جلسه با ادامهٔ بحث جلسهٔ قبل دربارهٔ تأیید طراحی هوشمندانه شروع میشود و تکامل را مثال میزند. سپس میگوید فرض ماتریالیستی در علم یک فرض متدولوژیک است. بعد به سوره یوسف میرسد، از شیطان و توطئه میگوید و با ایهام و پیامبران تمام میشود.
آرامش واقعی و آرامش کاذب
او میگوید چیزی را ثابت نمیکنند؛ حرفش این بود که هر چیز منظمی هرچه منظمتر باشد تأییدی بر طراحی هوشمندانه است. یکی از حاضران میپرسد آیا میشود با تخیلی غیرواقعی از نظر روانی بهتر بود، و پاسخ این است که باید شاهد آورد؛ شواهد نشان میدهد وقتی فرد با واقعیات زندگیاش مواجه میشود به آرامش میرسد و پذیرش خدا هم با روان ما هماهنگ است.
آبلوموف نمونهٔ آرامش کاذب است: وقتی میشنود حکم تخلیه گرفتهاند، ترجیح میدهد به آن فکر نکند تا دچار تشویش نشود. به گفتهٔ او بیماری روانی همین است که پدیدهای را که نمیخواهید با آن مواجه شوید کنار بگذارید، و پناه بردن به تخیل آرامش کاذب میدهد ولی آدم را دچار روان نژندی میکند.
از اینکه اعتقاد به خدا و روز جزا مکانیزم روانی را درست کار میاندازد نتیجه میگیرد که این اعتقاد واقعیت دارد و تخیلی نیست. با این حال میگوید این چیزی را ثابت نمیکند و فقط میشود احتمال یک فرض را بالا برد؛ یونگ هم که خود را ملحد میداند، تصویر خدا در روان را مطرح میکند و میگوید این ثابت نمیکند چیزی در بیرون هست. او خودش میگوید همیشه همه چیز میتواند برحسب تصادف باشد؛ اعتراضش این است که فقط توضیح میدهند ممکن است حرف او درست نباشد، در حالی که باید شواهد بیاورند.
تکامل بهعنوان مثال
او از کتابی نقل میکند که میگوید نظریهٔ تکامل استدلال طراحی را از میان برده، چون توضیح میدهد موجودات با جهش پدید میآیند و آنها که با محیط بهتر تطبیق میکنند زنده میمانند. میگوید نمیخواهد بحث کند که این نظریه شواهدی دارد یا نه، ولی ادعا میکند از نظر فلسفی علمی نیست، به ایرادهای پوپر اشاره میکند، و میگوید اگر این نظریه درست بود دنیا باید پر از فسیل موجودات عجیبوغریب میبود و اینطور نیست.
نکتهٔ اصلی او این است که حتی اگر مدل درست باشد، ربطی به مثال ساختمان یا هواپیما ندارد: آنچه درآمده کارخانهٔ هواپیماسازی با مکانیسمی خودکار و هوشمند است و کسی باید این را توضیح دهد. اگر تکامل درست باشد، در حد این است که کسی را در راه پله ببینیم و بگوییم «از پله ي نهم آمد»؛ و میگوید چون در مکانیک کوانتوم عدم قطعیت هست، ریداکشن به چیز سادهای وجود ندارد.
دربارهٔ احتمال ۱۰ به توان ۱۲ برای پیدایش حیات، میگوید پاسخ این است که جهان آنقدر بزرگ است که بیش از این بار رخ داده باشد؛ و در بحثهای علیه خداشناسی همیشه به چیزی احاله میشود که بعدا یا قبلا دیده میشود و شاهدی نمیآید. او تصریح میکند که این حرفها را برای بحث دربارهٔ تکامل نزده، و نظریهای را باید مثل نسبیت با آزمایش به کرسی نشاند.
فرض ماتریالیستی، فرضی متدولوژیک
او میپرسد اگر مکانیسمی ماوراطبیعی دخالت کرده باشد و خدا خودش موجودات را خلق کرده باشد، آیا توجیه مادی پیدا خواهد شد؟ میگوید اینکه بخواهیم همه چیز را در محدودهٔ ماتریالیستی توجیه کنیم یک فرض متدولوژیک است و فکت نداریم.
