این جلسه در ادامهٔ بحث داستان سورهٔ یوسف به مبانی دوگانگی زن و مرد میپردازد، مسیح را به عنوان کلمهٔ خدا که یک زن (مریم) دریافت کرده در برابر قرآن و پیامبر میآورد و در وجه منفی زنانگی به داستان زلیخا اشاره میکند.
مرور جلسهٔ قبل: مردسالاری و گمراهی
در پاسخ به پرسشی دربارهٔ مردسالاری میگوید گفته بود در فرهنگ ایرانی در جهان باستان بدیهی بوده که زن منشأ زندگی است، و به نظر او فرهنگ ایرانی از دید مردسالاری روسفید است. مردسالاری عمیق فرهنگی را از مردسالاری به معنای مقررات اجتماعی جدا میکند و میگوید در تمام تاریخ مردسالاری حاکم بوده و فقط شدت و ضعف دارد. به نظر او اوج مردسالاری فرهنگی امروز در غرب است؛ دربارهٔ اینکه وضع اجتماعی زنان بهتر شده میگوید به نظر میآید، «واقعاً نمیدانم».
در پاسخ به پرسشی دربارهٔ طی کردن مسیر تکامل میگوید مشکل زنان این است که شروع به راه رفتن نمیکنند، چون حیات مادی برایشان آنقدر لذتبخش و کافی است که احساس کمبود زیادی نمیکنند. مشکل مردان این است که راههای اشتباه میروند؛ ندایی به آنها میگوید باید کاری بکنند و ممکن است به جنگیدن و آدم کشتن، مثل چنگیز، کشیده شوند.
پرسیده میشود آیا گرایش به دین در زنان بیشتر نیست. فکر میکند علت بیشتر بودنش این است که زنان بیشتر به سنت تمایل دارند، و این به معنای ظاهری دین است؛ دین به معنای واقعی، یعنی ارتباط با خدا و عرفان، به نظر او در زنان بیشتر نیست. ندایی را که مردان میشنوند ربطی به ندای فطرت نمیداند و به حس ثبت شدن در تاریخ مربوط میکند. میپرسد چرا میل به اثر گذاشتن در مردان بیشتر است.
فهم تمثیلها
کسی بعد از جلسهٔ قبل پرسید دربارهٔ معنای تمثیلهایی مثل چاه و کاروان چقدر مطمئن است. میگوید فهم تمثیلها در شروع کار سخت است و به بخشی از ذهن مربوط است که کمتر پرورش داده میشود؛ ذهن ما بیشتر بهطور افراطی در جنبهٔ استدلالی و قیاسی کار میکند. تمثیل را به ویژگیهای زنانه مربوط میداند چون تصویری است و قیاس را که انتزاعی است به ویژگیهای مردانه، و به تعبیر او ارسطو رسماً تمثیل را «اعدام کرد».
ناخودآگاه قویتر در زنان
به گفتهٔ او زنان احساس قویای نسبت به مبنای سختافزاری طبیعت دارند و نرمافزار کمتر رویشان نصب میشود؛ مردان بیشتر از زنان به آرمان توجه دارند، هرچند آرمان داشتن صرفاً نکتهٔ مثبتی نیست، بستگی دارد آرمان چه باشد، و چنگیز هم آرمان داشت. ناخودآگاه واسطهای بین جسم و خودآگاه است و در زنان قویتر عمل میکند: زنان بیشتر از طبیعت خودشان فرمان میگیرند و مردان بیشتر به خودآگاه گرایش دارند.
زنان بیشتر احساس جبر درونی دارند، مثلاً مادری که از او بخواهند فرزندش را رها کند از درون میشنود که نباید، و هر ایدئولوژی را نمیپذیرند، که آن را نکتهٔ مثبت زنان میداند؛ مردان مثل صفحهٔ سفیدی میمانند که هر چیزی رویشان نوشته میشود. در پاسخ به پرسشی میگوید زنان در برابر خواستهای بیرونی انعطاف بیشتری نشان میدهند و عقیده را در ظاهر میپذیرند ولی در جان آنها نمینشیند.
شریعت را مجموعهای از دستورالعملها میداند که با انجام دادن آنها در جهت رشد حرکت میکنیم و گرنه خلاف طبیعت قدم برداشتیم. راه رفتن را تمثیل میآورد و آیهٔ ۲۲ سورهٔ ملک را دربارهٔ کسی که به رو افتاده حرکت میکند و کسی که در صراط مستقیم گام برمیدارد. اگر به زنان بگویند روی دست راه بروند ممکن است راه بروند، ولی حسی درونی به آنها میگوید این راه راه رفتن نیست؛ پس هر برنامهای از درون پذیرفته نمیشود و خیلی از زنان بدون نرمافزار زندگی میکنند. فکر میکند حرفهای دفعهٔ قبل جنبهٔ منفی زیادی داشت و میشود مثبت هم دید: برتری زنان این است که دستورالعملهای درونی بیشتری دارند.
