جلسه با سؤال دربارهٔ جلسهٔ قبل شروع میشود، که چرا زنها نمیتوانند امام جماعت شوند، و بحث عالم تکوین و تشریع ادامه مییابد. بعد از فصل دوم این داستان، از وقتی یوسف را در چاه میاندازند تا آزادی از زندان، نکتههای ادبی گفته میشود، ابهامهای قرآن میآید و این پرسش که چرا شهادت اینقدر طولانی است. در پایان از قضاوت بین دو تئوری و مثالهایی از علم حرف میزند.
تکوین و تشریع
یکی از حاضران میپرسد چرا زنان نمیتوانند امام جماعت شوند. سخنران میگوید اصولاً همهٔ منصبهای تشریعی برای مردها و منصبهای تکوینی برای خانمهاست، و در نظام فکری مردسالارانه ارزشها طوری گذاشته شده که مردها باارزشتر شدند، چون مردها همان چیزهایی را ارزش میدانند که خودشان دارا هستند.
به گفتهٔ او قدرت زنان در زمینههای تکوینی است، مثل زایندگی، و قدرت مردها در زمینههای تشریعی که به زبان، کلام و فرهنگ مربوط است. مردها زایندگی را با لفظی تحقیرآمیز «طبیعی است» میخوانند. او میگوید در قرآن از دیدگاه خدا تکوین و تشریع مثل دو صورت یک چیزند، و اگر زنان در تشریع هم به خوبی مردها بودند، چون در تکوین بهترند، «جنس برتر» میشدند و خیلی بد میشد.
او میگوید نبوت، امامت و همهٔ مناصب تشریعی یا اختصاص به مردها دارد یا اولویت با مردهاست، و امام جماعت هم یک منصب تشریعی است. یکی از حاضران دلیلش را میپرسد؛ او میگوید مردها بنا به طبیعت و مردبودنشان در حیطهٔ کلام قدرتمندتر هستند، و کلام را به معنای خیلی کلی به کار میبرد: هر چیز قراردادی و در حیطهٔ زبان، در مقابل چیزهای طبیعی. اگر مردها این برتری را نداشتند، زنها بزرگتر از مردها میشدند.
مریم و خطاب قرآن
او میگوید به داستان مریم باید دقت کرد، چون زن حتی بدون وجود مرد انسان خلق میکند. در نظام فرهنگی مردسالار فرزند را برای مرد میدانستند و، به گفتهٔ او، معتقد بودند نطفه متعلق به مرد است و زن فقط مثل توبره است. از داستان مریم نتیجه میگیرد که نقش مرد قابل حذف است ولی نقش زن نه، و میگوید این مردسالاری در گوشت و خون و استخوان همهٔ ما، زنها هم، هست.
یکی از حاضران میپرسد چرا خطابها در قرآن بیشتر به مردان است. او میگوید باز هم کلام است و در حیطهٔ تشریع، و قرآن ماهیتی تشریعی دارد که بیشتر سهم مردهاست؛ در مقابل میگوید ضمیر ناخودآگاه در زنها فعالیت الهامی بیشتری دارد. جاهایی که «أیها الذین آمنوا» میگوید خطاب عام است؛ منظورش جاهای خاصی است، نه اکثر جاها، مثل احکام طلاق که خطابشان به مردهاست.
قضاوت و شهادت زنان
او میگوید قبلاً دربارهٔ دادگاه و قضاوت توضیحی داده که شاید درست فهمیده نشد: حرفش این نیست که زنها توانایی قضاوت و حضور در دادگاه به اندازهٔ مردها دارند ولی چون ویژگیهای دیگری دارند گفتند در دادگاه نیایند. مثال جلاد را میآورد و میگوید نمیگوید قضاوت مثل جلاد بودن است؛ میخواهد بگوید دید مردسالارانه میگوید زنها عقلشان کم است، ولی میشود چنین نگاه کرد که اینها منصبهایی هستند که با طبیعت زنانه سازگار نیست، چون شغل زنها به وجود آوردن و حفظ حیات است.
او انکار نمیکند که زنان اگر قاضی شوند از دو حال خارج نیست: یا زنانگی خود را کنار میگذارند یا قاضیهای خوبی نمیشوند. به گفتهٔ او آن حس مردسالارانه از هر چیزی که زنها در تشریع ممنوع شدند فوری میگوید کم داشتند، و این دیدگاه را میشود اصلاح کرد.
یکی از حاضران آیهٔ دو زن در برابر یک مرد را میآورد که اگر یکی فراموش کرد دیگری یادش باشد. او میگوید با نگاه مدرن فراموشی را به حافظه نسبت میدهیم، ولی نسیان در قرآن متفاوت است: از نگاه روانکاوی آدم چیزی را فراموش میکند که به آن میل ندارد، و زنها هنگام شهادت تحت فشارند. او منکر نمیشود که زنان در قضاوت و شهادت ضعف پیدا میکنند، چون باید با طبیعت خود مبارزه کنند، ولی میگوید احتمال فراموشی نه از کمی حافظه است؛ و به نظر میآید خیلی جاها زنها حافظهٔ قویتری دارند.
