او میگوید جلسهٔ قبل تا اینجا گفته شد که برادرها آمدند و جام از رحل درآمد و بزرگترین آنها گفت اینجا میمانم؛ امروز داستان تمام میشود. به گفتهٔ او بحثها کلیتر از نظرش شد، مثلاً نصف جلسه در مورد تمثیلها بحث شد، و از اول قرار بود جلسات متمرکز روی داستان نباشد. دو درونمایهٔ مهم داستان به گفتهٔ او تلاش یوسف و یعقوب برای نجات برادرها، و صبر کردن و امیدواری است.
کید یوسف و سالِ انتظار
به گفتهٔ او در سالی که میگذرد بنیامین پیش یوسف است و به نظر میآید تنها چیزی که نیاز دارد همین است، چون حضور یوسف برای او حالت درمان دارد. او احساس میکند شاید میان شش ماه تا یک سال طول کشیده تا برادران برگردند. برادران هم در همان موقعیت پیشین قرار میگیرند، با برادری دیگر گمشده، و فشار کنعان خاطرات را برایشان زنده میکند تا یادشان بیاید چه کردهاند، هرچند این بار به نظر میآید تقصیری ندارند.
او میگوید در ادبیات شخصیتی که در موقعیتی دیده شده و مدتی از داستان حذف میشود، در ذهن خواننده در همان موقعیت میماند. یعقوب را آخرین بار هنگام شنیدن خبر یوسف دیدهایم، و وقتی دوباره ظاهر میشود همان حرف سی سال پیش را میزند، پس گویی همین حال در تمام مدت ادامه داشته. بنیامین هم آخرین بار در آغوش یوسف دیده میشود، و به نظر او این وضعیت معنوی بنیامین در آن یک سال است. بنیامین پیشین «مارک دارد» و کسی را نمیشود جای او گذاشت، ولی دفعهٔ بعد مارک ندارد و باید نامش برده شود، یا به نظر میآید آدمی عادی شده است.
او نکتهای ریز هم میآورد. برادران برای بردن یوسف یا بنیامین میگویند «فَأَرْسِلْ مَعَنَا أَخَانَا نَكْتَلْ»، ولی هنگام آوردن خبر دزدی میگویند «يَا أَبَانَا إِنَّ ابْنَكَ سَرَقَ» و دیگر برادر نمیگویند. او این را شبیه محاوره میداند که پدر وقتی فرزندش نمرهٔ بیست میگیرد «پسرم» میگوید و وقتی بد است به همسرش «بچهات»، و میگوید ناخودآگاه پیش میآید.
جملهٔ تکراری یعقوب
بعضی برداشت میکنند که با «بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ أَمْرًا» یعقوب میفهمد برادران دروغ میگویند. او میگوید اینگونه نیست و جمله یعنی نفستان چیزی را در نظرتان دگرگون جلوه داده است. به گفتهٔ او دفعهٔ دوم برادران دروغ نمیسازند و حتی گزارههای راست میگویند، ولی یعقوب بدیهی میداند که بنیامین دزدی نمیکند؛ برادران چون دوست دارند باور کردند، پس چیزی نفسانی در کار است. دفعهٔ اول هم یعقوب بر پایهٔ رؤیا مطمئن بود یوسف را گرگ نخورده و بدون متهم کردن کسی همین را گفت. باز هم میگوید «فَصَبْرٌ جَمِيلٌ» و امید دارد که «عَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَنِي بِهِمْ».
صبر، امید و وضع بنیامین
او میگوید احساس شخصیاش این است که وقتی اوضاع خیلی خراب میشود جای امیدواری هست. یعقوب بعد از سی سال بلای دیگری دیده و هنوز امید دارد. فشاری که یوسف و یعقوب تحمل میکنند به گفتهٔ او عاطفی است نه روحانی، و مشکلات روانی برادران را ندارند. از جهانبینی قرآن مشکلات آن دو دنیوی است و مشکل برادران آخرتی، پس طبیعی است که آن دو چیزهای دنیا را تحمل کنند و بکوشند ابدیت دیگران را نجات دهند.
یکی از حاضران میپرسد بنیامین چه مشکلی دارد. او پاسخ میدهد که تصورش این است که بنیامین بر اثر ضربهای مقداری بچه مانده و خوب رشد نکرده، ولی ناپاک نیست و آخرتش به خطر نیفتاده. به نظر میآید لطمهای روانی، مثلاً افسردگی، به او وارد شده است. آخرت آدم وقتی تهدید میشود که خودش گناه کند، مثلاً کینهٔ برادران را به دل بگیرد، و این نشده است. او میگوید نمیخواهد بیش از نشانههای متن حدس بزند.
