این سخنرانی با خاطرهای از دبیرستان در سالهای اول بعد از انقلاب و پرسش دربارهٔ جاذبهٔ مارکسیسم آغاز میشود و بحث را آسیبشناسی فردی کاپیتالیسم با گرایش فرهنگی تعریف میکند. با تکیه بر هرم مازلو، او نشان میدهد که به نظرش نظام کاپیتالیستی برای هر نیاز چیزی قابل خرید و فروش عرضه میکند و رشد فردی را متوقف میکند. سپس از نشانهها، تکنولوژی، آموزش، هژمونی و مردسالاری میگوید و با نتیجهگیری، حسن ختام و پرسش و پاسخ تمام میشود.
پیشمقدمه و حدود بحث
او با خاطرهای از دبیرستان در سالهای اول بعد از انقلاب شروع میکند، دورهای که دو قطب بزرگ بود و چپبودن به معنای مارکسیستبودن بود. وقتی فهمید اکثر روشنفکرها و شاعرهای ایرانی مارکسیست هستند یا بودهاند، برایش سؤال شد که اینها مگر دیوانه بودند. جواب نسبتاً معقولش این است که اگر مارکسیسم را مقابله کردن با کاپیتالیسم در نظر بگیریم و نه صرفاً تبعیت از تعلیمات ماركس، کاپیتالیسم آنقدر چیز بدی است که حتی بدون اعتقاد به همه مبانی مارکسیسم معقول است که بروید در اردوی مارکسیستها؛ حداقل در اروپا اینجور بود. او معتقد است شرط لازم روشنفکر بودن این است که آدم «يك خرده چپ» باشد.
در مقدمهٔ دیگری روشنفکر را آدمی میداند که از شرایط زمانهٔ خودش آگاه است. فکر میکند کاپیتالیسم از ارکان فهمیدن دنیای ماست و به روشنفکر بودن کسی که به آن توجهی ندارد شک میکند؛ کاپیتالیسم و مردسالاری به نظرش از مهمترین مشخصات فکری امروز دنیا هستند.
او میگوید نقد کردن کاپیتالیسم حداقل صد و پنجاه سال سابقه دارد و وارد اقتصاد سیاسی نمیشود؛ بحثش فرهنگی است و فضای مکتب فرانکفورت و مخصوصاً اریک فروم را به بخشی از آن نزدیک میداند. کاملاً منفی صحبت میکند، هرچند در ابتدا کاپیتالیسم جنبههای مثبت هم داشته، و عنوان دقیق بحث میتواند «آسيب شناسي فردي كاپيتاليسم با گرايش كاملاً فرهنگي» باشد. احساس شخصیاش این است که کاپیتالیسم تا قرن نوزدهم فوایدی داشته ولی در قرن بیستم فقط ضرر داشته. از این بحث نتیجهٔ عملی نمیخواهد: میگوید هیچکس نمیداند چه کار باید کرد.
هرم مازلو و رشد
او از پیشنیازها فقط هرم مازلو را به کار میبرد: در قاعده نیازهای فیزیولوژیک، امنیت، تعلق به گروه، عشق و اعتماد به نفس هستند؛ بالاتر دانش و فهم، زیباییشناسی و تحقق فردیت؛ و در قله نیاز به تعالی، که آن را گنگ میداند. نیازها باید به ترتیب پر شوند و آدمی که گرسنه است زیاد به تعالی فکر نمیکند. دو مشکل در راه رشد کردن هست: ثابتشدن در یک نیاز و فوقاشباع کردن آن؛ یعنی یا نیازی تأمین نمیشود، یا کسی تمام زندگیاش فقط توجه به مسائل فیزیولوژیک است و وقت رسیدن به نیازهای بالاتر را ندارد.
مازلو نیازهای قاعده را «نيازهاي کمبود» و نیازهای بالاتر را «نيازهاي رشد» مینامد. نیازهای قاعده را کسانی از بیرون میتوانند تأمین کنند، مثل غذا و امنیت، ولی از جایی به بعد رفع نیازها کاملاً فردی است و کسی نمیتواند به شما حس تعالی بدهد. او در این بحث با مراحل پایینی کار دارد.
تعریف نئوکلاسیک و نقدها
او تعریف کاپیتالیسم را مسئلهای ایدئولوژیک میداند و اول تعریف نئوکلاسیک را میآورد: مالکیت خصوصی بر ابزارهای تولید و بازار آزادی که عرضه و تقاضا قیمتها را تعیین میکند. مفهوم اساسی کاپیتالیسم در این دید آزادی است و سیستم موفقی به نظر میآید. سپس میپرسد با این دید ایرادش کجاست.
