او جلسه را با خبری دربارهٔ خودکشی در فرانسه و پاسخ به پرسشی دربارهٔ تئوری توطئه شروع میکند و بحث اسطورهٔ پیشرفت را ادامه میدهد؛ به نظر او بشریت چندان پیشرفت نکرده است. سپس به لیبرال دموکراسی میرسد: آزادی عقیده، دموکراسی و تفکیک قوا را میپذیرد، ولی از آزادی واقعی، شکاف رشد، آزادی بیان، لیبرالیسم و عدالت و مدلهای دموکراسی انتقاد میکند. جلسه با پاسخ به چند پرسش تمام میشود.
مقدمه: خودکشی، توطئه و اسطورهٔ پیشرفت
او خبری را نقل میکند که در فرانسه سالانه ۱۱ هزار نفر خودکشی میکنند و در پاریس بعضی خود را زیر مترو میاندازند؛ مسئولین پیشنهاد داشتند در کنار ریل کانالهایی حفر شود که قطار معطل نشود، و او این را نوعی برخورد با مسئله به روش کاپیتالیستی میداند. به نظر او خودکشی از ویژگیهای دوران مدرن است و باید فکر کنیم چرا وقتی احساس عمومی میگوید بشر پیشرفت کرده، مردم چنین کاری میکنند.
در پاسخ به پرسشی که میگوید همهٔ تحولات از پیش طراحی شدهاند و فراماسونرها یا یک انجمن ۳۰۰ نفری دنیا را اداره میکنند، میگوید با این تئوری توطئه میانهٔ خوبی ندارد: شکی نیست که پشت پرده خبرهایی هست، ولی اینکه همهٔ تحولات را آنها اراده کنند ایدهای افراطی است و باید دنبال مکانیسمهایی باشیم که همهچیز را خودبهخود با نظام اقتصادی هماهنگ میکند.
او تکرار میکند که سرمایهسالاری را نمیشود جدا از مردسالاری نقد کرد. سپس دیدگاه کسانی را میآورد که در کشور پیشرفته زندگی میکنند: به نظر آنها ممکن است منتقدان اعتقادات سنتی داشته باشند و از بین رفتن سنتها آنها را نگران کرده باشد، یا افراد عقدهای باشند که دستشان به گوشت نمیرسد؛ و احساس کلی این است که آنها متمدن هستند و کشورهای جهان سوم هنوز به تمدن نرسیدهاند و حالت بربری دارند. به این احساس اسطورهٔ پیشرفت میگویند.
رد اسطورهٔ پیشرفت
او میگوید اگر آن حرفها درست بود باید انتقاداتی که از نظام کاپیتالیستی میشود از کشورهای عقبافتاده سرچشمه میگرفت، در حالی که عمدهٔ این انتقادات از داخل جهان غرب سرچشمه میگیرد و هنرمندان بزرگ و روشنفکران از آن راضی نیستند. به گفتهٔ او در محیطهای آکادمیک، مخصوصاً علوم پایه، مهندسی و پزشکی، آدم روشنفکر کم است و کسانی که پیشرفت میکنند معمولاً بچههای حرفگوشکن و خوبی بودهاند؛ پس اینکه دست پروردهی نظام کاپیتالیستی از آن حمایت کند دلیلی بر درستی حرفشان نیست.
نکتهٔ اصلی او این است که بشریت اصلاً پیشرفت چندانی نکرده است و احساس هنرمندان و روشنفکران درست است: در دنیای سیاهی زندگی میکنیم. نشانههایش را دلسردی مردم نسبت به زندگی، سرد شدن روابط، سندرم پیترپن و قرن بیستم، قرن فاجعه، میداند و میگوید مردم این نشانهها را میبینند ولی به نظام اقتصادی ربط نمیدهند؛ به گفتهٔ او جنگ جهانی دوم چیزی جز جنگ کاپیتالیستی نبود.
او میگوید رفتن به ماه ربطی به پیشرفت بشریت ندارد و پیشرفت تکنولوژی چیز عمیقی نیست. با این حال میگوید نمیشود گفت پیشرفت نکردهایم، کردهایم ولی بهایی پرداختهایم، و میپرسد آیا بدون این آسیبها امکان این پیشرفتها نبود.
بازی کاپیتال و نکات مثبت مدرنیته
به نظر او هیچ چیز خوبی را نمیشود به کاپیتالیسم نسبت داد، چون «بازی ابلهانه» افزایش کاپیتال ربطی به بشریت ندارد؛ مثل اینکه در مسئلهٔ بهینهسازی به جای a مقدار b را ماکسیمم کنید و انتظار داشته باشید a هم ماکسیمم شود، یا مثل اینکه مهرههای ظریف شطرنج را کنار بگذارند و گردو بازی کنند. به این ادعا که انگیزهٔ شخصی مردم را به جنبوجوش انداخت میگوید راست هم میگویند، ولی این مثل هنر مبتذل است؛ زیادکردن پول زود به نتیجه میرسد، برخلاف رسیدن به عرفان؛ هرچند ممکن است فواید فرعی داشته باشد.
