جلسه با اعلام چند تذکر پیش از رفتن سراغ خود داستان آغاز میشود: نخست تکنیکهای ادبی، سپس زلیخا و مردسالاری، بعد خطبهٔ یوسف در زندان و در آخر عبارت «فأنساه الشیطان ذکر ربه». سخنران یادآوری میکند که چهار پنج جلسه است در بخش زلیخا ماندهاند.
فهم قرآن و دانستن تکنیک
او میپرسد آیا فهمیدن یک داستان، مخصوصاً داستانهای دینی و داستانهای قرآن، نیاز دارد آدم خیلی تکنیک بلد باشد، چون بیشتر این تکنیکها شاید مربوط به نیمۀ دوم قرن بیستم میشود؛ سؤال او این است که پیامبر چگونه همۀ لینکها را درمیآورد. یکی از حضار میگوید حسی که خواننده از داستان میگیرد بهخاطر دانستن تکنیک نیست، و او میپذیرد که تحت تأثیر اثر هنری قرار گرفتن به معنی درک خودآگاهانۀ تکنیکها نیست؛ نمونهاش رافائل است که به نقلی نقاشی مونالیزا را دید، متأثر شد، گریه کرد و رفت.
او این پرسش را بیشتر احمقانه میداند تا جسارتآمیز، چون به نظر او پیامبر تنها کسی است که همه چیز قرآن را میفهمد و همان موقع که وحی میشود با تمام جزئیات میفهمد. دلیلش این است که پیامبر آدمی مثل یوسف است؛ وقتی میشنود برادران یوسف را در چاه انداختند، از همان لحظه میداند یوسف نباید برگردد، چون خودش هم جای او برنمیگردد. پس تکنیک لازم ندارد و «آنلاین» میفهمد؛ با تکنیک فهمیدن را او یک حالت سطح پایینتر میداند.
کمک تکنیک، و غیبت یوسف و یعقوب
به گفتۀ او تکنیکها میتوانند به فهمیدن و مخصوصاً به توضیحدادن کمک کنند، ولی اگر آدم باورش شود که حسش دقیقاً به این دلیل به دست آمده، شاید دیگر به چیزهای جالبتر فکر نکند. نمونهاش برش ناگهانی از آن جلسۀ زلیخا به مناجات یوسف است؛ دفعۀ پیش بر همین جهش بدون واسطه تأکید کرده بود، اما چیز دیگری هم به ذهنش رسیده است.
آن جلسه چنان نقل میشود که یوسف را اصلاً نمیبینیم: زنها را میبینیم که چاقویی در دست دارند، زلیخا را که امر میکند از جای خود بیرون بیا، ولی حتی یک عبارت نیست که یوسف بیرون آمد. به نظر او خواننده خود به خود نگران یوسف میشود و برگشتن به یوسفِ تنها تأثیرگذارتر میشود؛ و اینکه موجودی را در جایی که به نظر میآید نباید غایب باشد غایب کنید، همیشه تأثیر خوبی از نظر فنی دارد.
مثال دیگر غیبت یعقوب است: یکدفعه کاملاً غیب میشود و بعد دوباره ظاهر میشود، و غیبت طولانیمدت آدم را تشنه میکند. وقتی یعقوب حرف میزند، گویا سی سال است که موضوع زندگیاش همین است و هیچ تغییری در حرفش نداده؛ وقتی خبر میآورند برادر دوم هم گم شد، برمیگردد میگوید «يَا أَسَفَىٰ عَلَىٰ يُوسُفَ». او میگوید مقید نشوید که اگر جایی از داستان تأثیر عمیقی میگذارد یک تکنیک پیدا کنید، چون همیشه ممکن است چیزهای دیگری هم باشد که تأثیرش شاید عمیقتر باشد.
دقت و صداقت در فهم اثر هنری
او میگوید اینگونه نبوده که چون خیلی ادبیات خوانده و سینما دیده، این داستان را فهمیده؛ فکر میکند هجده نوزده سالش بود که احساس کرد نکتۀ اصلی داستان را فهمیده، چون زیاد خوانده بود، ولی داستان خواندن و فیلم دیدن کمک میکند که بتواند روی چیز هنری استدلال کند.
به نظر او با زیاد فیلم دیدن و بیدقت معمولاً هیچ پیشرفتی به دست نمیآید، و در فهمیدن اثر هنری دقت کردن مهمتر است و کیفیت مهمتر از کمیت. بدترین کار این است که آدم الکی بگوید خوشم آمد؛ باید صادقانه بگوید نمیفهمم، و اگر قرائن نشان میدهد چیزی آنجا هست، مثلاً با مطالعه دربارهٔ کوبیسم سعی کند ارتباط برقرار کند. تکنیکها باید کمک کنند داستان را بهتر بفهمید و احساس کنید، نه اینکه آدم هنگام خواندن دنبال تکنیکها باشد، چون کل اثر هنری از بین میرود.