او ایرادی را مطرح میکند که فکر میکند طرفداران دانشگاهی کاپیتالیسم هم نمیتوانند انکار کنند: بازار آزاد رقابتیِ بدون اصطکاک وجود ندارد و آنکه گندهتر است اجازه نمیدهد کوچکتر وارد بازار شود. مایکروسافت نتاسکیپ را در رقابت آزاد نابود نکرد؛ با سرمایهای که در دسترس داشت اکسپلورر را مجانی داد، و این کار اسمش دامپینگ است. در ماجرای جنرال الکتریک در برزیل هم، جنرال الکتریک یکی دو سال محصولات یک شرکت برزیلی را با دلالها میخرید و بعد دیگر نخرید؛ شرکت ورشکست شد و جنرال الکتریک کارخانه را تقریباً مجانی خرید.
یک ایراد کلاسیک مصرفگرایی است: رشد کاپیتالیسم به مصرف بستگی دارد. به تحلیل ماركس تنها کاری که سرمایهدار برای گسترش سرمایه میتواند بکند برداشتن ارزش افزوده از کارگر است؛ ماركس نظرش این بود که شکاف عمیقتر میشود و به انقلاب میرسد، «و حالا البته ميبينيد كه اينگونه نشد». نقد دیگر این است که یک نظام اقتصادی ناخواسته ایدئولوژی هم همراه خودش میآورد؛ ماركس معتقد بود سیستم اقتصادی زیربنا است و تمام فرهنگ روبناست.
سرمایه، کالا و نکتهٔ صفر
اگر کاپیتالیسم با همان تعریف نئوکلاسیک مستقر شده باشد، اصالت با سرمایه است: هر فرد و کل نظام برای افزایش کاپیتال تلاش میکنند، پس تولید و مصرف باید افزایش پیدا کند. او از دورهای میگوید که حتی مبادلهٔ کالا هم وجود نداشت و «سيستم اقتصادي هديه دادن» بود، نظامی پیچیده که در آن یک آدم دیگران را مدیون خودش میکند و با این کار قدرت پیدا میکند.
کاپیتالیسم را از دور میشود سیستمی دید که در آن موجودی انتزاعی به نام کاپیتال میخواهد افزایش پیدا کند و آدمها، چه کارگر چه سرمایهدار، کارگزار هستند. او میگوید به جز دو نکته، بازار و ارزش افزودهٔ بیشتر، هیچ ملاحظهٔ فکری و اخلاقی در این نظام وجود ندارد. در نظام کاپیتالیستی رابطهٔ تولید و مصرف برعکس است: تولید میشود و مصرفکننده خودش پیدا میشود.
او یک «نكته صفر» میگوید که از همه مهمتر میداند: وقتی معیار سودآوری باشد، نظام به سمت چیزهایی میرود که قابل تبدیل به کالا باشند. نیازی که به صورت کالا قابل ارائه نباشد، مثل نیازهای بالای هرم، اصلاً مورد توجه نخواهد بود؛ او میپرسد مگر میتوانیم تعالی بفروشیم.
جانشینهای کالایی نیازها
او هرم را از پایین میگذراند. نیازهای فیزیولوژیک به بهترین نحو توسط کاپیتالیسم رفع و اشباع میشود، مثلاً با شیرینی و شکلات که مضرند و کسی جلویشان را نمیگیرد. در امنیت، نظام کاپیتالیستی واکسن درست میکند و برای مریض قرص میدهد؛ او مثال میزند پزشکی هندی را که اساسش قوی کردن سیستم دفاعی بدن است و میگوید اگر اثبات شود که چنین کاری شدنی است، فکر میکند نظام کاپیتالیستی با تمام وجود در مقابلش میایستد.
برای تعلق به گروه، کلوپهایی که عضویت پولی دارند و هواداران تیمهای فوتبال جانشین میشوند. برای عشق، چیزی شبیه عشق که قابل خرید و فروش باشد به گفتهٔ او سکس است؛ عشق را نمیشود به صورت کالا وارد بازار کرد. چون نیاز واقعی رفع نشده، مصرف میرود بالا، مثل غذایی که سیرتان نمیکند، و هیچکس تصمیم نمیگیرد؛ نظام خودش این کار را خودکار انجام میدهد.
برای دانش، چیزی که جایش را گرفته اطلاعات است، «نازلترين نوع دانستن»، که مثل تنقلات سیر نمیکند. برای زیباییشناسی بازار هنر جانشین شده و چون تعداد آدمهای بیشتری مصرف میکنند، کالای هنری مبتذل میشود. برای تعالی، او ایدهای میدهد: جانشین عرفان صنعت مواد مخدر است که به طور شیمیایی حسهای تعالی را میدهد.
