاری کرد؛ فقط میبینیم چه کرد و چه گفت، و باید خودمان بفهمیم درونشان چه میگذرد. او میگوید البته چیزهایی هست، نه اینکه هیچ نباشد.
او کنترل روایت سوم شخص را خیلی جدید میداند و میگوید در همین ۳۰ تا ۴۰ سال اخیر به عنوان تکنیکی خوب مطرح شده است که هم از مزایای سوم شخص بهره ببرد و هم حس اول شخص بدهد. نمونههایی میآورد: «سرخ و سیاه» استاندال، که به گفتهٔ او، هرچند نمیخواهد بگوید دقیقاً چنین است، جنگ را از دید آدمی گیرافتاده در میدان نشان میدهد، و داستانی از هنری جیمز دربارهٔ یک کودک که اطلاعات به فهم او محدود است.
یک نمونهٔ خیلی خاص را داستان ذوالقرنین میداند: فعل «وجد» مرتب تکرار میشود و ما دریافتهای ذوالقرنین را میبینیم، حتی چیزی را که درست نیست، مثل غروب خورشید در چشمهای گلآلود؛ او میگوید ما میدانیم خورشید چنین نیست و میگوید ممکن است دریاچههایی که بالای کوههای آتشفشانی تشکیل میشوند چنین صحنهای پدید آورند. داستان موسی و خضر را هم تقریباً همینطور میداند: اطلاعات ما در حد اطلاعات موسی است.
زنان، ریتم و میاننویس
او به پرسش دفعهٔ قبل دربارهٔ کمتر بودن ذکر زنان بازمیگردد و میگوید در قرآن فقط یک شخصیت زن اصلی داریم. میگوید میل به ثبتشدن در تاریخ خطی را میل مردانه دانسته بود و به مقالهای از کریستوا ارجاع داده بود، و احساس میکند ممکن است بد فهمیده شده باشد؛ این به برونگرایی یا درونگرایی زنان ربطی ندارد. کریستوا در آن مقاله ادعا میکند که زنان بیشتر به زمان چرخهای گرایش دارند؛ او میگوید خودش نمیگوید زنان اصلاً به تاریخ خطی کار ندارند.
دربارهٔ ریتم میگوید در قرآن چیزهایی شبیه میاننویس هست، یعنی جملهای خارج از روایت که حس گذشت زمان یا گسست عاطفی را القا میکند، مثل فاصلهٔ زمانی میان صحنهٔ اول و دوم داستان یوسف. لازم نیست خواننده این تکنیکها را بشناسد؛ هر کس داستان را با دقت بخواند حس میکند فاصلهٔ زمانی کم نیست. او مثالهایی از جوابهای سریع میآورد: «فَغَفَرَ لَهُ» و «افْعَلْ مَا تُؤْمَرُ».
سن یوسف
او میگوید یوسف در تورات ۱۷ ساله است، ولی در قرآن به نظر میآید تقریباً نصف این سن را دارد؛ شاید ۸ یا ۹ ساله. به گفتهٔ او همهٔ سنها در تورات خیلی بالاست و شاید با نصف کردن آنها با قرآن منطبق شود، ولی توجیهی ندارد و نمیداند. یکی از حاضران میپرسد آیا پس عوض کردهاند؛ او میگوید نه، ممکن است معیارها فرق کند.
او چند نشانه میآورد: لحن ابتدای سوره به نظرش کودکانه است؛ برادرها از پدر اجازه میگیرند که یوسف را ببرند «يَرْتَعْ وَيَلْعَبْ»؛ یوسف در مقابل برادرها حالت کاملاً بیدفاعی دارد؛ «هَٰذَا غُلَامٌ» یعنی کودک؛ و عزیز مصر میخواهد او را فرزند بگیرد، که با جوان ۱۷ ساله جور نیست.
نگاه از بالا و قطعههایی از یک رمان
او میگوید در سراسر قرآن، مخصوصاً در روایتها، قرار است عادت کنیم از همان دیدگاهی که خدا نگاه میکند نگاه کنیم. شروع داستان با یوسف و یعقوب باعث میشود از نظر عاطفی با آنها همراه باشیم و برادرها بیگانه به نظر برسند. در قرآن همیشه شاهدی هست و بعضی او را میبینند و بعضی از او غافل بودند؛ مثل موسی که خدا به او میگوید «أَسْمَعُ وَأَرَىٰ»، در حالی که فرعون متوجه حضور او نیست.
