→ بازگشت به گذار به پارادایم سوم

جلسهٔ ۱ · گذار به پارادایم سوم

خلاصهٔ تولید شده توسط هوش مصنوعی

خداناباوری علم‌گرا و استفاده نادرست از علم

این خلاصه را هوش مصنوعی از روی متنِ همین جلسه نوشته و هر بندِ آن را ماشین با بندهای متناظرِ متن سنجیده است؛ بازبینیِ انسانی نشده. برای اطمینان به متنِ کاملِ جلسه مراجعه کنید.

او از ریچارد داوکینز و کتابی از او که بیش از سه میلیون نسخه فروش رفته آغاز می‌کند و می‌پرسد استفاده‌ای که این افراد از علم می‌کنند تا بگویند اعتقادات دینی لازم نیست یا بی‌پایه هستند تا چه حد درست است. می‌گوید می‌خواهد بگوید صد درصد غلط است، ولی خیلی امیدوار نیست در یک جلسه همه را قانع کند. ابتدا هستۀ عقاید آن‌ها را بیان می‌کند، سپس به ماجرای گالیله و مکانیک نیوتنی می‌رسد و در پایان پرسش و پاسخ است.

روایت خداناباوری علم‌گرا

او اساس فکر این جریان را شاید این‌گونه بیان می‌کند: بشر برای تسکین جهل خود اسطوره ساخت و این اولین قدم برای دانستن بود؛ بعد خدایان اساطیر در یک خدا جمع شدند و طبیعت در درجۀ دوم مطالعه می‌شد. دورۀ سوم، که شروعش محل اختلاف است، با رنسانس در اروپا آمد؛ پس از کپرنیک و کپلر نوبت به گالیله رسید که شاید پدر «ساینس»، یعنی پارادایم دوم، باشد؛ پارادایم قبلی نچرال فیلازوفی بود.

نیوتن نوشت پایداری منظومۀ شمسی را نمی‌شود از معادلاتش به دست آورد و آن «کار خداوند است»؛ لاپلاس چند دهه بعد این پایداری را از همین قوانین نتیجه گرفت. می‌گویند وقتی کتاب را به ناپلئون تقدیم کرد و ناپلئون از نقش خداوند پرسید، گفت برای نوشتن این معادلات نیازی به فرض خداوند ندیده است. او این را نطفۀ خداناباوری علم‌گرا می‌نامد.

ادعای خداناباوری علم‌گرا این است که خدا را برای مجهولاتی که داشتیم لازم داشتیم و حالا روز به روز می‌فهمیم جهان چگونه کار می‌کند، پس ایمان به خدا بدون شواهد است؛ خداناباورها اعتقاد دینی را مضر هم می‌دانند، چون به نظر می‌آید هر جا علم خواسته پیشرفت کند دین‌داران مبارزه کرده‌اند. او این متن را «مانیفست» می‌نامد که از حرف‌های آن‌ها در کتاب‌ها فراهم کرده، و بلافاصله می‌گوید هر چه تا اینجا گفته «کاملاً پرت و پلا بود».

ماجرای گالیله

او می‌گوید مهم این است که بفهمیم دعوای کلیسا با گالیله واقعاً چه بوده، و می‌پرسد چرا با کپرنیک و کپلر کاری نکردند؛ بخش مهمی از دانشمندان کلیسایی با خورشیدمرکزی محاسبات خودشان را انجام می‌دادند. تئوری تعارض علم و دین را دو کتاب اواخر قرن نوزدهم ساختند و از دهۀ پنجاه میلادی همۀ کسانی که تاریخ علم کار می‌کردند، مذهبی یا نه، آن را انکار کردند؛ کلیسا تا قرن نوزدهم مروج علم بود و تنها تعارض واقعی این بود که یک عده از کلیسا، که نماینده کسی نبودند، در برابر داروین جبهه گرفتند.

او می‌گوید گالیله و نیوتن مؤمن بودند و اولین ساینتیست‌های خداناباور حول و حوش انقلاب فرانسه ظاهر می‌شوند؛ مشکل گالیله برخوردش با متن کتاب مقدس بود که با شیوۀ رایج فرق داشت. کسانی که او را به دادگاه کشیدند بیشتر دانشمندان آن زمان بودند، و به نظر او گالیله پیشنهاد یک پارادایم شیفت می‌داد. برخلاف افراد پیش از او، گالیله اصرار داشت خورشید واقعاً در مرکز است.

او می‌گوید مسئلۀ گالیله منظومۀ شمسی نبود، بلکه ابداع شیوه‌ای تازه برای مطالعۀ طبیعت که اولویت با محاسبه است؛ زمان در پارادایم اول مهم نبود ولی پارامتر اصلی پارادایم دوم است، و مقوله‌ها از جوهر و عرض و صورت و ماده به زمان و انرژی و نیرو، یعنی چیزهایی که قابل اندازه‌گیری باشند، عوض شد. اسم «ایمان گالیله‌ای» را بر این ایمان می‌گذارد که اگر محاسبات درست از آب دربیاید مدل درست است. گالیله اگر قربانی چیزی شد، قربانی این شد که پارادایم را عوض می‌کرد.