دربارهٔ حکم فقهی میگوید فکر میکند شهادت دو زن معادل یک مرد است ولی در مسائل فقهی تا حداقل ممکن وارد میشود و واقعاً نمیداند استنتاجشان چیست. میگوید ضعف را قبول دارد و مردها بهتر میجنگند و بهتر آدم میکشند و بالاخره این لازم است، ولی مردسالاری زنان را موجودات پستتر میداند، در حالی که از دید او میان این دو طرف تعادلی برقرار است و حرفی از برتر بودن یکی نیست.
نکتههای ادبی فصل دوم
او میگوید فصل دوم داستان از افتادن یوسف در چاه تا آزادی او از زندان است؛ نخست جزئیات ادبی را میگوید و بعد مطالب کلی را. در میاننویسی که بعد از خریده شدن یوسف در مصر میآید روی «وَاللَّهُ غَالِبٌ عَلَىٰ أَمْرِهِ» تأکید میشود: برادرها فکر میکردند آسیب میرسانند ولی یوسف به تمکین میرسد، و برادرها هیچ کاری نکردند جز اینکه انگار چیزی را که مقدر بود از طریق شیطانی انجام دادند.
فصل دوم از «وَرَاوَدَتْهُ الَّتِي» شروع میشود و تا آنجا یوسف بچه است، از قرآن چنین برمیآید که شاید هشت یا نه ساله. میاننویس گذر زمان را نشان میدهد و بعد یوسف جوان دیده میشود. او دربارهٔ ضمیرها میگوید در آیهٔ «وَرَاوَدَتْهُ الَّتِي» شش ضمیر پشت سر هم میان مؤنث و مذکر میآید و حس رفت و برگشت سریع مراوده را منتقل میکند، مثل چند کات سریع در فیلم.
وقتی زلیخا میگوید «هَيْتَ لَكَ» و یوسف میگوید «مَعَاذَ اللَّه»، جملهٔ «إِنَّهُ رَبِّي أَحْسَنَ مَثْوَايَ» در مقابل جملهٔ عزیز مصر قرار میگیرد: عزیز گفته بود «أَكْرِمِي مَثْوَاهُ»، و یوسف چیزی را که عزیز به خودشان نسبت داده به خدا نسبت میدهد. او این را دید توحیدی مینامد و میگوید جز یک جا که حرف از لغزشی است و او چیزی را از زندانی بدون یاد خدا میخواهد، میان دیدگاه یوسف و خواست خدا تفاوتی نمیبینید.
دربارهٔ «كَذَٰلِكَ لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ وَالْفَحْشَاءَ» میگوید آیه نمیگوید یوسف را از بدی دور کردیم، میگوید بدی و فحشا را از یوسف دور کردیم. بعضی مفسرین این را تأکید بیشتری میدانند، مثل اینکه سوء و فحشا اصلاً از آن آدم دور شده.
ابهام آیات و تقوا
او میگوید دربارهٔ آیهٔ «وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَهَمَّ بِهَا لَوْلَا أَنْ رَأَىٰ بُرْهَانَ رَبِّهِ» ابهامهایی هست که در قرآن زیاد میبینید. قرآن خودش با صراحت میگوید این کتاب آدمهای ظالم و گناهکار را گمراه میکند و آدمهای متقی را هدایت میکند. زبان پر از ابهام است و وقتی پیشداوریهایی دارید و دنیا را درست نگاه نمیکنید، ابهامها یقهٔ شما را میگیرند.
مثال میزند از سورهٔ زخرف، «أَوَمَنْ يُنَشَّأُ فِي الْحِلْيَةِ وَهُوَ فِي الْخِصَامِ غَيْرُ مُبِينٍ». او میگوید با کسی صحبت کرده که آن را گواه میگرفت که خدا مرد را بر زن ترجیح میدهد، و فکر میکند اکثریت آن را سخن خدا دربارهٔ زنان میگیرند، هرچند میگوید ممکن است آماری که در ذهن دارد اشتباه باشد و آن را از یک نفر شنیده است. به گفتهٔ او این جمله، همانطور که یکی از حاضران میگوید، نقل قول خدا از مشرکان و نظر اعراب جاهلی است، ادامهٔ آیهای دربارهٔ کسانی که از تولد دختر صورتشان سیاه میشود.
او میپرسد چگونه یک مفسر باور میکند خدا چنین دربارهٔ زنان گفته؛ پاسخ میدهد این نتیجهٔ تثبیت همان نگاه اعراب در ذهن خود مفسر است. به گفتهٔ او ایراد خدا این نیست که زنها بیارزشترند، بلکه اولاً اینکه چطور جرأت میکنید جزئی از آنچه خلق کرده برای او بگذارید، و ثانیاً اینکه چیزی را به او نسبت میدهند که خودشان وقتی به آنها میرسد صورتشان سیاه میشود.