نشانهها، تکنولوژی و آموزش
او به بودریار ارجاع میدهد که میگوید ما دیگر نشانهها را مصرف میکنیم. مثالها: مدل ماشین، پیوسته خیابان بالاتر رفتن برای خانه گرفتن در تهران، و مدارج علمی از استادیار تا استاد که حس رسیدن به آخر دانش میدهد، حتی اگر کار علمی واقعی نشده باشد. این را دومین روش خیلی اساسی میداند که سیستم رشد فردی را متوقف کرده؛ واضحترین نشانهاش این است که دیگر حرفی از رشد فردی نمیشنوید.
ارزش افزوده سرمایهگذاری را به سمت تکنولوژی میبرد، ولی به گفتهٔ او کسی تعیین نمیکند تکنولوژی بعدی چه باشد: فکر میکند در دههٔ پنجاه همه تکنولوژی فضا را آینده میدانستند، ولی نیمههادیها کشف شدند. به نظر میآید مسیر آیندهٔ تکنولوژی تصادفی تعیین میشود و هیچ موسسهای کنترل ندارد.
دربارهٔ آموزش، از نظام آموزش اجباری شاکی است: از شش سالگی بچهها را وارد قیفی میکند که چند تا تکنسین از آن درمیآید. این نظام آدمهای برجسته را گزینش میکند و به مراکز نزدیک به قلب کاپیتالیسم منتقل میکند، و چون نظام آموزشی را کنترل میکند کل فرهنگ را دارد کنترل میکند.
هژمونی و مردسالاری
هژمونی یعنی استیلا و سلطه؛ طبقهٔ حاکم از نظر فرهنگی در جامعه دخالت میکند تا موقعیت خودش را حفظ کند و هر نظامی روشنفکرهای خودش را دارد. او فوکویاما، هانتینگتون و بیدنز را از این دسته میداند و قبول ندارد که آنها روشنفکر باشند. رسانههای گروهی به طور طبیعی تحت کنترل طبقهٔ حاکم هستند.
دانشگاه را هم در جهت هژمونی میداند: فقط اقتصاد کاپیتالیستی میخوانند. دلیل انتخاب فروید به گفتهٔ او این است که انسان در روانشناسی فروید موجودی مصرفکننده و دنبال لذت است، در حالی که تصور یونگ از انسان موجودی است که میخواهد مراحلی را طی کند. بعد میگوید بعید میداند بشود این را جزو هژمونی گذاشت و به نظرش جزو ایدئولوژی است.
دربارهٔ مردسالاری، فمینیسم مبتنی بر تشابه، که حرفش این است زنان هم مثل مردان شوند، به گفتهٔ او با کاپیتالیسم هماهنگ است چون کارگزار مرد بیشتر به درد کاپیتالیسم میخورد؛ فمینیسم مبتنی بر تفاوت در اقلیت است.
نتیجهگیری، حسن ختام و پرسش و پاسخ
نتیجهٔ اول این است که کاپیتالیسم به طور سیستماتیک جلوی رشد فردی بشر را گرفته و مفهوم رشد برای اولین بار از بین رفته؛ نتیجهٔ دوم اینکه نظام ذهنیت ما را به نفع خودش تحریف میکند. دربارهٔ روایت یک کلوپ سیصد نفری که دنیا را اداره میکند، فکر نمیکند نیازی به تصور انجمن باشد: «سيستم سوار ماست» و ما کارگزارهای این سیستم هستیم.
به عنوان حسن ختام میپرسد اگر موجودی از مریخ بپرسد در کرهٔ زمین چه کار میکنیم، چه جوابی داریم؛ در قرون وسطی جوابی بود چون برای خداوند ساختمان و اثر هنری میساختند، ولی اکنون تنها کار افزایش کاپیتال است. از یونگ نقل میکند که یک رئیس سرخپوست پرسیده بود سپیدپوستهای دماغ نوکتیز «دنبال چه ميگردند».
در پرسش و پاسخ، به پرسش «چه کار باید بکنیم» میگوید معلوم نیست و آخرین راهحل عملی انقلاب کمونیستی بود که دیگر گذشته است. دربارهٔ جواب طرفداران کاپیتالیسم میگوید حرفشان «همين است كه هست». وقتی از منافع کاپیتالیسم پرسیده میشود، میگوید احساسش این است که از قرن بیستم کاپیتالیسم «چيز زايدي» است؛ متن پاسخ ناتمام تمام میشود.
→ متنِ کاملِ این جلسه