دربارهٔ یکی بودن فطرت زن و مرد، همانطور که در متن آمده، میگوید فطرت یعنی نحوهٔ خلقت و «نه یکی نیست»، و مرد گمراه به احتمال زیاد آرمانهای اشتباه دارد و زن گمراه آرمان ندارد. بعد میگوید فطرت اصلیشان یکی است و بین دو آدم هدایت شده تفاوتی نمیبیند؛ آدمهای گمراه هستند که با هم فرق میکنند.
فرهنگ در برابر طبیعت: تولید حیات
در جلسهٔ فمینیسم دوقطبیهایی را بیآنکه استدلال کند مطرح کرده بود. اینجا از دید زیستشناختی، مثل موجودی از مریخ، میگوید مسئولیت تداوم نسل و زندگی به عهدهٔ زنان است: زنان تولید میکنند و محافظت میکنند، و مردان حداکثر از حیات محافظت میکنند. به همین دلیل زنان از نظر روانی توجه و لذت بیشتری به حیات طبیعی دارند.
از قرآن شاهد میآورد: آیهٔ ۱۵ احقاف از والدین نام میبرد و فقط از کار مادر میگوید، و دربارهٔ سورهٔ نساء احساس او این است که اینکه سوره نساء نام دارد و در آن ارتباط نسل بشری مطرح است گویی نشان میدهد زنها پدید آورندهٔ بشر هستند.
نقطهضعفش را این میداند که همیشه در برابر یک تفکر صحبت میکند: واقعاً معتقد نیست زنان از مردان بهترند، ولی چون زنان از نظر فرهنگی تحقیر شدهاند به این شکل حرف میزند تا جبران کند. به نظر او زنان به اندازهٔ مردان شوق ثبت شدن ندارند چون از راه فرزند خود را ثبت میکنند، در حالی که مرد باید کاری بکند تا احساس کند چیزی از او مانده است؛ حس ثبت شدن در زمان خطی و به دست فرهنگ در زنان کمتر است، نه اینکه نباشد.
کلام، وحی و الهام
تصویرش از جهان را همان «امت واحده» قرآن میداند: زمانی که فقط مبنای سختافزاری بود و بعد خدا پیامبران را مبعوث میکند. میگوید زنان در جنبهٔ تکوینی بسیار فعال هستند و مردان در جنبهٔ تشریع دخالت بیشتری دارند؛ گرفتن کلام از خدا ویژگی مردان است. مردان حتی بدون وحی قدرت الهام شاعرانه دارند و زنان این کار را خوب انجام نمیدهند.
برای کشف این دوگانگی یک راه این است که ببینیم دو جنس در چه کاری قویتر عمل میکنند و راه دیگر اینکه ببینیم زن و مرد در طرف مقابل چه چیزی را دوست دارند: زنان در رابطه با مرد بیش از هر چیز به کلام او توجه دارند و مردان به جسم و طبیعت، و در روانشناسی میگویند اروتیسم زنانه کلام است.
در پاسخ به پرسشی دربارهٔ وحی به زنان میگوید وحی فقط به مردان میشد و هیچ زنی به مرحلهٔ وحی، به معنای رسالت، نرسید. زنان سرشار از الهاماند ولی الهامی که به کلام درنمیآورند؛ به نظر او با پیشرفت نوروساینس ده سال دیگر میتوان دلیل فیزیولوژیک این را پیدا کرد. میگوید این موجب برابری مردان با زنان میشود، زیرا مبنای حیات دست زنان است و بخش نرمافزاری را خداوند به مردان داده است.
مریم، پیامبر و کلمهٔ تکوینی
دوگانگی را در فرهنگ قرآنی تشریع در برابر تکوین میداند: کلمات تشریعی به مردان وحی میشود و زنان آن را از مردان میگیرند، و فرزند کلمهای تکوینی است که به زنان داده میشود. قرآن با تأکید عیسی را کلمهٔ خدا مینامد که به مریم القا شده است. نتیجه میگیرد که بارداری در برابر الهام شاعرانهٔ وحی قرار میگیرد، پیامبر در برابر مریم و عیسی در برابر قرآن.
عیسی و قرآن هر دو بدون محرک پدید آمدهاند: پیامبر هنگام آوردن ختم کلام تشریعی عاشق کسی نبود و مریم شوهری نداشت. میگوید مردان نرمافزارهای چرند هم تولید کردهاند، ولی خودشان سختافزاری بودهاند که زنی تولید کرده، و زن همانطور که شاعر مسئول شعرش است مسئول بچهای است که به وجود میآورد. اوج شاعری وحی است و اوج بارداری باردار شدن بدون شوهر.
