در این جلسه، بنا بر شرح آغازینش، دربارهٔ روابط مادر و فرزند و آیین تشرف باستانی و بعضی مسائل روانی صحبت میشود. نخستین سرفصل فهرست جلسه رابطهٔ مادر و فرزند است.
خانواده: خوب و در عین حال خطرناک
او میگوید قبلاً در کلاس گفته بود که در فرهنگ ما نسبت به مادر حالتی شبیه تابو هست و رابطه با پدر و مادر میتواند خطرناک باشد. بعد از کلاس یک عده با ایمیل واکنش نشان دادند و این را نشانهٔ تابویی میداند که حتی نمیتوان دربارهٔ آن حرف زد. خطرناک بودن با خوب بودن تناقض ندارد: مادر مثل نیروی برق است، اگر خوب استفاده شود خیلی خوب است و اگر دست در پریز ببرند میمیرند. تصورش این نیست که مادرها خودشان موجودات خطرناکی هستند.
به گفتهٔ او تقریباً بدون استثنا همهٔ مادرها تا نوجوانی فرزند هنوز خطرناک نیستند؛ خطر ممکن است از جایی ظاهر شود که مسئلهٔ رشد و بلوغ پیش میآید. کودک پدر و مادر را مثل دو غول با حسی خداگونه میبیند و بیشتر آدمها این وضعیت را با درجهای از شدت تا آخر عمر نگه میدارند؛ گاهی تا میانسالی طول میکشد که کسی بفهمد در رابطه با پدر و مادرش چه مشکلاتی بوده است. به همین دلیل خانواده برای آدم مثل نقطهٔ کور میماند، و در فرهنگ ما دربارهٔ مشکلات این رابطه چیزی گفته نمیشود و حالتی تابو دارد.
احسان و فروتنی، نه اطاعت
از نظر او آدم نسبت به پدر و مادرش یک موضع بیشتر نباید داشته باشد: همانطور که در قرآن بسیار تأکید میشود، احسان کند و متواضع باشد و احترام بگذارد. او از کتابهایی در غرب میگوید که رسماً میگویند لازم نیست پدر و مادرتان را ببخشید و گاهی طغیانگری را توصیه میکنند. به نظر او این جالب نیست و کسی هر دیدگاهی هم نسبت به پدر و مادرش پیدا کند، نباید حرمت پدر و مادر شکسته شود. ولی این را با حالت تابو و حس تقدس متفاوت میداند، چون همان تقدس مانع از آن است که کسی فکر کند پدر و مادرش با او چه رفتاری داشتهاند.
او احترام و رفتار فروتنانه را تنها راهی میداند که کسی با آن میتواند در خانواده بدون ضربه به استقلال برسد. اما میگوید در خانوادههای ما به عنوان حکم مذهبی به جای احترام و نیکوکاری از اطاعت حرف میزنند و نپذیرفتن حرف پدر یا مادر را توهین حساب میکنند؛ این را فاجعه میداند. انتظار اطاعت از انسان دیگر را کاملاً مثل شرک میداند: اگر کسی بداند کاری درست نیست و فقط چون پدرش خواسته انجامش دهد، او را جانشین خدا کرده است. دربارهٔ جلب رضایت والدین هم میپرسد این چه ملاکی است؛ به گمان او در ایران امری روتین است که پدر و مادرها نارضایتی ناشی از بحران میانسالی را روی فرزندانشان میاندازند، و فرزند هرچه بکند آنها راضی نمیشوند.
یکی از حاضران میپرسد آیا تا وقتی کسی بچه است اطاعت از پدر و مادر برایش ضروری است. پاسخ این است که لازم نیست آن را مسئلهٔ مذهبی کنند، چون بچه بهطور غریزی اطاعت میکند و خوب و بد در ذهنش چنین شکل میگیرد که آنچه پدر و مادر میگویند خوب است؛ ولی از جایی به بعد این واقعاً درست نیست. هرچه سنتهای جامعه بیشتر منحرف باشد، مثلاً در جامعهای مشرک، آنچه از پدر و مادر میگیرند بدتر است و هرچه بیشتر مستقل شوند بهتر. به خطبهٔ یوسف در زندان اشاره میکند که یوسف در آن میگوید «من از دین آبا و اجدادم پیروی میکنم»؛ به گفتهٔ او معلوم است یوسف میداند چه میگوید و استدلال اورجینال میکند، نه اینکه چون آبا و اجدادش بودهاند پذیرفته باشد.