او کنار گذاشتن علتهای ماورایی را اتفاق خوبی در علم میداند: دانشمند در گزارشش نمینویسد شیاطین آزمایش را خراب کردند، و لاپلاس نشان داد کرات با محاسبه درمیآیند. اما میگوید این به آن معنا نیست که اگر برای چیزی توجیه مادی پیدا نشد، نباید به ماوراءالطبیعه و هدایت فکر کرد؛ و حتی اگر توجیه کنیم باز به پلهٔ نهم رسیدهایم.
نتیجهٔ او این است که فضای دانشگاهی و علمی ماتریالیستی است و از فرض متدولوژیک خود هواداری میکند؛ مثلا هر قدر شواهد نقض بیاورند، تکامل باید در کتابهای درسی باشد، و این را روحیهٔ علمی نمیداند.
عبارتهای مشابه و پیوند بخشها
او میگوید این بحثها از آنجا شروع شد که چرا این بخش داستان اینقدر طول میکشد، و یک دلیلش این است که توجه ما را به کاری که این آدم میکند جلب میکند؛ روش او منطقی است: دو تئوری که با هم هماهنگ نیستند و آزمایشی که آنها را از هم جدا کند. در پاسخ به پرسشی دربارهٔ منصرف شدن، میگوید در قرآن گاهی آدم از چیزی منصرف میشود و گاهی چیزی از آدم؛ مثالی ندارد و فقط میگوید به آن توجه کنید.
دربارهٔ جملهٔ شهادت شاهد در آیهٔ ۲۶ یوسف میگوید در ادبیات و هنر انحراف از معیار چیزی را برجسته میکند و اغلب غیرخودآگاه است؛ فروید هم اشتباه های کلامی را دریچهای به ناخودآگاه میدانست. همین تکنیک را در پیوند عبارتهای مشابه میبیند.
مثالش این است که شعیب به موسی، موسی به خضر و اسماعیل به ابراهیم عبارتی با اختلاف جزئی میگویند. او یک پیوند ساده را شاگردی موسی نزد شعیب میداند و میگوید دو داستان مثل دو کلاس آموزشی هستند و حسی نوستالژیک دارند؛ قرآن بر رابطهٔ استاد و شاگردی تأکید نمیکند و این از روایات تاریخی است، ولی میپرسد آیا این پیوند این حس را نمیدهد که این روایات درستاند.
اما به گفتهٔ او چیز مشترک این سه صحنه آن است که هر جا دو نفر خیلی سطح بالا با هم رابطه برقرار میکنند و چیزی بیرون از عرف یا شرع رخ میدهد: شعیب به موسی که چیزی ندارد پیشنهاد ازدواج میدهد، و در دو داستان دیگر فرمان قتلی خارج از شرع هست. او میگوید به نظر خودش چنین است و حداقل رفتار آن آدمها بیرون از عرف است.
حق از دهان آدمی ناشناس
عبارت «قال قائل منهم» را هم به گمان او باید به صحنهای دیگر پیوند داد: آنجا توطئهای شیطانی برای کشتن یوسف هست و کسی حرفی میزند که یوسف را نجات دهد. او میگوید انگار حقیقتی از ناخودآگاه آن آدم بیرون میآید و مجهول گفتن او یعنی مهم نیست که کیست؛ ممکن است از همه بدتر باشد.
صحنهٔ شهادتِ «شهد شاهد من اهلها» را تکرار صحنهٔ اول میداند: شیطان مدام توطئه میکند، و حقیقت در یک آدم متجلی میشود و توطئه موقتا دفع میشود. دربارهٔ اینکه چرا آن آدم به پیراهن توجه کرد، میگوید فکر نکرده و ممکن است نشانهای در الفاظ باشد؛ نکتهاش این است که شیطان باطل و توهم میسازد ولی حقیقت همیشه متجلی میشود.
در پاسخ به اینکه چرا تعبیر شهادت آمده، میگوید ما جهان غیب و جهان شهادت داریم؛ شهادت آن است که بینالاذهانی است. آن آدم چیزی پنهان، یعنی رابطهٔ یوسف و زلیخا، را با استدلال و شواهد به شهادت میآورد.