حزن یعقوب و چشمان سفید
او میگوید در قرآن هیچ اشارهای به رنج بنیامین به طور مستقیم نیست و دربارهٔ یوسف هم تقریباً جز یک اشاره چیزی نیست، ولی رنج یعقوب را مرتب میبینیم. این را تمهید روایی میداند: رنج یعقوب نشان داده میشود و با مقایسه گفته میشود آن دو بسیار بیش از این دلتنگ بودند. وقتی خبر گم شدن بنیامین را میآورند، یعقوب روی برمیگرداند و میگوید «يَا أَسَفَىٰ عَلَىٰ يُوسُفَ». به نظر او افسوس برای یوسف چنان شدید است که نبودن بنیامین حداکثر یک لحظه اختلالی ایجاد کرد؛ یوسف یک جور دنیای یعقوب است.
دربارهٔ «وَابْيَضَّتْ عَيْنَاهُ مِنَ الْحُزْنِ» میگوید فکر میکند این تعبیر یک بار در قرآن برای چشم به کار رفته و به نظر نمیآید کور شدن معمولی باشد. احساسش این است که اختلال فیزیولوژیک و آناتومیک نیست؛ افسردگی شدید میتواند بینایی را از راه عصب کم کند و او موردی نزدیک خودش را سراغ دارد. به نظر میآید از شدت اندوه دیگر نمیبیند.
یکی از حاضران میگوید شاید سفیدی چشم تمثیلی باشد. او میگوید در پایان درمان میشود، «فَارْتَدَّ بَصِيرًا»، و برای یعقوب بعید میداند که کوری جنبهای بالاتر از جسمانی پیدا کند. دربارهٔ پیراهن میگوید به نظر او یوسف میفهمد که یعقوب از شدت نبودن او چنین شده، و با پیراهنی که بوی خودش را دارد شوکی وارد میکند. او فکر میکند معجزهٔ پیامبرانه نیست و بیشتر حکمت و دانش یوسف را نشان میدهد؛ مثل تحریک اعصابی که تنبل شدهاند. احساس او این است که پدیدهای غیرعادی ولی کموبیش فیزیکی است، و درمان را حکیمانه میداند نه پیامبرانه.
پیامبران موجودات انتزاعی نیستند
یکی از حاضران میگوید یعقوب را خیلی دنیایی کردهاند. او پاسخ میدهد که رؤیای یوسف برای یعقوب مثل یک حکم بود و گویا باید زندگی دنیاییاش را صرف پرورش یوسف میکرد؛ حالا که یوسف نیست، مثل این است که دنیا ندارد. به نظر او دلتنگی یعقوب سطح پایین نیست و قرآن با تحقیر به آن نگاه نمیکند.
او میگوید تصور خیلیها از پیامبران با چیزی که در قرآن هست فرق دارد: پیامبران به شدت عواطف دارند، و خدا در قرآن چند بار عتاب میکند که اینقدر غصه نخور، خودت را میکشی برای اینکه ایمان نمیآورند. تصور انسان کامل که عواطفش تعطیل است را به نظر او آدمهایی گفتهاند که خودشان به جایی نرسیدند. البته در عین حال یعقوب در سطح یک قرآن نیست و همهٔ پیامبران مثل هم نیستند.
به گفتهٔ او در قرآن همهٔ آدمها مردهاند تا وقتی که ایمان میآورند، و هر چه بیشتر رشد میکنند زندهتر هستند، بیشتر حس دارند و عاطفه دارند، و منطقشان هم بیشتر در زندگیشان کار میکند. ابراهیم اسماعیل را خیلی دوست دارد و حکم قربانی یک آزمایش بسیار بزرگ است. او میگوید این تصور را از خودتان دور کنید که این با پیامبری مخالف است که کسی را خیلی دوست داشته باشد و دلش تنگ باشد.
یکی از حاضران از داستانهای تورات دربارهٔ یعقوب میپرسد. او میگوید نمیداند و نمیخواهد قضاوت کند که آن اتفاق افتاده یا نه، ذکری از آنها در قرآن نیست، و اصلاً غیر پیامبرانه نیست که یک نفر در دوران جوانیاش خطاهایی انجام داده باشد. مثلاً موسی یک نفر را کشته و فرعون همین را به عنوان نقطه ضعف جلوی او علم میکند، ولی استدلالی نیست که سابقه باعث شود یک نفر پیامبر نشود.
برادران، قحطی و معرفی یوسف
برادران به یعقوب میگویند «تَاللَّهِ تَفْتَأُ تَذْكُرُ يُوسُفَ». به گفتهٔ او این حرف از فشاری میآید که در این یک سال به آنان وارد شده: بدنامتر شدهاند و پدرشان نابینا شده است. جواب یعقوب «إِنَّمَا أَشْكُو بَثِّي وَحُزْنِي إِلَى اللَّهِ» است، و او غصه خوردن یعقوب را به نوعی ارتباط با خدا میداند.