در توصیفهای قرآن از مریم بر عفت و در ورای حجاب بودن تأکید شده است. میگوید در فرهنگ فعلی ما به زنان آمادگی فرهنگی و ذهنی برای بارداری داده نمیشود و همهٔ زنان در بارداری احساسات بدی دارند، بیشتر اینکه کنترل از دستشان خارج است. میگوید در فرهنگ مذهبی رحم مثل ودیعهای در زن گذاشته شده که زن کنترلی بر آن ندارد و نباید داشته باشد، و این حرف که رحم برای خودمان است پس سقط جنین میکنیم را ضد تصور مذهبی ما میداند.
میگوید ۹۹ درصد زن و مرد مشترک است و از نظر بینش مذهبی روح زن و روح مرد جدا نداریم؛ انسانها وقتی رو به خدا میایستند یک چیزند و وقتی رو به همدیگر میایستند زن و مرد بودن اهمیت پیدا میکند. درست نیست که همهٔ زندگی زن بچه به دنیا آوردن باشد. دربارهٔ مسیح میگوید نظام مردسالار وقتی میبیند مسیح و مادرش مهماند نتیجه میگیرد پدرش هم مهم است، پس پدرش خداست؛ او میگوید عیسی مخلوق خداست نه پسر خدا.
زلیخا و زنان شهر
زلیخا را در قرآن زنی به معنای بسیار بد در برابر مریم میداند: اوج بیعفتی و نشانهٔ اغراقآمیز عدم تکامل یک زن، زنی که مقررات و نرمافزار ندارد. این بخش را مطلبی تمثیلی میداند که اوج فساد یک زن را نشان میدهد: وظیفهٔ مقدس زن مادری است، ولی اینجا زنی میخواهد با فرزندخواندهٔ خودش رابطه برقرار کند، و میگوید زلیخا در واقع مادر یوسف است. در پاسخ به یادآوری اینکه زلیخا مادر اصلی یوسف نبوده میگوید مادری فقط به دنیا آوردن نیست و پرورش دادن حس مادری میآورد.
حرف زنان شهر دربارهٔ زلیخا به گفتهٔ او حالت سطحی یک نرمافزار نصب شده است: کار زلیخا را از این جهت محکوم میکنند که میخواست با خدمتکار خودش رابطه برقرار کند، و این نرمافزار با مجلسی که زلیخا ترتیب میدهد زود باطل میشود. اکثر زنان در فرهنگ مردسالار عقاید را از مردان یاد میگیرند و با تلنگری فراموش میکنند.
به دو آیهٔ ۳۰ و ۳۱ سورهٔ یوسف توجه میدهد. در آیهٔ ۳۰ برای زنان فعل «قال» آمده نه «قالت»، و به گفتهٔ او این نکتهٔ گرامری برای این است که زنان حرف مردانه میزنند. در آیهٔ بعد ۱۶ ضمیر تأنیث هست و به گفتهٔ او این به نوعی بازی ادبی است تا بفهمیم ویژگیهای زنانهٔ زنان شهر در آن مجلس دوباره ظهور کرد.
مجلس زلیخا
دربارهٔ این مجلس شیطانی و بسیار وحشتناک میگوید تصور رایج دربارهٔ پوست گرفتن ترنج نادرست است و به نظر او در توصیف قرآن ترنج نیست. زلیخا با کید زنانه محفلی ساخته تا زنان به حداکثر برانگیختگی جنسی برسند و یوسف را به نمایش میگذارد. لفظ قرآن نشان میدهد یوسف در همان مجلس جایی پنهان بوده است. میگوید شاید قبلش به آنان شراب داده باشد، «من نمیدانم».
تصورش این است که تیغهٔ چاقو در دست زنان بوده و فکر میکند زلیخا از حالتی در برانگیختگی که عضلههای دست منقبض میشود استفاده میکند تا زنان نتوانند انکار کنند تحت تأثیر قرار گرفتهاند. میگوید جملهٔ عزیز مصر که کید شما بزرگ است درست است که عزیز مصر میگوید ولی جملهٔ درستی میگوید.
یکی از حاضران میپرسد چرا یوسف در آن مجلس حاضر شد. پاسخ این است که با شرع اسلام هم در این جلسه حرامی اتفاق نمیافتد؛ یوسف امری را اطاعت کرده که به نظر خودش با شرع مشکل نداشته و ممکن بود اگر حرف زلیخا را گوش ندهد زشتتر باشد، و نسبت به زلیخا سطوح فرزند-مادری هم در نظر دارد.
→ متنِ کاملِ این جلسه