او میگوید نکات مثبتی هم هست: مسیحیت کلیسایی قرون وسطی راکد بود و کلیسا از نظر سیاسی فاسد، و جدا شدن از سنت و طلب دلیل در آغاز مدرنیسم نکتهٔ مثبتی بود. ولی انقلاب فرانسه خیلی زود منحرف شد و بورژوا جای پادشاه را گرفت، و مدرنیسم خودش تبدیل به سنت شده است؛ بحث فرار از سنتها نیست بلکه سنتها باید بررسی شوند.
نکات مثبت لیبرال دموکراسی و آزادی واقعی
او میگوید موضوع اصلی لیبرال دموکراسی است و فوکویاما آن را پایان تاریخ میداند. پیش از انتقاد نکات مثبت را میگوید: آزادی عقیده، دموکراسی به این معنا که حکومت نباید بدون رضایت مردم حکومت کند، و تفکیک قوا. به پرسشی که میگوید مردم کاپیتالیسم را با ایرادهایش پذیرفتند، جواب میدهد مردم انتخاب نکردند؛ نظامی مستقر شد و فرهنگی آورد، و فشارهای نامرئی میتواند اعتقاد به بعضی چیزها را سخت کند.
او میگوید آزادی مطلق نداریم، و چون نظام کاپیتالیستی از نظر سیاسی پایدار است میتواند آزادی سیاسی بیشتری بدهد؛ دموکرات بودن رژیم را وقتی میشود فهمید که نیرویی تهدیدش کند. مثالش دوران مک کارتیسم است که به گفتهٔ او با خطر بالقوهٔ بسیار کوچکی سختگیری شد و همهٔ این کارها با نظارت دولت و تحت حمایت سرویسهای امنیتی آمریکا بود.
او میگوید نظام آموزشی انسانها را از سنین پایین برای نظام موجود تربیت میکند: سیستم برای ما طراحی نشده، ما برای سیستم طراحی میشویم.
شکاف رشد و پایداری کاپیتالیسم
او میپرسد چرا نظامهای کمونیستی به چنین پایداری نرسیدند، و میگوید باید نکتهٔ اساسیتری از هژمونی فرهنگی باشد. به نظر او در رشد انسان جاهایی هست که باید رنج کشید و عادتهایی را ترک کرد، و بزرگترین فاصله آنجاست که کسی که تا بلوغ فقط لذتهای جسمانی را چشیده باید از لذتهای غیرجسمانی بیشتر لذت ببرد؛ این فاصله مدرن نیست و در نهاد انسان است.
به گفتهٔ او کاپیتالیسم نیازهای فیزیولوژیک را نه تنها برآورده بلکه فوق اشباع میکند و انگار این فاصله را تشدید هم میکند. از جایی به بعد رشد به آموزش و بحث نظری و ترک لذتها نیاز دارد، و در نظامی که خردباوری همهٔ عقاید را زیر سؤال میبرد دیگر کسی با اعتقاد کامل نمیتواند بگوید این را میدانم؛ او میگوید وقتی در ایران فرهنگ عرفانی حاکم بود همه ریاضت را لازم میدانستند.
به گفتهٔ او وقتی عقاید سست شود مردم زحمت پر کردن فاصله را به خود نمیدهند و زیر شکاف گیر میافتند، هرچند یونگ میگوید در درون ما نیرویی برای رشد فشار میآورد. او میپرسد چطور میشود در نظامهای کومونیستی مردم را مجاب کرد که از لذتهایی که میبرند صرف نظر کنند، در حالی که کاپیتالیسم چنین حرفی نمیزند. او میگوید هر چند وقت یکبار مرکز رشد فشار میآورد و میشود آن را با مواد مخدر، شراب و سکس به فراموشی سپرد؛ با لحنی طعنهآمیز هم میگوید میشود به رواندرمانی رفت و قرص خورد و «بعد هم خوب میشوی دیگر». او فکر میکند رواج سکس مردم را دچار اشباع میکند و کسی که دچار اشباع شود دیگر عاشق نمیشود.
آزادی: مواد مخدر، نودیسم و بیان
او میگوید لیبرالیسم یعنی اصالت دادن به آزادی، که به نظرش ایدهٔ سطح پایینی است. این پاسخ که آزادی تا جایی است که به آزادی دیگران لطمه نزند را شعار میداند، چون هیچ جایی در دنیا وجود ندارد که قوانین محدود کننده نباشند. مثال اول مواد مخدر است که در سراسر جهان به جز هلند ممنوع است؛ به نظر او ممنوعیت یا آزادی هر چیز معمولاً بر مبنای ماکسیممکردن کاپیتال انتخاب میشود و این تجارت چون پرسود است ریشهکن نمیشود، هرچند اگر بخواهند میتوانند.
