او میگوید به سراشیبی داستان رسیدهاند و از اینجا به بعد کمتر جای بحث هست. جلسه از بار عاطفی نیمهٔ دوم و پردهٔ سوم شروع میشود، به دیدار برادران با یوسف میرسد و سپس دربارهٔ تکرار صحنهها، جام و کید یوسف حرف میزند. در پایان از برادران، توبه و ربط داستان به پیامبر میگوید.
نیمهٔ دوم: عاطفه و ساختار
او میگوید به نظرش شاید نیمهٔ اول داستان متفکرانهتر است و از جایی که برادران پیدایشان میشود، داستان بهشدت عاطفی است. جملهٔ یعقوب در آغاز، که میگوید دلتنگ میشود، بعداً بار عاطفی پیدا میکند چون میفهمیم سی سال همدیگر را نمیبینند.
او ساختار استاندارد داستان را مقدمه و سه پرده میداند. پردهٔ اول داستان یوسف خیلی کلاسیک است، ولی پردهٔ سوم از حالت معمول خیلی طولانیتر است و به راحتی نمیشود گفت نقطهٔ اوج کجاست. به نظرش خیلی صحنهها را میشود نقطهٔ اوج دانست؛ یکی صحنهای است که یوسف میگوید اموال برادران را برگردانند، چون تنها جایی است که یوسف را عاطفی میبینیم. چون قسمت پایانی با ریتم تندی روایت میشود، هنر خواننده این است که چیزهای گفتهنشده را بازسازی کند.
دیدار برادران و بضاعت برگرداندهشده
او صحنهای را بازسازی میکند که مستقیم گفته نشده: یوسف ناشناس از برادران اطلاعات میگیرد و میفهمد برادر کوچکش و پدر در چه وضعیاند. یکی از حاضران میپرسد چرا باید بگویند؛ او میگوید یوسف میپرسد، چون آذوقه کوپنی و محدود است و ظاهراً از هر خانوار یک نفر میآید، ولی این ده نفر آذوقهٔ دوازده خانوار میخواهند و باید توضیح بدهند.
یوسف میگوید اگر آن برادر را نیاورند دیگر نزدیکش نشوند. برادران قول میدهند از پدر بخواهند و تأکید میکنند «وَإِنَّا لَفَاعِلُونَ»، ولی لحنشان طوری است که بعید است پدر او را بدهد. او فکر میکند یوسف در لحظهٔ رفتن آنها بیشترین فشار را تحمل میکند، و برای همین به ذهن یوسف میرسد اموالشان را پس دهد تا پدرشان مطمئن شود دروغ نمیگویند.
او میگوید یوسف میخواهد برادرش را پیش خودش نگه دارد و برادران را بدون او بفرستد، پس پدر باید راضی شود. یعقوب اول قبول نمیکند چون اعتمادی به برادران ندارد؛ به نظر میآید اول ماجرا را میگویند و پدر نمیدهد، بعد رحلهایشان را باز میکنند و چون بضاعت را میبیند راضی میشود. او میگوید در روایات تاریخی آمده برادران میترسیدند متهم شوند، ولی در قرآن چنین شک و شبههای نیست و قرآن میگوید «رُدَّتْ إِلَيْهِمْ».
به نظر او یعقوب حداقل میفهمد یوسف همانجاست، هرچند میگوید روی این تأکید نمیکند چون نمیتواند خیلی خوب استدلال کند، و یعقوب نمیداند یوسف عزیز مصر است. یوسف و یعقوب هر دو، بدون اینکه نقش خودشان و کار طرف مقابل را بدانند، درست رفتار میکنند. او برادران را آدمهای بدی نمیداند، ولی یعقوب اطمینان کامل ندارد، چون بنیامین جانشین یوسف شده و همهٔ توجه یعقوب به اوست و در دل برادران حسادتی هست.