تکویر و تمثیل مردسالاری
دفعۀ پیش پرسیده شده بود چرا قرآن کید زنان را با تأکید میآورد ولی از ظلم مردان به زنان نمیگوید. او دعوت میکند سورۀ تکویر با دقت خوانده شود: حسی که از آن میگیرد این است که در قیامت از دختران پرسیده میشود به کدام گناه کشته شدند و گویا بزرگترین گناه تاریخ همین است. به نظر او این سوره گناه مردسالاری را برجسته میکند.
او میگوید اشاره به این موضوع در قرآن به این دلیل نیست که اعراب این کار را میکردند یا نمیکردند، به این دلیل است که تمثیل خیلی خوبی برای مردسالاری است: مردها اجازه ندادند زنها رشد کنند و به چیزی که باید تبدیل شوند. دلیل این کار در عربستان را این میداند که زنها دست و پا گیر بودند، چون قبیلهها با هم میجنگیدند و زنها اسیر میشدند.
اعتقاد قلبی او این است که هر کسی ادعای مسلمان بودن کند و قرآن را قبول داشته باشد باید موضعی در مورد مردسالاری داشته باشد. او تمدن غرب را اوج فرهنگ مردسالار میداند: به گفتۀ او دیگر زنده به گور کردن زنها نیست، زنانگی از بین رفته است، زنها میل دارند مثل مردها رفتار کنند و حتی فمینیستهایی که خیلی دو آتشه هستند روی تساوی تأکید دارند نه تفاوت.
اگر بپرسند کدام یک از دو مشکل بزرگ دنیا، کاپیتالیسم یا مردسالاری، مهمتر است، به نظر او مردسالاری است، و احساسش این است که کاپیتالیسم هم بهنوعی نتیجهٔ مردسالاری بود. خودش روحیهٔ تکنولوژی را مردانه میداند، چون ابزار سلطه بر طبیعت است، و از مقالهای میگوید که استدلال میکرد مارکتینگ از نظر روانشناسی در قطب مردانه است.
قرآن و مردسالاری: تکوین و تشریع
یکی از حضار میپرسد آیا قرآن جهتگیری مردانه ندارد. او پاسخ میدهد احساسش این است که مطلقاً اینگونه نیست و آن تفاوتی که در قوانین هست نتیجۀ تفاوت بین مرد و زن است: مردها ممنوعیتهای تکوینی دارند و در تشریع حقوقی دارند که زنها ندارند، و باید تکوین و تشریع را با هم نگاه کرد؛ دید مردسالار فقط به نظام تشریع نگاه میکند. احکام ازدواج و طلاق خطابش بیشتر جاها به مردهاست، چون تشریع چیزی است که به مردها اختصاص دارد، ولی خطابهای عمومی مثل یا ایها الناس مرد و زن ندارند.
به گفتهٔ او داستان مریم نشان میدهد زنی به تنهایی موجودی را پدید میآورد؛ یکی از حضار میگوید این داستان اختصاصی است و او نمیپذیرد، چون دربارهٔ زنی به معنای خوب آن سخن میگوید. میگوید عیسی بن مریم به نظر میآید از نظر تکوینی کاملترین موجود تاریخ باشد و در برابر قرآن قرار میگیرد: یکی کمال تشریعی در زبان و کلام، دیگری کمال تکوینی.
در مورد تعدد زوجات میگوید در قرآن دو جا به آن اشاره شده: یک آیه شرطی دارد، یعنی مسئلۀ سرپرستی ایتام و ترس از آن، و جای دیگر میگوید اگر با بیش از یک زن ازدواج میکنید باید بینشان عدالت را رعایت کنید و هر چقدر هم سعی کنید نمیتوانید. به نظر او از داخل قرآن نه نهتا درمیآید نه هر چقدر دلتان بخواهد، و فضای حکم این است که باید دلیلی وجود داشته باشد؛ به نظرش در قرآن واضح است که انگار حس کراهت وجود دارد. دربارۀ نسخ میگوید به نظرش در ناسخ و منسوخ توهم زیاد است و آیۀ عدالت نسخ آیۀ اول نیست، بلکه اکیداً توصیۀ اخلاقی است.
او میگوید مردسالاری به جسم و زایش ارزش نمیدهد: تصور مردسالارانه از بارداری شبیه کیسه بوده، در حالی که به نظر او حالتهای روحی زن در دورۀ بارداری انعکاس پیدا میکند و آنچه پدید میآید به خود زن و اختیار و زندگی او بستگی دارد. در پایان میگوید تمدن غرب از نظر فرهنگی قلۀ مردسالاری است، در حالی که تجلی اجتماعی آن در شرق بیشتر بوده و هنوز هست.
خطبهٔ یوسف در زندان
او میگوید داستان ریتم تندی دارد ولی در زندان، پس از تعریف دو رؤیا، خطبهای طولانی میآید که تقریباً یک صفحه از حدود ده صفحۀ سوره است و اتفاقی در آن نمیافتد. خودش پاسخ میدهد که زمان متوقف شده است: آدمی که قرار است هفت هشت سال در زندان بماند ریتم زندگیاش کند میشود و ادبیات این را به خواننده منتقل میکند. زندان را بهترین جا برای شنیدن حرفهای یوسف میداند و احساس میکند در زندان است که یوسف ناگهان خیلی بزرگ میشود، هرچند این را نمیتواند منطقی توجیه کند.
