این جلسه با پاسخ به پرسشهای حاضران دربارهٔ موسی، مردسالاری، زدن زنان و بردهداری شروع میشود. بعد او ادامهٔ داستان یوسف را میخواند: جملهٔ «اذکرنی عند ربک» و آیهٔ ۴۲، رؤیای پادشاه که دو بار کامل روایت میشود، آیههای ۵۱ تا ۵۷ و ورود دوبارهٔ برادران. پایان کار به آیهٔ ۶۲ و لحظهٔ عاطفی یوسف میرسد.
پرسش دربارهٔ گناه موسی
او میگوید موسی شخصیت خیلی مقدسی است که در عین حال گناه کبیرهای، قتل غیرعمد، در پروندهاش دارد و کارش خیلی بد بوده؛ ولی این را خیلی خوب میداند، چون کسی که آدم کشته باز میتواند امیدوار باشد به اندازهٔ موسی رشد کند. به گفتهٔ او موسی همانجا هم آدم بدی نیست و بلافاصله با خدا راز و نیاز میکند. آیهای در طه میگوید «وَقَتَلْتَ نَفْسًا فَنَجَّيْنَاكَ مِنَ الْغَمِّ»، و او میگوید این به معنای خیلی گناهکار بودن موسی نیست.
مردسالاری در قرآن
او میگوید با هیچ چیز در قرآن نمیشود چنین برخورد کرد که فقط مسئلهای خاص در زمان پیامبر بوده است. زندهبهگور کردن دخترها را نماد مردسالاری میداند: به گفتهٔ او از نظر روانی همهٔ زنها زیر آوار فرهنگ مردسالار یک جوری زندهبهگور میشوند. به نظر او همهٔ قرآن مردسالارانه نیست، مثلاً قهرمان زن دارد، و آیهٔ آخر احزاب که زن و مرد را کنار هم میآورد را مثال میزند.
به نظر او همهٔ چیزهایی که در احکام میان مرد و زن فرق میکند مبارزه با مردسالاری و تحکیم ارزشهایی برای زنهاست، و در کل قرآن برخورد را چنین میبیند. او میگوید به نقل از ایزوستو مهمترین واژهٔ اخلاقی فرهنگ عرب مروت بود و آن واژه در قرآن نیامده؛ به نظر او این کتاب فرهنگی میسازد که مردسالار نیست. دربارهٔ زنده به گور کردن دخترها میگوید برای خودشان فرهنگی مذهبی ساخته بودند که پسرها مال ما هستند و دخترها مال خدا هستند و دخترها را دارند به خدا پس میدهند.
زدن زنان و بردهداری
او میگوید آیه نگفته زنها را بزنید؛ باید تخلف بسیار بزرگی رخ داده باشد، بعد نصیحت، بعد تنها گذاشتن آنها در خوابگاه خودشان، و بعد جواز صادر میشود. به نظر او در جهانی که مردها شاید روزانه این کار را میکردند و بهانهای هم نمیآوردند، این آیه بازدارنده است نه تشویق کننده، و در جهان نامتقارن، که زن حیاتش به مرد وابسته بود، حکم هم نامتقارن بود. او مثال مردی را میزند که ماموت شکار میکند و به زنش میگوید بپز، و زن در غار نشسته و میگوید «من نمی پزم»؛ میگوید در چنین دنیایی عجیب نیست که مرد حق داشته باشد زن را از غار بیرون بیندازد، و به نظرش، با قیدی که خودش میآورد (اگر زنی هیچ کاری انجام ندهد)، مردها تا یک حدی حق دارند. به گفتهٔ او چون باید این مراحل طی شود، عملاً بالای ۹۹ درصد موارد زدن پیش نمیآید.
او میگوید هرچه حکم به مسائل روانی عمیقتر نزدیک باشد ثابت مانده و هرچه به مسائل اجتماعی و اقتصادی نزدیکتر باشد با تغییر شرایط میشود چون و چرا کرد. بردهداری را مثال میزند که نظام کار بود و با انقلاب صنعتی از بین رفت، و میگوید فکر نمیکند معقول باشد که حکم دربارهٔ آن تا ابد بماند. میگوید ممکن است کسی استدلال کند آیهٔ زدن هم مثل بردهداری جزو آیات نسخشده است؛ او میگوید بدش نمیآید دربارهٔ آن حکم صحبت کند که معنایش در همان زمان چه بوده، و بحثی جداگانه این است که آیا امروز باید و میشود اجرایش کرد یا نه.