او تأکید میکند که حتی اگر کسی کشف کند در خانواده به او ظلم شده، هیچ مجوزی برای بیاحترامی نیست. به گفتهٔ او قرآن که دربارهٔ احسان و فروتنی و احترام بسیار میگوید، هیچوقت نمیگوید اگر والدین مشرک بودند این کار را نکن. احسان را با اطاعت متفاوت میداند و راهی برای رسیدن به استقلال: کاری را که خودش درست میفهمد انجام میدهد، نه آنچه آنها خوب میدانند و ممکن است غلط باشد.
شخصیت، مادر رئوف و مادر مخوف
او میگوید بعضی روانشناسان منشأ بیشتر بیماریهای روانی را در رابطه با پدر و مادر میبینند، و اکثر روانشناسان میپذیرند که شخصیت در دو سال اول یا حداکثر پنج سال اول زندگی شکل میگیرد. او میپرسد پدر و مادرها یا مردم چقدر به معیارهای کمال نزدیک هستند، و میگوید همه افکار غلط دارند. خطر این است که کسی خودش را با آنها که خدا فرض میکند و نیستند هماهنگ کند؛ یک جا باید از این مرحله بگذرد و به استقلال برسد. مادر را از پدر خطرناکتر میداند، چون رابطه با مادر بسیار قویتر و تنگاتنگ است.
دو اصطلاح میآورد که به نظرش جالب است: مادر رئوف و مادر مخوف. هر دو فرزندانشان را فوقالعاده دوست دارند. مادر رئوف وقتی احساس کند فرزند اگر مستقل باشد برایش بهتر است، چون خودخواه نیست به جدایی تن میدهد. مادر مخوف بهراحتی به این جدایی تن نمیدهد. او میگوید در همهٔ دنیا متداول است که خیلی از مادرها موقع ازدواج فرزندانشان مشکلاتی ایجاد کنند، مثلاً مسئلهٔ مادرشوهر؛ از نظر روانشناسی در محدودهای بهتر است پسرها از مادرشان فاصله بگیرند.
در پاسخ به پرسشی دربارهٔ معنای این جدایی میگوید لزوماً فیزیکی نیست و پدر و مادر خوب باید از اینکه فرزند به سنی رسیده که مستقل شده استقبال کنند. تا یک سنی قاطعیت نشان دادن خوب است، ولی از جایی به بعد باید فرزند را مستقل به رسمیت شناخت. پسر نوح را مثال میزند که به او ایمان نیاورد و میپرسد نوح چه کند، کتکش بزند؟ در بهترین حالت مبانی دین را برایش توضیح میدهد. نباید فرزند را با فشار عاطفی یا وابستگی مالی مجبور کرد.
فروید: مادر و جنسیت فرزند
به گفتهٔ او فروید نخستین بار رسمی دربارهٔ تأثیر رابطه با مادر در جنسیت فرزند صحبت کرد. به نقل او، پسر و دختر هر دو در ماههای اول به مادر چسبیدهاند و پایهٔ جنسیت برای هر دو مؤنث است. دختر در همان پایه میماند و در مراحل رشد جنسی به پدر، که نمایندهٔ جنس مخالف است، علاقهمند میشود. اما پسر باید از این پایه فاصله بگیرد، و برای اینکه مرد جنسیت مردانهٔ خودش را احراز کند لازم است از مادرش دور شود؛ این لزوماً به معنای فاصلهٔ فیزیکی نیست.
او میگوید پسری که مادرش خیلی به او میرسد و اجازه نمیدهد از خانه دور شود، وقتی بزرگ شود مرد نرمال و قوی نمیشود و مرد خیلی ضعیفی از کار درمیآید. دلیلش را انگیزهٔ بد مادر نمیداند؛ میگوید زن منطق رفتار با پسربچه را نمیداند، و در این سن برای بیرون آمدن پسر از آن حال و هوا سختگیری و تحکم لازم است. دلسوزی زیاد به دخترها کمتر آسیب میرساند، ولی به پسر جدی آسیب میزند.
آیین تشرف در دنیای قدیم
او تصویری از دنیای قدیم میدهد که الگوی مرد و زن در آن خیلی فرق داشت: توی چادر جای زنان و بچههاست و بیرون چادر و محل شکار جای مردان. در همهٔ اقوام گذشته آیین تشرفی بود که پسر را از چادر بیرون میآورد و مرد میکرد، و به گفتهٔ او در دوران خیلی قبل بسیار سخت بود؛ مثلاً در استرالیا پسرها را در جنگل به درخت بسته و ساعتها شلاق میزدند. میگوید اگر پسری میمرد مسئلهای نبود، چون زندگی مردها در جهان قدیم آنقدر سخت بود که کسی که نمیتوانست آیین را تحمل کند زنده هم نمیماند.
