او با مقدمهای دربارۀ کلیاتی که در جلسههای قبل گفته و دربارۀ اینکه کاپیتالیسم و مردسالاری به نظرش خوب با هم جفت و جور میشوند آغاز میکند. سپس دربارۀ شکل گیری جنسیت مردانه با فرهنگ، ابتغاء رزق، مردسالاری و کاپیتالیسم و اینکه چرا زنها نمی توانند قاضی شوند صحبت میکند.
مقدمه: مردسالاری و کاپیتالیسم
او میگوید در جلسههای قبل کلیاتی گفت که مستقیم ربطی به قرآن نداشت، مثل سه گانۀ والد-بالغ-کودک، ساینس و مردسالاری. دربارۀ مردسالاری صحبت کرد نه فمنیسم، چون وقتی کسی میگوید فمنیسم معلوم نیست چه میگوید ولی مردسالاری تقریباً معلوم است. میخواهد یک جلسه دربارۀ کاپیتالیسم بگذارد؛ کاپیتالیسم سرمایهداری نیست، اصالت سرمایه است، و مثلاً حضرت سلیمان سرمایهدار است ولی کاپیتالیست نیست.
او میگوید صحبتهایش بیشتر توصیف اوضاع است و پیشنهاد عملی نمیدهد؛ راهحل بینالمللی برای مردسالاری ندارد. گاهی حس میکند مردم از حرفهایش نتیجههای عملی میگیرند که ممکن است از نظر او خیلی معتبر نباشد. نظام سرمایهداریِ مردسالار تا حدودی نامرئی است؛ کاپیتالیسم بعضی چیزهای مردسالاری را تقویت میکند و مردسالاری هم چیزهای خوبی برای کاپیتالیسم دارد.
شکلگیری جنسیت مردانه با فرهنگ
او میگوید بلایی سر مردها هم میآید، نه صرفاً به دلیل مردسالاری. در تمدنهای قدیم پسر با آیینهای تشرف سخت از دنیای زنها جدا میشد و یونگ این را روش خوبی میداند برای تحقق جنسیت مردانه. بیس جنسیت مؤنث است و فکر میکند همۀ روانشناسها متفقاً قبول دارند، و جنسیت مردها در اثر فرهنگ تکمیل میشود؛ شاید این اپیدمی باشد و مردهای امروزی دیرتر مرد میشوند یا اصلاً نمیشوند.
او از کتابی در آمریکا به عنوان سندرم پیتر پن میگوید که محتوایش این است که در جهان مدرن شمار مردهایی که نمیخواهند بزرگ بشوند و مسئولیت پذیر نیستند بیشتر میشود؛ نویسنده را یادش نیست. اگر از یونگ بپرسید یکی از دلایل عمده این است که جهان خیلی ساده شده، و ما در دنیای راحتی زندگی میکنیم که ادامۀ حیات دیگر مسألۀ اصلی نیست.
او میگوید این حرفها ممکن است این توهم را پیش بیاورد که راه تکمیل جنسیت مردانه آیین تشرف یا ورزش سخت است، ولی واقعیت اینطوری نیست؛ مؤثر است و خوب است، اما میشود آدمهایی پیدا کرد که پیتر پن هستند و از نظر جسمانی به خودشان فشار آوردند. در جهان قدیم چیزی بود که الان از بین رفته: اگر شما را یک هفته شلاق بزنند، دوباره بیایید سر کارتان تغییر عمدهای نمیکنید.
اساس مردانگی: ابتغاء رزق
او میگوید شاید اولین بار است که حرف عملی میزند و حس کرده ممکن است برداشت بدی بشود. به نظرش بیس جنسیت مردانه با امرار معاش و تلاش برای رزق گره خورده است: مرد از نوجوانی این حس را داشته باشد که باید خیلی سخت کار کند تا بتواند تشکیل خانواده بدهد. اگر موجودی مریخی به حیات بشر نگاه کند، قسمت زیستشناختی را کار زنها میبیند و نقش مردها همان است که اصطلاح قرآنی آن «ابتغاء رزق» است؛ آدمهایی که پیتر پن میشوند معمولاً از خانوادههای مرفه هستند.