او دربارهٔ بردهداری به مکاتبه اشاره میکند که در قرآن آمده و برده میتوانست با آن مستقل شود، و کتابی دربارهٔ اوضاع اجتماعی و اقتصادی موالی در صدر اسلام را توصیه میکند. میگوید نمیخواهد بگوید بردهداری چیز خوبی بوده، و دلش نمیخواهد از چیزی که ظالمانه بوده تعریف کند؛ به گفتهٔ او اگر آدمی بتواند مستقل زندگی کند بهتر است، چون با توحید سازگارتر است. میگوید بردهداری آنطور که در ذهن ما است نبوده و خیلی تحریف شده؛ به نظر او حداقل در خاورمیانه و بین اعراب روابط خیلی ظالمانهای به آن معنی نبوده، هرچند جنبههای ظالمانه هم داشته و اسلام آنها را تأیید نکرده است. به نظر او کارگر روزمزد امروز با برده خیلی فرق ندارد و ذهنیت ما را هژمونی سرمایهداری ساخته است.
نقد سرمایهداری
او میگوید سرمایهداری به نظر او رسالت تاریخیای داشت و از یک دنیای تیره و تاری از نظر اقتصادی پیشرفتهایی مثل بهداشت عمومی به وجود آورد، ولی دستکم یک قرن است که زائد و مضر شده است. مشکلش را این میداند که هیچ چیز در آن قابل کنترل نیست و فقط این مسئله است که چه چیز سودآور است. دربارهٔ اینکه چه باید کرد میگوید ایدهٔ خاصی ندارد و کس دیگری هم ندارد، ولی هر کس میتواند عاقلانه تر مصرف کند.
آیهٔ ۴۲، دعای یوسف و کید زنان
او دربارهٔ آیهٔ ۴۲، که «اذکرنی عند ربک» و «فَأَنسَاهُ الشَّيْطَانُ ذِكْرَ رَبِّهِ» در آن آمده، میگوید بحث کرده بود که این جمله را چه کسی گفته، و با خوشحالی میگوید نظرش کمی تغییر کرد: متمایل شد به اینکه این جمله اصلاً ربطی به یوسف ندارد، هرچند نمیخواهد قاطعانه بگوید. به گفتهٔ او اگر داستان تاریخیای را که از کجا آمده معلوم نیست کنار بگذاریم، شواهد متن بیشتر به این سمت است. یک استدلال این است که اگر بنا بود به گناه یوسف اشاره شود، مانند داوود تأکید بر توبه میآمد؛ و یکی از حاضران گفته بود بعد از آن خطبهٔ توحیدی اساسی با فضا جور درنمیآید که بلافاصله اشتباه رخ داده باشد. او میگوید آنچه در ذهنش بود و تأکید میکرد این بود که شاید آن روایت درست باشد، چون یوسف خیلی بینقص است و شخصیتهای قرآن همیشه چیزی درونشان هست، یعنی در زندگی اشتباهی کردهاند، و آن را با «إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ» که یوسف میگوید و با اشارهٔ ابراهیم به «خطیئتی» توضیح میداد؛ ولی میگوید این استدلال که پیامبر در قرآن لزوماً باید خطایی کند را میشود کنار گذاشت. در پاسخ به پرسش لغوی حاضران میگوید هنوز نشانههایی هست که باید حل شود، و قبلاً حدود پنجاه پنجاه بود و الان تقریباً ۹۰ به ۱۰. شادیاش را نه از تبرئهٔ یوسف میداند، بلکه از اینکه خوشش میآید نظرش را عوض کند.
او دعای یوسف «رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَيَّ» را دوست دارد و میگوید در آن جلسه فقط یوسف است که متوجه حضور خداست. به نظر او فقط زلیخا نیست که کید میکند: یوسف خود میگوید «کیدهن» و زنها هم با او همراه شدهاند؛ مردی هم در ماجرا هست، چون میگوید «لَيَسْجُنُنَّهُ حَتَّىٰ حِينٍ».
رؤیای پادشاه و تأویل
او میپرسد چرا رؤیای پادشاه دو بار کامل روایت میشود، در حالی که اکثر داستانهای قرآن به ایجاز روایت میشوند. به نظر او رؤیا خیلی مهم است و نقطهٔ عطف داستان؛ خدا آن را داده تا یوسف از زندان درآید، چون جز او کسی در مصر آن را نمیفهمد. از نظر ادبی به نظر او تکرار نشان میدهد که رؤیا بین مردم پخش شده و همه از آن حرف میزنند، و کلمهبهکلمه به یوسف رسیده است.