داستان یوسف را شبیه اثری میداند که به جای یک رمان طولانی قطعههایی را جدا کرده و روایت میکند، و خواننده برای همراه شدن باید چیزهایی که اینجا ذکر نشده را با تخیل خودش بسازد. به گفتهٔ او فقط برای خلاصهکردن نیست: صحنههایی با بار عاطفی خیلی بالا، مثل آوردن پیراهن یوسف یا معرفی یوسف خودش، کنار هم قرار میگیرند، و به نظر او این روش روایت را مؤثرتر میکند.
نمادین بودن و واقعی بودن
او میگوید نکتهای را که در جلسهٔ آخر در حد یک جمله گفته بود، میخواهد تأکید کند: افتادن یوسف در چاه وجه نمادین هم دارد، چون چاه با حقیقت او، کسی که علوم پنهان را در اختیار مردم میگذارد، مناسبت دارد. به گفتهٔ او داستانهای قرآن را میشود مثل روایت تحلیل کرد و در عین حال باور داشت که واقعیاند؛ مشکلش با تعبیر صرفاً نمادین این است که در آن معمولاً چیزی از واقعیت کم میشود.
او میپذیرد که دربارهٔ واقعی بودن همهٔ داستانها، مثلاً آدم و حوا، اختلاف نظر هست و جای بحث دارد. خودش فکر میکند باید داستان را واقعی فرض کرد مگر اینکه دلیل محکمی خلافش باشد، چون قرآن ادعای واقعی بودن دارد. کسی که میگوید داستانی نمادین است باید دلیل بیاورد. در پاسخ به یکی از حاضران که به «کوثر» اشاره میکند، میگوید که قرآن تمثیل هم دارد و ربطی به این بحث ندارد؛ بحثش دربارهٔ داستانهاست.
نمادهای ثابت و ناخودآگاه
او میگوید در ناخودآگاه مجموعهای از نمادهای ثابت داریم که به فرهنگ بستگی ندارند، مثل دست، خورشید یا آب زلال، و مجموعهای از نمادهای فرهنگی هم داریم که برای هر آدمی بسته به تاریخ و فرهنگش فرق دارد؛ میگوید نمیخواهد چیزی را مطلق بگوید ولی تقریباً چنین است. ناخودآگاه در بیداری هم فعال است و زمزمه میکند؛ باید خواب رفت تا شنید. دربارهٔ رؤیایی که دانشجویی تعریف کرده بود، میگوید رؤیا دارد شکل میگیرد و افکاری که در روز به ذهن میرسد مقدمهٔ آن است، نه برعکس.
او همین را به داستان یوسف میبرد: یعقوب که حسادت برادرها را میدید، ممکن است ناخودآگاه ترس گرگ را درک کرده باشد، و ایدهٔ انداختن یوسف در چاه برای کاروان هم مثل حقیقتی است که از ناخودآگاه به ذهن یکی از برادرها رسیده. نتیجه میگیرد که این رویدادها هم واقعاً اتفاق افتادهاند و هم وجه نمادین دارند، به خاطر دخالت ناخودآگاه در تصمیمها و برداشت آدمها.
نماد در زندگی، احکام و تأویل احادیث
او میگوید میخواهد از موضوع داستان کمی خارج شود: وقایع زندگی هم، نه همیشه ولی اغلب، بار نمادین دارند؛ مثلاً اگر مدام چیزی از دستمان بیفتد و بشکند، ممکن است با شکستن عهدی مرتبط باشد، هرچند نمیخواهد بگوید هر شکستنی چنین است و میگوید حرفهایش را زیاد تعمیم ندهید. احکام دینی را هم نمادین میداند و میگوید اعمالی مثل ناخن گرفتن یا طواف بر ناخودآگاه اثر میگذارند، حتی اگر کسی فلسفهاش را نداند. او میگوید دربارهٔ طرح این بحث شک داشت.
نکتهٔ آخر او این است که در قرآن حرفی از «تعبیر رؤیا» نیست، حرف از «تأویل احادیث» است. رؤیا حدیث است و زندگی یک پیامبر هم حدیث است، چنانکه قرآن میگوید «فجعلناهم أحادیث». بنابراین چاه و کاروان هم احادیثیاند که وجه پنهانتری دارند و کار عرفا نادرست نبوده، و با واقعی بودنشان منافات ندارد. یکی از حاضران میگوید از چاه حس خوبی ندارد؛ او میگوید دیدن چاه در رؤیا نشانهٔ خوبی است.
→ متنِ کاملِ این جلسه