شیطان، دشمن انسان در داستان
او میگوید لازم نیست شیطان را موجودی فیزیکی بگیرند؛ فرض شیطان یک اعتقاد مذهبی قاطع است و قرآن پر از این است که انسان دشمنی دارد. از نظر اخلاقی مهم میداند که دشمن را نه در درون خود و نه در آدمها ببینند. یعقوب اول داستان همین را میگوید و یوسف از هیچکس کینه به دل نمیگیرد و همه را بازیچهٔ شیطان میبیند.
او افتادن در زندان را قرینهٔ افتادن در چاه میداند: یوسف از چاه درآمد و از زندان بیرون نمیآید، پیام میفرستد تا مشکل حل شود. یکی از حاضران میگوید یوسف به فکر آبروی خودش است؛ او میگوید منکر این نیست، ولی این کار باعث میشود زنها اعتراف کنند و یوسف آثار باطل را پاک میکند.
به گفتهٔ او توطئهٔ اول مطلقا مردانه و دوم مطلقا زنانه است و در نوع بلایی که بر سر یوسف میآید تفاوت عمده هست؛ ده مرد فکر کردند بکشیم یا پرتش کنیم. او میگوید میترسد وارد این بحث شود.
کید، تاکتیک و استراتژی
عزیز مصر میگوید کید زنها عظیم است. او میگوید این حرف عزیز است و خدا نگفته، و حرف کفار در قرآن لزوما سند درستی نیست و ممکن است نتیجهٔ دیدگاه مردسالارانه باشد. اما بلافاصله ماجرای مجلس زلیخا میآید، پس به نظرش عزیز درست میگوید؛ و «همه ي كيدها شيطاني نيستند»، چون یوسف هم کید میکند و خدا هم گفته برای یوسف کید کردیم.
او کید را تاکتیک میداند و میگوید زنها استراتژی ندارند و مردها استراتژیست بهترند؛ شاید به کارکرد ذهن بستگی دارد. از شطرنج مثال میزند: آلخین استاد تاکتیک است و کاپابلانکا استراتژیست، که هدف و پوزیشن برنده را تعیین میکند. فرق آدم عاقل را هم همین میداند که بداند به چه میخواهد برسد.
زلیخا هم به گفتهٔ او فکر خوبی داشت ولی عاقبتش را نمیدانست: نمیخواست یوسف را زندانی کند و تصوری از نپذیرفتن یوسف نداشت. در اختلافات هم معمولا مردم فقط به حرکت اول فکر میکنند.
دشمن، فریب و دوپهلویی یک جمله
او میگوید آدم مذهبی باید همهٔ بلاها را توطئهٔ شیطان بداند. یوسف آخر داستان میگوید شیطان بین او و برادرانش را به هم زد، و از دید او آنجا کسی بد نبوده، «فقط شيطان بوده»، و انتقامی در کار نیست. در پاسخ به پرسشی دربارهٔ هوای نفس، میگوید «نفس دشمنت نيست» اگر فریب نخورد؛ مسئله فریب است.
او میگوید از اول داستان این نکته بهعنوان فکت گفته میشود و باید آن را در طول داستان دید، هم در توطئهٔ مردانه، هم زنانه و هم در درون یوسف. در داستان زلیخا و برادرها نام شیطان نیامده، ولی باید اینگونه نگاه کرد.
دربارهٔ جملهای که شیطان یادآوری یوسف را از او گرفت، میگوید ایهام دارد: هم یوسف پروردگارش را از یاد برد و هم آن مرد یادش رفت به ارباب خود بگوید، و منظور هر دو است. او اصرار ندارد و میگوید جلسهٔ بعد بحث میکنند. پرفکشنیسمیت دربارهٔ پیامبران را غلط میداند و میگوید پیامبران جزئیاتی را فراموش میکنند؛ یکی از حاضران ترجیح میدهد بدون دلیل روشن این گمان را به پیامبر ندهد، و او این را نکتهٔ قابل بحث میداند.
→ متنِ کاملِ این جلسه