یکی از حاضران میگوید گمراهان با قرآن گمراهتر میشوند. او میگوید تقوا عاملی است که هدایت میآورد، و بخشی از تقوا این است که هنگام خواندن قرآن تعصب خود را تحمیل نکنیم. حاضری میپرسد بهتر نبود «قال» میآمد تا واضح باشد؛ او میگوید اصلاً قرار نیست این کتاب واضح باشد و خوب است که چالش دارد. ابهام را مثل تمرین میداند، و میگوید حتی اگر ده درصد احتمال برود که آن جمله از خدا باشد، باید با مردسالاری وجود خود مبارزه کنید.
اطناب در شهادت شاهد
او میپرسد چرا داستان یوسف، که با ایجاز و پرشهای بزرگ روایت میشود، اینجا اینقدر طول میکشد. میگوید میشد گفت به سمت در دویدند و زلیخا پیراهن یوسف را پاره کرد و شاهد بگوید پیراهن از کجا پاره شده، ولی تکرار «قُدَّ مِنْ دُبُرٍ» و سه آیهٔ شهادت قابل حذف است. اطناب، خلاف ایجاز، اگر خوب انجام شود به آن مسئله وزن میدهد.
از نظر او اینجا مسئلهٔ ریتم مهم است: گویی یوسف زمانی را، شاید یک روز یا چند روز، در تعلیق گذرانده تا کسی راهحل را نشان داده، و زمان کند میگذرد. او میگوید به ریتم خیلی علاقهمند است و همیشه نکتهٔ اول را دربارهٔ آن میگوید. چهار بار تکرار قمیص هم وزنی به پیراهن میدهد که بدون آن پیدا نمیکرد.
او میگوید به نظرش ویژگی اثر هنری خوب این است که هر چیز چند کارکرد داشته باشد. یکی از حاضران داستان سیاوش را مثال میزند که حقیقت از روی نشانهها آشکار میشود؛ او میگوید اینطور نیست که هر جا قضاوتی یا روشنشدن حقیقتی هست وزنش زیاد شود، و قضاوت سلیمان را مثال میزند که حکم را نمیگوید و فقط میگوید «فَفَهَّمْنَاهَا سُلَيْمَانَ». میگوید به نظرش اینطور نیست و شاید باید جستوجو کرد.
او میگوید احساس میکند اینجا وزن داده میشود، همانطور که در همین سوره به همهٔ رؤیاها وزنی را که به رؤیای پادشاه میدهد نمیدهد: رؤیای پادشاه دو بار کامل تعریف میشود و سه رؤیای قبلی در حداقل کلام است. به نظرش این یک شگرد کلی برای بیان قضاوت نیست ولی اینجا در مورد این آدم و قضاوتی که کرده تأکید وجود دارد. یکی از حاضران میگوید حقیقت برای همه روشن شد و بازم انداختنش زندان؛ او میگوید یوسف را برای خاطر این ننداختن زندان، بلکه برای جریانهایی که بعداً پیش آمد و در قرآن خیلی ذکر نشده است.
قضاوت میان دو نظریه
به گفتهٔ او تکنیکی که اینجا یاد میگیریم این است: وقتی دو نفر دو ادعا میکنند، مثل دو تئوری، همهٔ جوانب را بسنجید و آن را یک دور در ذهن خود مرور کنید. مثالی که میزند نظریهٔ تکامل و نظریهٔ خداباوران است؛ میگوید به نظرش خود بحث اشکال دارد، تکامل را صرفاً مثال میآورد و نمیخواهد روی آن تأکید کند.
او میگوید به نظرش اگر تئوری تکامل بدون یک طرحریزی برای وجود انسان درست باشد، باید حداقل در چند شاخهاش به موجودات هوشمند برسیم، ولی یک شاخه بینهایت از بقیه دور شده است؛ و فکر میکند تئوری تکامل با وضعیت موجودش چیزهای توجیه نشده دارد. تأکید میکند نمیخواهد چیزی را ثابت یا رد کند و نمیخواهد بگوید این تحقیقات نباید ادامه پیدا کند. خوب است فرضیات هر دو تئوری را بگیرید و ببینید جهانی که با آنها به وجود میآید کجا اختلاف پیدا میکند.
او میگوید شاهد در داستان یوسف همین را کرده است: صحنه را تجسم کرده و فرض کرده اگر یوسف این کار را کرده باشد پیراهن از جلو پاره میشود، و اگر زلیخا، از پشت. به نظر او این جالب است و روش کلی قضاوت میان دو تئوری است، و شاید به همین دلیل وزن زیادی پیدا کرده؛ ولی ریتم و تکرار قمیص هم سر جای خودش است.
در پایان، دربارهٔ ماتریالیسم میگوید علم به عنوان فرض متدولوژیک گفت برای پدیدههای طبیعی باید توجیه مادی آورد، نه اینکه چیزی جز ماده وجود ندارد. به گفتهٔ او وقتی پدیدهای یافتند که توجیه مادی ندارد، یعنی عدم موجبیت، موجبیت را کنار گذاشتند نه ماتریالیسم را، در حالی که ماتریالیسم هم از نظر تاریخی و هم منطقی بعد از اصل موجبیت است. او این را «تابو» میخواند.
→ متنِ کاملِ این جلسه