وقتی برمیگردند میگویند «مَسَّنَا وَأَهْلَنَا الضُّرُّ وَجِئْنَا بِبِضَاعَةٍ مُزْجَاةٍ». او میگوید خشکسالی در برنامهٔ یوسف نبود؛ اتفاقهایی است که برنامه را تشدید میکند، و در اینجا خدا کید یوسف را هدایت میکند. یعقوب به آنان که ناامیدانه میروند میگوید «لَا تَيْأَسُوا مِنْ رَوْحِ اللَّهِ» و بروید یوسف و برادرش را بگردید، و او هیچ ناامیدی در یعقوب نمیبیند.
یوسف میگوید «هَلْ عَلِمْتُمْ مَا فَعَلْتُمْ بِيُوسُفَ وَأَخِيهِ إِذْ أَنْتُمْ جَاهِلُونَ»، و آنان میپرسند «أَإِنَّكَ لَأَنْتَ يُوسُفُ». او میپرسد از این جمله چگونه قاطعانه معلوم میشود که یوسف است. به گمان او یوسف تا اینجا با مترجم حرف میزد و این جمله را به زبان کنعانی میگوید، و ممکن است پنهانکاری را کنار گذاشته باشد.
برادران میگویند «لَقَدْ آثَرَكَ اللَّهُ عَلَيْنا وَ إِنْ كُنَّا لَخاطِئِينَ». او میگوید با گفتن این جمله میتوان گفت ممکن است کمی اصلاح شده باشند، و یوسف جواب میدهد امروز کسی به شما خرده نمیگیرد. بلافاصله میگوید این پیراهن را ببرید و «وَأْتُونِي بِأَهْلِكُمْ أَجْمَعِينَ».
پیراهن، تمثیل و استغفار
او میگوید در روانشناسی پرسونا را پیراهن میگویند و فکر میکند در قرآن تمثیلش عمیقتر است: همه دستشان به پیراهن یوسف میرسد ولی به خود یوسف نه. بنیامین با در آغوش کشیدن خود یوسف درمان میشود، ولی یعقوب با پیراهن، چون دلتنگیاش در سطح موقت دنیایی است. پیراهن در سطح داستان کار خودش را میکند و وجه تمثیلیاش را هم حفظ کرده است.
به گفتهٔ او ما اصولاً خود را با پیراهنمان اشتباه میگیریم، و دعوت دین این است که به خود واقعیمان برسیم.
برادران از پدر میخواهند برایشان استغفار کند. او میگوید به نظرش این نشان میدهد موفق به توبه نشدهاند، چون کسی که به استغفار واقعی برسد خودش میفهمد بخشیده شده است. وقتی حاضران اعتراض میکنند میگوید تأکید نمیکند و «کم آوردند» را از جای دیگر استنتاج کرده است. یعقوب میگوید «سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَکُمْ»، و به نظر او استغفار حال خاصی میخواهد.
پایان سوره
با ورود خانواده به مصر رؤیای یوسف تحقق مییابد و او میگوید «قَدْ جَعَلَها رَبِّي حَقًّا» و از «نَزَغَ الشَّيْطَانُ بَيْنِي وَبَيْنَ إِخْوَتِي» یاد میکند. او تأکید میکند که داستان به رؤیای اول و به موضوع شیطان برمیگردد که یعقوب از ابتدا گفته بود.
به گفتهٔ او فلاشبک نهایی خیلی امیدوارکننده نیست: علیرغم تلاش یوسف اکثر برادران به آنچه باید نرسیدند و توبه نکردند. بلافاصله «وَمَا أَكْثَرُ النَّاسِ وَلَوْ حَرَصْتَ بِمُؤْمِنِينَ» خطاب به پیامبر میآید تا بداند هر کاری کند اکثر مردم ایمان نمیآورند. او آیات بعد را هم با داستان مرتبط میداند: «وَ ما تَسْئَلُهُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْر» یعنی فداکاری بدون خواسته. به نظر او برادران مشرک نیستند، یکتاپرست هستند ولی ایمان به معنای واقعی ندارند، و پیامبر هم همین کار را با قوم خودش میکند.
او دربارهٔ «حَتَّىٰ إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ» میگوید این دقیقاً چیزی است که در یعقوب میبینید، که هر چه اوضاع بدتر شود امیدوارتر میشود. به گمان او یوسف نمیدانست همهٔ ده نفر خوب میشوند و احتمال اتفاق خوب برای یکیشان کافی بود. دربارهٔ واژهها میگوید نبأ شبیه اطلاعات است و علم عمیقتر. به نظر او برادران پیام را در حد اطلاعات فهمیدند، ولی به علم نرسیدند و یوسف هم امید زیادی نداشت که برسند؛ و میگوید چون خودش واژه را معنی میکند شاید شنونده به اطمینان نرسد.
در پایان میگوید ملاک فهم داستان این است که با هفت یا هشت آیهٔ آخر سوره چقدر میخواند، و این با ادعای کسانی که نکتهٔ اصلی را یوسف و زلیخا میدانند نمیخواند. هدف اصلیاش تشویق شنوندگان به خواندن قرآن است.
→ متنِ کاملِ این جلسه