به نظر او هستۀ اصلی مردانگی حس ساپورت کردن از خانواده است، نه شلاق خوردن و ورزشهای سخت؛ ابراهیم در قرآن بلافاصله از ذریۀ خودش میپرسد، که حسی به شدت مردانه است و به نظرش امروز کمتر است. پیشنهاد یونگ دربارۀ آیین تشرف خیلی پیشنهاد خوبی است، ولی فکر میکند با آیین تنها مشکل حل نمیشود: پسر یک خانوادۀ مرفه را به سربازی ببرند و برگردد، همان موجود وابسته میماند. مفهوم استقلال، و استقلال مالی، را خیلی مهم میداند.
او میگوید بازیگوشی حس کودکانه و مانع رشد است؛ ورزش کردن چیز خوبی است ولی بازیای که تحرک ندارد و فقط برای سرگرمی است جالب نیست، و رشد کردن یعنی در هر مرحله چیزی را کنار بگذاری. میگوید در فرهنگ قرآن بازی کردن و کار بیهوده کردن نشانۀ عدم رشد است و به آیههایی در سورههای مؤمنون و فرقان اشاره میکند. برای پسرها استقلال از پدر و مادر، مخصوصاً از مادر، خیلی مهم است؛ فکر میکند اگر پدر منفعل باشد و مادر نقش اصلی را ایفا کند قطعاً به پسرها آسیب میرسد.
مردسالاری، کاپیتالیسم و روشنفکری
او میگوید دو چیز در این دنیا هست، مردسالاری و کاپیتالیسم، و جدی فکر میکند لازمۀ اینکه یک نفر را روشنفکر حساب بکنند این است که چپ باشد، به معنای ضد نظام کاپیتالیسم بودن، و نوعی فمنیست هم باشد؛ آدمی که این را نداشته باشد را شخصاً روشنفکر حساب نمیکند. خودش میگوید خیلی افراطی نظرش را میگوید و راست بودن، به معنای ندیدن آسیبهای کاپیتالیسم، را نشانۀ روشنفکر نبودن میداند؛ کسی که فقط به این نتیجه میرسد که هیچ کاری نمیشود کرد را راست نمیداند، چون حداقل متوجه ماجرا هست.
او میگوید همه چیز را بدون اینکه متوجه باشیم از دیدگاه مردانه بررسی میکنیم، حتی زنها؛ فکر میکند نگاه به فلسفۀ احکام دین هم مردسالارانه است. فکر میکند اصولاً تشریع با مردها مناسبت بیشتری دارد، و زنها چون حیات را به وجود میآورند و حفظ میکنند کمتر وارد جنبههای قراردادی زندگی میشوند.
چرا زنها نمیتوانند قاضی شوند
او میگوید فکر میکند هیچ موقعیتی با زنانگی بیشتر از این تناقض ندارد که زنی بر اساس قراردادها جان یک نفر را بگیرد. حکمی هست که زنها قاضی نشوند و او میخواهد بگوید فلسفۀ آن چیست: میشود اینطوری نگاه کرد که در زنانگی لطافت و ظرافتی هست که با شغلی تا این حد زمخت نمیخواند، و این معافیت است. نگاه مردسالارانه، به گفتۀ او، حس میکند که زنها چیزی کم دارند و مثلاً چون عقلشان کم است نمیتوانند این شغل را به دست بیاورند.
او حجاب را مثال میزند: کمتر شنیده که حجاب حکمی برای خود زنها باشد، و معمولاً میگویند زنها حجاب دارند که مردها اینها را نبینند. او میگوید حجاب برای تکامل زن لازم است و به مریم اشاره میکند که در قرآن پرده کشید؛ در مقابل، حکم به مردها این است که چشم فروپوشید، و هیچکس این را حکمی برای راحتی زنها نمیداند. اگر جهان زن سالارانه بود، حجاب را حکمی برای زنها میدانستند که احتیاج به توضیحی ندارد.