او میگوید پادشاه به معبر خوابها میگوید «تعبرون»، ولی چیزی که یوسف بلد است تأویل احادیث است که کلیتر است. به نظر او تأویل در قرآن یعنی برگرداندن چیزی به اولش، و او آیهٔ «ذَٰلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًا» را شاهد میآورد، هرچند میگوید خودش احساس نمیکند خیلی خوب میفهمد.
دربارهٔ ساقی میگوید انگار دارد برای خودش امتیاز میگیرد: «أَنَا أُنَبِّئُكُم بِتَأْوِيلِهِ فَأَرْسِلُونِ». جملههای پادشاه را هم مقایسه میکند: بار اول فقط «ائتونی به» و بار دوم «أَسْتَخْلِصْهُ لِنَفْسِي»، که به نظر میآید یک درجه بالاتر است. یادآوری میکند که دورهٔ زندان مثل دورهٔ رشد کردن یوسف است.
او میگوید در قرآن هر شخصیتی طور خاصی حرف میزند: فرعون بسیار بلیغ است و جملههایش از بهترین جملههای ادبی قرآن است، موسی به آن خوبی حرف نمیزند، و بنیاسرائیل چرند و پرند میگویند. زنهای مصر هم دو بار «حاش لله» را به کار میبرند، که جای دیگری در قرآن نیامده.
آیههای ۵۱ تا ۵۷
او میگوید جملهٔ «ذَٰلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ» به وضوح از یوسف است، هرچند عدهای آن را به زلیخا نسبت میدهند؛ میگوید نمیداند و میشود تحقیق کرد. استدلالش این است که برای زلیخا معنایی ندارد و یوسف میخواهد عزیز مصر بداند که پنهانی به او خیانت نکرده، و مردم نباید فکر کنند گناهکاری فقط با تعبیر رؤیا از زندان درآمده.
او میگوید خواستن سرپرستی خزانه از سوی یوسف را کار بدی نمیداند، چون یوسف بهترین آدم برای آن بود و میدانست؛ با این کار مردم را هم نجات میدهد. بعد میپرسد چرا یوسف در آیهٔ «وَكَذَٰلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ» به کنعان برنمیگردد، و این سؤال را شروع ورود دوبارهٔ برادران میداند.
او در مرور داستان میگوید شیطان دو بار ضربه زده، یک بار با چاه و یک بار با زندان؛ دربارهٔ ضربهٔ اول تأکید میکند که ضربه را به یوسف نزد، در اصل به برادرهای یوسف زده شد که مرتکب گناه خیلی بزرگی شدند. به گفتهٔ او از اینجا به بعد هدف یوسف اصلاح آن ماجرای قدیمی است. او یادآوری میکند که در جلسهٔ اول گفته بود وضع برادران مثل استخوانی است که بد جوش خورده و برای درست شدن باید دوباره شکسته شود.
ورود دوبارهٔ برادران
او میگوید «وَكَذَٰلِكَ مَكَّنَّا» نقش میاننویس را دارد که پرش زمانی بزرگ را نشان میدهد. برادران یوسف را نمیشناسند و احتمالاً مدتی نزد او میمانند، و یوسف از وضع خانواده میپرسد و میگوید برادر کوچک را بیاورید. به نظر او همین درخواست و حالت تهدیدآمیزی که یوسف به خود میگیرد نشان میدهد آن برادر موجود خیلی خاصی شده است. روایت تاریخی این است که تهمت جاسوسی به آنها زده شد، و او میگوید احتمالاً شاید خود یوسف این کار را کرد، تا با آوردن آن برادر معلوم شود حرفهایشان راست است.
او آیهٔ «اجعلوا بضاعتهم فی رحالهم» را آیهٔ مورد علاقهاش میداند و میگوید خوب است آدمها آیههای دلخواه خود را بگویند. به نظر او اینجا تنها جای داستان است که یوسف دچار عواطف میشود و فشار بر او دیده میشود، و این در آخرین لحظه به ذهنش میرسد. برای نشان دادن اثر چنین لحظهای فیلم مردی برای تمام فصول و آواز شجریان را مثال میزند.
→ متنِ کاملِ این جلسه