نیوتن، نپتون و نسبیت عام

او می‌گوید مکانیک نیوتنی هیجان‌انگیزترین پیروزی پارادایم دوم بود: نپتون با محاسبه، از روی اختلال‌های مدار اورانوس، کشف شد و این‌ها ایمان می‌آورد که تئوری درست است. ولی نسبیت عام انیشتین فرمول جاذبۀ نیوتن را رد کرد: در مدل جدید جاذبه‌ای بین اجرام نیست و خورشید خمیدگی‌هایی در فضا-زمان ایجاد می‌کند. می‌پرسد وقتی بهترین مدل محاسباتی تاریخ نقض شد چقدر ایمان باقی می‌ماند که اگر مدل درست جواب بدهد آن چیزی که می‌گوید حقیقت است.

به گمان او همان روزی که نسبیت انیشتین بیان شد، آدم عاقل باید دست بردارد از اینکه فیزیک را این‌گونه جدی بگیرد، یعنی اگر محاسبه درست انجام شد داستان همراه مدل را درست بداند؛ اکثر فیزیکدان‌های پروفشنال آن را خیلی جدی نمی‌گیرند. او یک باکس با یک دسته را مثال می‌زند: فرمول‌ها خروجی را پیش‌گویی می‌کنند، مدل چرخ‌دنده‌ها بارها عوض می‌شود، و مهم نیست آن مدل راست است یا دروغ؛ کار پارادایم دوم همین است.

پارادایم دوم و فرض‌های اعلام‌نشده

او می‌گوید پارادایم دوم از روز اول technology oriented بود: اکسپریمنت مثل یک باکس است که ورودی می‌گیرد و خروجی می‌دهد، و این پارادایم باکس جدیدی می‌سازد که مدل ریاضی است و همان خروجی را بدهد؛ پس برای شناخت حقیقت وضع نشد و در آن محاسبه اولویت دارد نه اکسپلنیشن. ایمان به اینکه مدلی مثل فضا-زمان خمیده واقعاً درست است فقط با اثبات اینکه هیچ مدل دیگری ممکن نیست قابل دفاع است؛ چنین اثباتی در علم نیست، پس این ایمان بدون شواهد است، مثل همان که دربارۀ ایمان به خدا می‌گویند.

او می‌گوید بدون استدلال و بیان صریح ایمان آورده‌ایم که قوانین فیزیک قوانین ریاضی هستند، که اعتقادی بسیار عجیب و قابل بحث است. در مثال الواح ناشناخته، اگر یک ریاضیدان الگوها را بیابد و پیش‌گویی کند، معنایش این نیست که قوانینی که الواح را بوجود آوردند ریاضی هستند، بلکه مثلاً مربوط به زبان هستند؛ قوانین ریاضی می‌توانند توصیف‌کنندۀ نظمی باشند که از یک جای دیگری می‌آید، و این می‌تواند قوانین معنوی باشد. به فکر او اکثریت فیزیکدان‌ها ناخواسته چنین ایمانی دارند، بعضی هم ندارند.

او مانیفست را پرت و پلا می‌خواند: حتی یک پدیدۀ طبیعی پیدا نمی‌شود که در ساینس تبیین شده باشد، چون پارادایم دوم برای محاسبه طراحی شده نه تبیین. فیزیک معاصر یک مقدار شبیه آشپزی شده است: کوانتوم برای ساب‌اتمیک و نسبیت برای کهکشان، و این دو با هم جمع نمی‌شوند، ولی از نظر تکنولوژی مشکلی نیست. دربارۀ ماه می‌گوید می‌تواند محاسبه کند ولی نمی‌داند چرا حرکت می‌کند و ایمان ندارد مدل انیشتینی واقعیت را توصیف کند.

طلیعۀ پارادایم سوم

او احساس می‌کند در دورانی هستیم که نیوایتئیسم در اوج است و به نظرش تازه طلیعۀ پارادایم سوم شکل می‌گیرد، چون در پارادایم دوم کسی بحث نکرده که قوانین چه هستند و از کجا آمده‌اند؛ نیوتن می‌دانست برای چرایی فرمول جاذبه توجیهی ندارد. دربارۀ پارادایم بعدی تصور شخصی او فقط این است که شاید مرکزی‌شدن بحث دربارۀ خود قوانین یکی از چیزها باشد.

به عنوان حسن ختام می‌گوید امیدوار است این پارادایم بشکند و به نظرش دیتاساینس کمک می‌کند: اگر باکس‌هایی بیایند که کارها را انجام دهند و فرمولشان دیده نشود، وسوسۀ ساختن داستان برای پارامترها از بین می‌رود. به گمان او آن‌گاه فیزیکدان به هدف نچرال‌فیلازوفرها نزدیک می‌شود و روی اکسپلنیشن متمرکز می‌شود. ترمینولوژی پارادایم سوم هم ممکن است با دوم کلاً فرق کند. می‌گوید نمی‌داند چه اتفاقی می‌افتد و فقط حدس می‌زند.

