او در ادامهٔ بحث داستان سورهٔ یوسف ابتدا به وجه نمادین کاروان و پیراهن میپردازد، سپس به چند نکتهٔ ادبی داستان، و بعد به ورود یوسف به مصر و داستان یوسف و زلیخا. در پایان دربارهٔ گمراهی از نوع زنانه صحبت میکند.
کاروان، گرگ و سرنوشت یوسف
او میگوید در جلسهٔ قبل دربارهٔ وجه های تمثیلی گفت که برادران یوسف به طور تمثیلی نماد گرگ هایی هستند که قصد دارند یوسف را از پدرش جدا کنند، و چاه به نوعی با حقیقت یوسف متناسب است. کاروان به طور تمثیلی نحوهٔ معیشت انسان در زندگی است و مصر آن زمان مرکز قدرت عالم بود. روی گرگ و چاه و کاروان تأکید زیادی نیست، ولی روی پیراهن تأکید بیشتری هست.
او میگوید حرف یکی از برادران که گفت یوسف را نکشید و در چاه بیندازید تا کاروانی ببرد، مثل یک الهام الهی است که یوسف را به سرنوشتش نزدیک میکند. منظورش این نیست که قرار بوده برادران گناه کنند؛ قرار بوده یوسف به مصر برود و فرمانروایی را به دست بگیرد، و اگر برادران آدمهای خوبی بودند یوسف به طریق دیگری این مسیر را طی میکرد، بدون رنج زیاد.
وجه نمادین پیراهن
او میگوید پیراهن در روانشناسی نماد personality است، یعنی نحوهٔ جلوه کردن ما در جامعه؛ این یک ماسک است که اصلاً معنای منفی ندارد. لازم نیست کسی همهٔ ابعاد وجودش را به یک باره در جامعه نشان دهد، و ممکن است خود را بهتر یا بدتر از آنچه هست نشان دهد، بدون اینکه خودآگاه باشد.
در داستان یوسف موضوع عمیقتر است: مسئله ظاهر شدن در «دنیا» است. پیراهن نماد آن بخش از یوسف است که در این دنیا ظاهر میشود، در مقابل وجهش که غایب است و گویی جان او پیش خداست. کسی نمیتواند با خود یوسف کاری بکند؛ برادران پیراهنش را به خون آلوده میکنند و زلیخا پیراهنش را پاره میکند.
ما به حقیقت یوسف نزدیکیم و دیگران چیز دیگری میبینند: برادران او را رقیبی میبینند و آن شخص کاروان فقط به فکر گرفتنش به غلامی میافتد. داستان را خدا روایت میکند و گویی ما یوسف را طوری میبینیم که خدا میبیند؛ پیراهن مرتب تأکید میکند که ببینید دیگران نسبت به یوسف چه دیدگاهی دارند. دربارهٔ بقیهٔ پیغمبران زیاد به این موضوع کار نداریم که دیگران آنها را چگونه میبینند.
نکتههای ادبی داستان
سه صحنهٔ اول داستان فقط دیالوگ است و حتی یک کلمه شرح صحنه ندارد. او میگوید هنوز از این عصبانی است که میگویند زیباییشناسی قرآن همان چیزی است که بین اعراب بوده، و اگر کسی چنین داستانی بنویسد و خوب دربیاورد اثری آوانگارد حساب میشود. با این حال لطمهای به داستان نمیخورد، چون قبلاً زمینهچینی شده و همهچیز روشن است.
بعد از پیشنهاد برادران صحنه مثل برش در فیلم عوض میشود. هیچ حرفی نیست که برادران پذیرفتند یا نپذیرفتند، ولی از اینکه به یعقوب میگویند یوسف را به ما بده میفهمیم حرف آخر تصویب شده است.
او میگوید نویسنده باید تصمیم بگیرد از خواننده چه توقعی دارد. به گفتهٔ او داستانهای قرآن برای کسانی نوشته شده که صد بار یا هزار بار آنها را میخوانند و رعایت فهم عموم در آنها نشده است؛ مثلاً جملهٔ یعقوب که دلش تنگ میشود، بار اول فاجعه بودنش را نمیفهمید ولی بار دوم متوجه میشوید این آخرین دیدار است. غیبت یعقوب از داستان از نظر دراماتیک نکتهٔ مهمی است: با توجه به عواطفی که از او نشان داده شده، نبودنش التهابی ایجاد میکند.