او تأکید میکند نظر خودش را دربارۀ فلسفۀ حکم میگوید و معنایش این نیست که بتواند بگوید حکم دقیقاً به این دلیل آمده. به نظرش حکم دو زن در برابر یک مرد باعث میشود تا ضرورتی نباشد زن را به دادگاه نبرند؛ ارزشگذاری نیست، و به گفتۀ او این حکم در قرآن اینگونه نیست. به نظر او همۀ این احکام در جهت دور کردن زنها از دادگاه است، و اگر یک زنی عارف باشد باید از این احکام خوشحال بشود.
دربارۀ کتاب فاطمه مرنیسی میگوید حرف کلیاش، که نه فقط فلسفۀ احکام بلکه خود احکام هم تحت تأثیر مردسالاری قرار گرفته، تا حدود زیادی درست است، چون گسترش فقه مطلقاً دست مردها بوده، نه با سوءنیت. ولی ادعای کتاب که احکام زنها کوتاه آمدن پیغمبر در برابر درخواست عمر بوده را از نظر تاریخی بدون مبنا و تخیلی میداند. به نظر او مردسالاری با برهنگی زن جور درمیآید و در غرب پیشرفت مردسالاری باعث بی حجابی شده؛ پس حکم حجاب ضد مردسالاری است و برخلاف میل مردها.
بحث با حاضران دربارۀ قضاوت و شهادت
او ایدۀ یکی از حاضران را چنین بازمیگوید که وقتی قضاوت خیلی مخالف طبع زنانه است، زن اگر قاضی بشود بد حکم میدهد یا در شهادت دلش میسوزد. میگوید کاملاً درست است: اگر زنها بخواهند حقیقت را دنبال کنند آسیبی به خودشان میرسد، و اگر مطابق طبیعت خودشان حیات را حفظ کنند، دادگاه دادگاه نمیشود.
حاضری موافق نیست و میگوید حسی که آدم دارد حس ارزشگذاری است، چون دو تا را در برابر یکی میگذارند. او میگوید دارد نظری را میگوید و احساس نمیکند نظر قطعی میدهد. در شروع و پایان صحبتش میگوید ممکن است فردا دلایل جالبتری بیاورند که بهتر توجیه کند، ولی فکر میکند به اندازۀ کافی توجیه دارد که نیامدن زنها به دادگاه توهینآمیز نیست و چیز مثبتی برایشان دارد.
تشریع و تکوین؛ فمنیسم مبتنی بر تفاوت
او میگوید اصولاً معتقد نیست که مردها در همۀ زمینهها با زنها برابر هستند؛ مردها بیشتر متعلق به تشریع و زنها به تکویناند، و همانطور که در تشریع ممنوعیتهایی برای زنها هست، در تکوین عکسش صادق است. مثلاً فرض کنید بارداری ارزش خیلی بزرگی است و تکوین آن را برای مردها ممنوع کرده؛ کسی احساس منفی ندارد، چون ارزشهای مردسالارانه نمیگوید بارداری چیز مهمی است. از نظر او بدیهی است که زنها کمتر به دادگاه بروند، و به نظرش واضح است که سرباز هم نشوند، چون اگر قرار است یکی از این دو آدم بکشد، خوب است زنها نکنند، هرچند نمیگوید مردها بکشند خوب است.
او میگوید مردسالاری و فمنیسم موضوعهای اساسی و مهمی هستند و یکی از بزرگترین مشکلات دنیا به نظرش این است که تفاوتهای بین مرد و زن کمرنگ شده. به نظرش اینکه گرایش ایدئولوژیک غالب همه چیز را gender، یعنی فرهنگی، میداند اشتباه است و مقدار خیلی زیادش طبیعی است. جهان را مردها ساختند و زنها را در همین جا با مردها مخلوط بکنیم لطف نیست؛ باید دنیا را تغییر داد که برای زنها مناسب شود، و او طرفدار فمنیسم با تأکید روی تفاوتها است.
فمنیسم موج اول و دوم، که مبتنی بر شباهت است، به نظر او ضروری است ولی کافی نیست و مثل یک چیز مقدماتی میماند. از دهۀ هشتاد فمنیسم مبتنی بر تفاوت به اسم موج سوم بنا نهاده شده که کریستوا و لوس ایریگاره از آن هستند.
→ متنِ کاملِ این جلسه