تا مدتی سربازی آیین تشرف بود و تنها محیطی که در دنیا خالص مردانه مانده محیط نظامی است که انضباط در آن هست و دلسوزی نیست. سربازی را آخرین آیین تشرفی میداند که وجود داشت و میگوید هرچه جلوتر میآییم کمتر میشود؛ میگوید یونگ هفتاد هشتاد سال پیش پیشنهاد کرد چیزی شبیه سربازی اجباری یا اردوهای سخت بدون سایهٔ مادر وضع شود.
به گفتهٔ او تقریباً اکثریت قریب به اتفاق مردها از پایهٔ زنانه جدا نمیشوند و درصدی از آن در رفتارشان هست. یکی از سادهترین دلایل شیوع همجنسگرایی را همین میداند: بعضی مردها کاملاً از آن پایه جدا نمیشوند و تمایل به همجنس پیدا میکنند.
مادر، دختر و احتیاط نسبت به والدین
او میگوید مادرها میتوانند مانع شوند و در ایران میشوند که دخترها از آن پایه حرکت کنند و به جنس مخالف علاقهمند شوند؛ این پدیده با درجاتی هست. میگوید پدر و مادرها در اکثر خانوادهها روابط خوبی ندارند و خیلی از مادرها ناآگاهانه احساس بدشان نسبت به شوهر را به دخترشان منتقل میکنند؛ دخترها محرم راز مادر هستند.
این را یکی از بزرگترین آسیبهایی میداند که مادرها به دخترانشان میرسانند: اگر دختر حس خیلی خوبی نسبت به پدر نداشته باشد تمام زندگیاش اختلال پیدا میکند. میگوید احتیاط در رابطه با پدر و مادر از آن است که در فرهنگی با انحرافات زیاد زندگی میکنیم؛ باید با خانواده هشیارتر برخورد کرد و مثل تابو نباشد. نمونهای از بعد از انقلاب میآورد: متعارف بود که بچهها مذهبی شوند در حالی که پدر و مادرها مذهبی نبودند، و برای چنین فرزندی سخت است بگوید پدر و مادرم گمراه هستند.
مردسالاری غرب و دو فمنیسم
پرسشی مطرح میشود که چرا در جامعهٔ مردسالار ما مادر مقدس است ولی در غرب به آن شدت نیست. پاسخ این است که از نظر اجتماعی و قانونی روابط ما مردسالار است ولی از نظر فرهنگی غرب مردسالارتر است: مردسالاری فرهنگی یعنی همهٔ ارزشها مردانه است و ارزشهای زنان وجود ندارد، تفکر و قدرت مهم است و عاطفه مهم نیست. به نظر او در غرب ارزشهای زنانه کاملاً از بین رفته است؛ زنان وارد دنیای مردانه شدهاند و حقوق مساوی میخواهند، و دربارهٔ اینکه مادری فضیلت است یا نه بحث میشود.
او دو نوع فمنیسم را نام میبرد: مبتنی بر تفاوت و مبتنی بر شباهت. فمنیسمی که در جامعهٔ ما مطرح شده مبتنی بر شباهت است و فرض میکند تفاوتی نیست و حقوق مساوی اجتماعی کافی است. فمنیسم مبتنی بر تفاوت میگوید ارزشها زنانه نیست و این دنیا ساختهٔ زنها نیست و نوع دیگری از زندگی برای زنان مناسب است. به گفتهٔ او فرهنگ ما اینطور نیست که همهٔ ارزشهای زنانه در آن انکار شده باشد؛ مردم در جوامع شرقی هنوز نسبت به مادری حس تقدس دارند.
او میگوید در جلسهٔ معروفی در ایرلند رسماً به زنان توصیه شده است که همجنسگرا باشند، چون در هر رابطه با مرد سلطه هست؛ و جنگ قدرت را ویژگی مردانه میداند. کتابی به نام «زن بودن» را معرفی میکند و از آن مثالی میآورد: گرایش مردان به قدرت غریزی است و در زنان میل به زیبایی و حس بیشتری نسبت به روابط عاطفی و عشق هست.
→ متنِ کاملِ این جلسه