ریتم و حرف ربط «و»
در آیهٔ پانزدهم، که اولین شرح صحنه در این داستان است، یک «و» اضافه هست: بین بردندش، جمع شدند، وحی کردیم و آمدند همه «و» است و جواب فلما هیچوقت نمیآید. به نظر او حرف ربط ریتم را تند میکند و اجازهٔ مکث نمیدهد، چون این صحنه یک کم زیادی زشت است و گویی میخواهند زود از آن رد شوند.
او در پرسش و پاسخ میگوید نمیخواهد بگوید فکر نکنید؛ این صحنه مهمترین لحظهٔ داستان است ولی بدون جزئیات روایت میشود. به نظرش یوسف غافل گیر میشود و ممکن است کینهٔ برادران را به دل بگیرد، و در چاه به او وحی میشود تا این طور نشود؛ «و» بین دو صحنه مثل این است که خدا نخواست حتی برای لحظهای بدی به دل یوسف بنشیند. میگوید ممکن است هر کس حسی داشته باشد و او فقط میگوید اینجا یک «و» اضافه است.
او میگوید سریع بودن به این معنی نیست که اینجا اتفاق مهمی نیفتاده، مثل فیلمی قدیمی که کارگردانش قتل دختربچه را نشان نداد و به تخیل آدمها واگذار کرد. هر چیز غیرعادی در اثر هنری جایی است که باید مکث کرد؛ اگر در قرآن انحراف از گرامر دیدید حتماً باید مکث کنید.
فروخته شدن یوسف و ورود به مصر
در آمدن کاروان هم ریتمی شبیه این هست و روی این تأکید میشود که کاروان حتی یک لحظه فکر نکرد که یوسف آدم است؛ او را مثل کالا پنهان کردند. او میگوید به نظر میرسد یوسف در حال مردن است و مثلاً شاید غذا نمیخورد؛ آنها دیدند که گریه میکند و حرفی هم نمیزند، پس فروختندش تا از دستش راحت شوند.
در تورات برادران برمیگردند و یوسف را میفروشند، و بعضی مفسران اسلامی با استناد به تورات متأسفانه فاعل جملهٔ «شروه بثمنٍ بخس معدودة» را برادران میگیرند. او میگوید از قرآن کسی این مفهوم را استنباط نمیکند و استناد به تورات در این داستان کار جالبی نیست.
فصل ورود یوسف به مصر با جملهای آغاز میشود که خریدار به همسرش میگوید او را گرامی بدار؛ مردی که از بازار برای همسرش فرزند خریده نشان میدهد مشکلی هست. او میگوید شاید بعداً این حدس تقویت شود که عزیز مصر مرد بسیار مسنی است که با زن بسیار جوانی ازدواج کرده و بچهدار نمیشوند. او میگوید همیشه میاننویس برای گذر زمان نیست، ولی اینجا چند جملهٔ میاننویس گذر چندین سال را شبیهسازی میکنند.
زلیخا در قرآن
داستان یوسف و زلیخا حجم زیادی در قرآن اشغال نکرده ولی ادبیات ما بر آن متمرکز شده، در حالی که داستان از اول روشن کرده که داستان یوسف و برادرانش است، نه یوسف و زلیخا و نه یعقوب. او به کتابی به نام «اندوه یعقوب» اشاره میکند و فکر میکند به این داستان بیشتر طوری که در تورات آمده نگاه شده تا طوری که در قرآن آمده؛ یعقوب در قرآن شخصیتی مثبت و حاشیهای است.
او میگوید تورات بعداً نوشته شده و بسیاری از مطالبش درست است و بسیاری ممکن است ناقص و غلط باشد. در تورات همیشه از دید بشر نگاه میشود و چیزهای ظاهری دیده میشود، در حالی که در قرآن بر لحظههایی تأکید شده که اصلاً کسی نیست.