به نظر او لحن یوسف در تعبیر رؤیای آخر با دو رؤیای اول فرق دارد: فرمان نمیدهد و فقط میگوید چه میشود، و به نوعی علم مطلق دیده میشود. یکی از حضار میپرسد چرا نیایش یوسف نشان داده نشده، و او پاسخ قطعی ندارد؛ میگوید اینجا عقاید توضیح داده میشود و احساس شخصیاش این است که خدا از این خطبه خوشش آمده و در قرآن برای ابد حفظ شده است.
در این خطبه به عبارت «إِلَّا أَسْمَاءً سَمَّيْتُمُوهَا أَنْتُمْ وَآبَاؤُكُمْ» میرسد و برای فهمش از بحث دویر و هیلبرت در فلسفۀ ریاضی کمک میگیرد. تناقض راسل نظریۀ مجموعهها را تهدید کرد و به گفتۀ دویر تناقض از آنجا میآید که شهود را به نماد تبدیل میکنیم و نماد مستقل میشود و میتوان آن را بدون شهود ترکیب کرد، مثل «مربع سه گوش». همین در زبان طبیعی هم میافتد: میتوان نامی ساخت که به چیزی اشاره نمیکند، و به گفتۀ او شرک از نظر یوسف همین است، مثل هبل که چنین چیزی نیست.
به گفتۀ او شرک ایمان آوردن به چیزهای موهوم است، و یوسف گول نمیخورد چون در درون خودش همۀ رفرنسها را دارد. میگوید این خطبه نشان میدهد یوسف آدم بزرگی شده و بعضی حرفهایش در قرآن تکرار نمیشود. نویسندهای را یاد میکند که این بخش را شکستن روایت میدانست، ولی او نمیپذیرد، چون در زندان زمان روایت متوقف شده است.
اربابهای پراکنده و شیطان در زبان
او میگوید یوسف نمیگوید خدا، میگوید ارباب: «أَأَرْبَابٌ مُتَفَرِّقُونَ خَيْرٌ أَمِ اللَّهُ الْوَاحِدُ الْقَهَّارُ». یکی از حضار میگوید رب اینجا به معنی پروردگار است، ولی او میگوید در سورۀ یوسف روی این مفهوم رب تأکید میشود که به معنای آقا هم هست. همۀ ما زندگی پراکندهای داریم، از نیروها و ارادههایی که از مردم و از درون خودمان به ما وارد میشود، و یکیاش خواست خداست؛ حرف یوسف این است که کدام بهتر است، و او این را توحید عملی میخواند.
او میگوید شیطان در حیطهٔ زبان کار میکند: چیزی را که نیست میگوید هست، و به همین دلیل دروغ کلیدیترین گناه است. به نظر او انسان از آن رو شیطان دارد که زبان دارد و میتواند جملهای بسازد که به چیزی اشاره نمیکند؛ نمونهاش جملۀ شیطان به آدم و حوا دربارۀ درختی است که با خوردنش جاودانه میشوند، در حالی که به گفتۀ او آنها جاودانه بودند.
«فأنساه الشیطان ذکر ربه»
او میگوید عبارت دو معنا دارد: شیطان باعث شد آن مرد یادش برود به اربابش بگوید، یا باعث شد یوسف یاد پروردگارش را فراموش کند و به نوعی دچار شرک شود. شرک عملی را این میداند که کسی مستقلاً از یک آدم چیزی بخواهد، نه اینکه با این دید که قدرت او را خدا داده از او بخواهد. به نظر او ابهام زبان فایده دارد و جمله میتواند هر دو معنا را داشته باشد؛ بدیهی است که آن مرد یادش رفت و یوسف بیشتر در زندان ماند.
او یادآوری میکند که به خطای پیامبران در قرآن معمولاً اشاره میشود و یوسف جای دیگری خطا ندارد؛ روایتهای تاریخی میگویند یوسف اینجا اشتباه کرد و طولکشیدن زندانش به همین دلیل بود. میگوید نمیخواهد حتماً بگوید اینگونه است و پاسخ قطعی ندارد؛ احساسش این است که این خوانش تقویت میشود، یعنی اشتباهی کوچک و فراموشی یک لحظهای.
یکی از حضار میپرسد چرا شیطان باید کاری کند که یوسف بیرون نیاید، و او پاسخ میدهد یوسف در تمام داستان با شیطان مبارزه میکند و شیطان از اینکه یوسف بیرون نیست خوشحال است. در پایان میگوید خودش نظر قطعی ندارد: تفسیر معروف را همه میپذیرند ولی مطمئن نیست درست باشد، چون اگر یوسف خطایی کرده بود مانند داود و موسی توبهاش نقل میشد. به نظرش بحث به نتیجه نمیرسد و از نظر ادبی خوب است که جملهای هر دو معنا را داشته باشد.
→ متنِ کاملِ این جلسه