متن قرآن در برابر تورات
او میگوید در قرآن، برخلاف تورات، برادران خوابهای یوسف را نشنیدهاند و فقط بحث توجه است؛ خودشان را برتر میدانند و دربارهٔ پدر میگویند «لَفِي ضَلَالٍ مُبِينٍ». وقتی یکی از حاضران از اعتماد پادشاه به یک غریبه میپرسد، به او میگوید که همهچیز را از روی تورات میگوید و داستان قرآن اینگونه نیست؛ پادشاه آدم خوبی است که به تعبیر رؤیا اهمیت میدهد و اعتمادش عجیب نیست.
به نظر او آنچه باید بازسازی شود از درون متن درمیآید و رجوع به تورات باید با بیمیلی باشد؛ نهایتاً شاید بشود حدسی گرفت، به شرط سازگاری با قرآن. داستانهای جانبی، مثل تهمت جاسوسی به برادران، گمراهکننده است، و نظرش دربارهٔ شأن نزولها هم همین است: اکثریت قاطع شأن نزولها را برای رفع ابهام ساختهاند. به نظر او همین داستانهای اطراف و تورات باعث شده خیلیها داستان یوسف را خوب نفهمند.
تکرار صحنهها و سایکودرام
او از این قسمت میخواهد به تکرار واژهها دقت شود: یوسف صحنهها را تکرار میکند تا برادران کارهایی را که کردهاند بفهمند. جملهای که هنگام درخواست بنیامین میگویند، «وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ»، عین جملهای است که هنگام خواستن یوسف گفتند، و بنیامین در این قسمت نقش یوسف را بازی میکند؛ ولی این دفعه تقصیر ندارند.
سایکودرام را تکنیکی رواندرمانی میداند که در آن آدم را در یک نمایش شرکت میدهند، مثلاً به آدمی که در مقابل رئیسش ضعیف است نقش میدهند که بایستد و حرفش را بزند. به نوعی این را اولین سایکودرام تاریخ میداند که برادران در نقش خودشان بازی میکنند، این بار بیگناه، و یوسف از راه دور کارگردانی میکند. دربارهٔ اینکه همهشان قاطعانه اصلاح میشوند یا نه، به نظر میآید این اتفاق نمیافتد.
جام، میاننویس و کید یوسف
در پاسخ یکی از حاضران میگوید اینجا طمع نیست و برادران امرار معاش میکنند؛ تا لحظهای که جام را از رحل برادر کوچک درمیآورند خیلی خوشحالند و آنگاه به تعبیر او همه سکته میکنند. خودشان گفته بودند جام را از رحل هر کسی پیدا کردی بردهی تو شود، و او میگوید همهٔ این مسیر، از اینکه یوسف میگوید «برادر را بیاورید» تا گذاشتن و درآوردن جام، کید یوسف است.
او این لحظه را از نظر روایی خاص میداند: تنها جایی که میاننویس وسط دیالوگ میآید و زمان انگار متوقف میشود، مثل کارتونهای ژاپنی که شوت بازیکن یک دقیقه طول میکشد. «كَذَٰلِكَ كِدْنَا لِيُوسُفَ» همانجاست که تدارک کید یوسف تمام میشود و بقیه ماجرا خودبهخود پیش میآید.
یکی از حاضران میگوید کار یوسف زشت است. او میگوید از دید قرآن زشت نیست، چون خدا کید یوسف را به خودش نسبت میدهد، «كَذَٰلِكَ كِدْنَا لِيُوسُفَ»، و فکر میکند برای ما زود است که از آن نتیجه بگیریم و این را الگو بگیریم. به نظرش اگر کلمهبهکلمه بخوانیم، آنهایی که جار میزنند گفتند «إِنَّکُمْ لَسارِقُونَ»، نه یوسف؛ یوسف فقط گفت جام گم شده، و در این متن دروغی نگفته است، هرچند به طور موقت ترتیبی داده که آنها چیزی را اشتباه بفهمند. کید به گفتهٔ او واژهای کاملاً خنثی است و کلاً تاکتیک داشتن است، نه دسیسه.