او میگوید ماجرای یوسف و زلیخا یک ماجرای عاشقانهٔ مثبت نیست؛ در داستان یوسف و زلیخا هیچ چیز مثبتی وجود ندارد، جز اینکه در آخر زلیخا اعتراف میکند که کار او بوده است؛ چهرهٔ زلیخا فاجعه است: وقتی منافعش به خطر میافتد بلافاصله میگوید جزای او زندانی شدن یا عذاب است. یکی از برداشت های ادبی، مثل حافظ، تقصیر را گردن یوسف میاندازد که آنقدر زیباست، ولی وضعیت یوسف وضع زلیخا را تطهیر نمیکند، و اگر ادبیات ما زلیخا را عاشق واقعی نشان داده، به نظر او ادعای عشق او کذب است.
عشق در قرآن و زلیخا در مقابل مریم
به گفتهٔ او شاعران و عرفا که به عشق وزن زیادی میدادند چیزی در قرآن پیدا نکردند و به این قسمت گیر دادند؛ داستان عاشقانه در قرآن هست ولی آنقدر با ظرافت نقل شده که ممکن است کسی متوجه نشود. داستان موسی و دختر شعیب را تمثیل عشق معنوی میداند که موسی را به محضر شعیب میرساند و پیغمبر میشود.
در پاسخ به پرسش دربارهٔ جنبهٔ شهوانی در عشق میگوید اینجا احساساتی شهوانی هستند نه معنوی؛ حس فداکاری و مقدمداشتن دیگری نیست و وقتی خود را در خطر میبیند دیگری را فدا میکند. به نظر او قرآن میخواهد به خطر بزرگ چنین احساساتی اشاره کند.
زلیخا در قرآن نقطهٔ مقابل مریم و چهرهٔ منفی زن است، مثل موسی و فرعون. ذکر زنان در قرآن کم است و او میگوید این با تمایلات درونی زنها سازگار است؛ میگوید نمیخواهد بگوید زنان به کلی غائبند و ملکهٔ سبا هم شخصیت مثبتی است. فکر میکند از نظر آماری زنان و مردان در اینکه چند درصد مردان و زنان به ویژگی های مثبت تحقق می بخشند مساویند.
وابستگی زنان به حیات
او میگوید نوع گمراهی زنان و مردان فرق میکند: زنان گرایش خیلی عمیقی به حیات به معنای طبیعیاش دارند، و فکر میکند اکثریت زنان در همین حیات طبیعی و روزمره گم میشوند و کمتر حس میکنند که زندگی به همین معنا کافی نیست. زنها میتوانند از این حالت درآیند، مثل مریم، که غذایش را هم برایش میفرستند.
مردها مشکل دیگری دارند: به نظر او یادشان میرود که چنین بیسی وجود دارد و در راههای کج گم میشوند؛ معمولاً در اینکه باید راه رفت مشکلی ندارند، در اینکه کدام راه مشکل دارند. میگوید هر نرمافزاری را میتوان روی مردها install کرد ولی زنها مقاومت میکنند، چه درست چه غلط. مردان بعد از سرگردانی با روبرو شدن با جلوهٔ زنانگی ناگهان عاشق میشوند و در گمراهی زنانه میافتند، مثل جان لنون؛ البته به جنبش افتادن آنیمای مرد در تعادل را خوب میداند، و تلفیقی از زنانگی و مردانگی را هم.
زلیخا نمونهٔ زنی است که هیچ مقررات و عقیدهای را نمیپذیرد و مریم نقطهٔ مقابل او است. در پاسخ به پرسش که آیا خوب است همه مثل مریم باشند، میگوید برای مریم خوب است، ولی دربارهٔ بقیه نمیداند؛ آدمها با هم فرق دارند و به نظرش همه نمیتوانند مثل مریم باشند، و مریم نمیتواند الگوی همهٔ آدمها باشد.
او میگوید زنها در خدا غرق میشوند و خدا همانجا قبولشان میکند، ولی مردها معمولاً وقتی به مقاماتی میرسند باید برگردند، چون رسالت هایی به عهده شان گذاشته میشود؛ مثلاً پیغمبر ما به نوعی شبیه مریم زندگی میکرد و به غار میرفت، ولی خدا نمیگذارد این طور ادامه دهد. حالت انقطاعی مریم نوعی عرفان زنانه است و الگوی عرفان برای مردان پیغمبران هستند که کار انجام میدهند؛ او به سفر دوباره از حق به خلق در اسفار اربعه اشاره میکند.
→ متنِ کاملِ این جلسه