مثال دوم نودیسم است: نهضتی که میخواهد مجاز شود آدمها لباس نپوشند. به آزادی دیگران ربطی ندارد، ولی مقاومت میکنند چون ظاهر شدن برهنه در محیط کار سیستم را مختل میکند؛ هیچ حکومتی واقعاً مقید نیست که مردم هر کاری دلشان میخواهد انجام دهند.
مثال سوم آزادی بیان است: همه جا در جنگ یا ناآرامیهای سیاسی آزادیهایی محدود میشود. در دانمارک چاپ کاریکاتور را با آزادی بیان توجیه میکنند، ولی توهین نژادی ممنوع است؛ به گفتهٔ او این نشان میدهد کاپیتالیسم با هر عقیدهای مشکل دارد، چون هر عقیده محدودیتهایی در بازی پدید میآورد، و تمسخر عقاید حربهی خوبی است تا آدمها سراغ عقیدهٔ خاصی نروند.
لیبرالیسم، امیال و عدالت
به نظر او آزادبودن افراد در انتخاب عقاید زمینهٔ رشد است و آزادی خیلی مهم است، ولی خودش مقدس نیست. آزادی بیان مثل جهش در تکامل عقاید سیال را ممکن میکند: ایدههای ناسیونالیستی زمانی به درد کاپیتالیسم میخورد و الان جهانی سازی؛ و ممکن است یک روز آزادی بیان هم به درد کاپیتالیسم نخورد.
او میگوید به این استدلال که آزادی خوب است چون امیالی هست که باید ارضا شود، مثال حجاب را میآورند و آن را سرکوب میل میدانند، و فمینیستها به مردسالاری ربطش میدهند، که به نظرش عجیب است چون مردها دوست دارند زنها کمتر لباس بپوشند. همه جا حدی از پوشش اجباری است و اختلاف سر مقدار است. در انسان امیال متفاوتی هست که همه را نمیشود ارضا کرد، و برای رشد باید از بعضی امیال گذشت، مثل کودکی که پستانک را رها میکند؛ آزادی میل مفهومی مقابل رشد است.
یک انتقاد معروف به لیبرالیسم این است که آزادی بزرگترین فضیلت نیست؛ در فلسفهٔ اخلاق قدیم چیزهای دیگری فضیلت شمرده میشدند مثل عدالت، و آزادی در نظام کاپیتالیستی به آزادی اقتصادی معطوف میشود و در برابر عدالت قرار میگیرد.
نتیجهگیری، دموکراسی و پاسخها
در نتیجهگیری میگوید این شکل لیبرالیسم مخالف عدالت است و آزادی بیان از نوع توهینکردن حداقل این ضرر را دارد که همهٔ عقاید را سست میکند و کسی به عقیدهٔ مشخصی نمیرسد، که به نفع کاپیتالیسم است؛ ایدهٔ مشخصی ندارد که چه مقدار آزادی خوب است و آزادی بیان را برای خیلی از مسائل دموکراتیک ضروری میداند. به نظر میآید بعضی متفکرین پستمدرن به همین حد فشار برای رشد هم انتقاد دارند، و او احساس میکند فوکو چنین انتقادی میکند و عقاید پستمدرنها میتواند عقاید آیندهٔ کاپیتالیستی باشد.
دربارهٔ دموکراسی میگوید مدلهای متنوعی وجود دارد و عوام فریبی را هم باید در نظر گرفت؛ با چنین روشهایی هیتلر هم قدرت گرفته است. از نظر خودش ممکن است تمام حکومت آمریکا عوام فریبانه باشد و در کشورهای لیبرال دموکرات سرمایهداران و وابستگان آنها حکومت میکنند.
ارسطو دموکراسی را از سه نوع حکومت فاسد میشمارد و افلاطون در جمهوریت استدلال میکند که دموکراسی به استبداد میانجامد؛ انتقاد خودش این است که باید به فکر حاکمیت مردم باشیم ولی این مدلها خوب انجامش نمیدهند، هرچند دموکراسی را اصولاً چیز خوبی میداند. در پاسخ به چند پرسش (متن پرسشها در این متن نیست) میگوید هر پدیدهای به کاپیتالیسم ربط ندارد و همیشه پیروز نیست؛ از فوکو نقل میکند که این برابری صوری است، و نتیجه میگیرد که تا عدالت نباشد دموکراسی هم نیست.
→ متنِ کاملِ این جلسه