دربارهٔ «جَعَلَ السِّقَايَةَ فِي رَحْلِ أَخِيهِ» احساسش این است که یوسف جام را خودش و به تنهایی گذاشته، ولی میگوید استدلال دقیقی ندارد و ممکن است به دیگری گفته باشد. جام را چیزی مهم و قیمتی میداند که روی آن حساسیت وجود دارد.
یعقوب و تأکید بر علم
دربارهٔ آیهٔ «إِلَّا حَاجَةً فِي نَفْسِ يَعْقُوبَ قَضَاهَا»، او فکر میکند یعقوب میداند یوسف در شهر است ولی نمیداند عزیز مصر است، و برادران را از درهای مختلف میفرستد تا احتمال دیدار بیشتر شود. با این حال میگوید خودش از این توجیه راضی نیست و ممکن است چیز جالبتر و بزرگتری باشد.
او میگوید در هیچ جای داستان اینقدر تأکید نیست که یعقوب چیزهایی میداند، «لَذُو عِلْمٍ لِمَا عَلَّمْنَاهُ»، و این دانش، دانش خاص لدنی نیست و برای ما هم قابل به دست آوردن است. توضیحهایی مثل چشمزخم یا شکستن غرور برادران را، که حاضران پیشنهاد میکنند، برای این تأکید کوچک میداند و میگوید آن را برای خودش باز میگذارد.
نقطههای اوج و برادران
او دیدار یوسف و برادرش را از نظر عاطفی نقطهٔ اوج میداند و میگوید شاید کسی بگوید آخرین نقطهٔ اوج عاطفی داستان است؛ مهمترین نکته جدایی یوسف از برادرش است، نه حتی از پدرش. جملهٔ برادران که میگویند اگر او دزدی کرده، برادرش هم قبلاً دزدی کرده، به نظر او نشان میدهد با گذشتهٔ خودشان مشکل را حل نکردهاند و توبه نکردهاند.
نقطهٔ اوج عاطفی دیگر صحنهای است که برادران میخواهند یکی از خودشان را به جای بنیامین بگیرند: هر ده نفر راضیاند غلام شوند. برادر بزرگ با یادآوری «مَّوثِقا مِّنَ ٱللَّهِ» میماند. وقتی یکی از حاضران میگوید خدا وحی کند، او میگوید وحی به نظر نمیآید و فکر میکند اینها دانشی دارند که چیزهایی میفهمند؛ برادر بزرگ را بهترین آنها میداند.
او میگوید نکتهٔ مهم این است که این دفعه برادران گناهکار نیستند و صحنهها تکرار میشوند تا گذشته را به یاد بیاورند. غلامشدنشان را مثل جبران میداند و احساس میکند برادران به ماجرا چنین نگاه میکنند. به نظرش آخر داستان توبه نمیکنند و ایمان به معنای واقعی نمیآورند، ولی میگوید به جاهایی رسیدند و آدمهای بدی نشدند.
محبت خدا و پیامبر
در برابر حاضری که میگوید همهٔ تلاش یوسف برای این بوده که برادران متنبه شوند، او میگوید یوسف یک کار برای برادرانش کرد، یعنی برنگشت؛ یعقوب و یوسف دوری همدیگر را تحمل کردند. در حرف آن حاضر چیز خوبی میبیند: باید از این ماجرا عشق خدا به بندهها را دید، چون خدا میخواهد به آنها حداکثر فرصت داده شود.
اگر یوسف بلافاصله برمیگشت، برادران بیآبرو میشدند و انگار خاندان ابراهیم از هم میپاشید؛ قرار است پدران بنیاسرائیل باشند. به گفتهٔ او کار خدا روی زمین این است که بهترین آدمها هم برای آدمهای بد زجر میکشند و اکثرشان اصلاح نمیشوند؛ داستان برای پیامبر التیامدهنده است و «وَمَا أَكْثَرُ النَّاسِ وَلَوْ حَرَصْتَ بِمُؤْمِنِينَ» خطاب به پیامبر است، نه ما. او میگوید اگر آیههای آخر را نفهمید «یعنی چیزی از داستان نفهمیدهاید»؛ بعد از ماجرای اصلی از صبر حرف میزند.
→ متنِ کاملِ این جلسه