پرسش و پاسخ: تبیین و فلسفه

حاضری فلسفه را ضلع سوم می‌داند و می‌گوید از کانت به بعد باید وسوسۀ اکسپلنیشن را حذف کنیم. او می‌گوید دارد جواب خداناباوری علم‌گرا را می‌دهد؛ آن‌ها اصرار دارند تنها اکسپلنیشن ممکن همین گزاره‌های علمی است و هرچند صراحتاً نمی‌گویند فلسفه هم مزخرف است، رفتارشان با فلسفه همان رفتار با دین است. خدا فرضی برای توضیح خلقت و نظم جهان بود و علم فقط می‌گوید جهان تحت قوانین ریاضی منظم است، بدون اینکه بگوید این قوانین چه هستند، مثل کسی که بپرسد این آدم از کجا آمد و بشنود از پلۀ شمارۀ یک.

حاضری می‌پرسد او اکسپلنیشن دارد یا مدل؛ جواب می‌دهد مدل‌های فلسفی و مذهبی در جهت اکسپلنیشن هستند، درست یا غلط، ولی مدل‌های علمی نیستند. می‌گوید در پارادایم دوم فلسفه نابود شد و علم جزئی از ریاضیات شد، و حاضر با علم‌گراها در این مشترک است که اکسپلنیشن باید اویدنس تجربی داشته باشد.

او می‌گوید ادعایی هست که ساینس سؤال‌ها را جواب داده و پس نیازی به فلسفه نیست، و جوابش این است که ساینس از اول در جهت اکسپلنیشن نبوده. حاضری او را به اغراق متهم می‌کند و می‌گوید داوکینز هم چنین ادعایی ندارد؛ او می‌گوید ساینس هیچ گپی را پر نکرده و واژۀ law of nature از قرون وسطا در کانتکست مذهبی بوجود آمده.

موفقیت ساینس و پارادایم سوم

حاضری می‌پرسد چرا دنیا به سمت پارادایم سوم نرفته. او می‌گوید ساینس بی‌نهایت موفق است، چون در یک توصیف ساده ما در نظامی زندگی می‌کنیم که شاهرگ حیاتش تکنولوژی است، و تکنولوژی مدرن که نتیجۀ ساینس است پول‌ساز است؛ پارادایم سوم شنا در جهت خلاف خواست آن نظام اقتصادی است. به نظر او اهداف ساینس پیش‌بردن تکنولوژی و آبزرویشن است و اکسپلنیشن بیشتر کنجکاوی را ارضا می‌کند.

او تفاوت دو پارادایم را چنین می‌گوید: پارادایم اول مثل سیستم اصل موضوعی از چیزهای بدیهی، مثل قوانین منطق، نتیجه می‌گرفت و ارسطو اکسپریمنت ترتیب نمی‌داد؛ در پارادایم دوم اگر a را فرض کنی باید به b برسی، مشاهده می‌کنی b درست است و می‌گویی پس a درست است. به نظر او ساینس روشی را که بیشتر به درد اکسپلنیشن می‌خورد کنار گذاشت، و احساسش این است که برای اکسپلنیشن باید به تلفیقی از این دو برگردیم.

داروین و منشأ قوانین

آخرین کار علمی نزدیک به اکسپلنیشن را کار انیشتین می‌داند و می‌گوید از او به بعد اکسپلنیشن به صفر رسیده و شهود حذف شده است. حاضر می‌گوید علم نمی‌تواند بگوید قانون بیگ‌بنگ از کجا آمده؛ او می‌گوید پارادایمی می‌تواند بیاید که دربارۀ ماهیت قوانین بحث کند، ولی فکر نمی‌کند لزوماً پارادایم باید عوض شود.

او می‌گوید داروینیسم اگر درست باشد چیزی را مثل کسوف و خسوف اکسپلین می‌کند، ولی رشتۀ دی‌ان‌ای براساس قوانین فیزیک می‌تواند بوجود بیاید و او نمی‌داند قوانین فیزیک چه هستند و از کجا آمده‌اند. حاضری او را به کلک متهم می‌کند؛ او می‌گوید در پشت‌بام بسته است و در خانه قفل است و پنجره ندارد، و می‌پرسد این آدم از کجا آمد.

او می‌گوید مسئلۀ ساینس این است که جهان ریگالوری است و می‌خواهیم بدانیم چرا؛ جواب پارادایم دوم یک کلمه است، اینکه قوانینی ریگالوریتی را بوجود آورده‌اند، که اکسپلنیشن نیست، و داروین هم همین را می‌گوید چون نمی‌گوید قوانین چه هستند و از کجا آمده‌اند. ارسطو تلاش می‌کرد بگوید و در قرون وسطا می‌گفتند قوانین را خداوند نوشته، یعنی لااقل چیزی می‌گفتند. او می‌گوید در ادامۀ پارادایم دوم یا در پارادایم سوم باید دربارۀ قوانین بحث شود و این موضوع شروع شده است.

→ متنِ کاملِ این جلسه