او این جلسه را ادامهٔ سخنرانی پیشین میداند و میخواهد لابهلای حرفهایش به بعضی پرسشها و ابهامهایی که پیش آمده جواب بدهد. ادعای خداناباوری علمگرا را خلاصه میکند و میگوید علم پارادایم دوم، به نظر او، چیزی را به معنای فلسفی تبیین نمیکند. سپس از تبیین و توصیف، یکپارچگی فیزیک، گربهٔ شرودینگر و قوانین طبیعت میگوید و در پایان دربارهٔ اینکه آیا مجاز هستیم بدون ارائهٔ پارادایم سوم نقد کنیم صحبت میکند.
ادعای خداناباوری علمگرا و خدای فلسفی
او اساس استدلال خداناباوران علمگرا را چنین میگوید: چون علم پدیدههای طبیعی را تبیین میکند و گپها را پر میکند، طبیعت خودبسنده است و نیازی به ماوراءالطبیعت نیست؛ حتی معجزه و دعا هم از حالت منطقی خارج میشود. هستهٔ مرکزی ادعا را به زعم خودش بیان میکند و میگوید در آن جلسه سعی کرد نشان دهد این ادعا درست نیست؛ شاید بیشتر اینکه به بحثهایی میرسد که ممکن است در پیشرفت دانش بشری اختلال ایجاد کند.
او به متنی که در یک کانال تلگرام منتشر شده، با عنوان «نگارندۀ ناشناس»، جواب میدهد. این متن میگوید ایتئیست ضد خدای متشخص دینی است و خدای ارسطویی را حداکثر غیرضروری میداند. او میگوید این طفرهرفتن از بحث است، چون خدای فلسفی ضروری است: ارسطو چون طبیعت خودبسنده نیست به محرّک اول معتقد است، و در فلسفهٔ اسلامی هر لحظه وجود جهان وابسته و قائم به ذات واجبالوجود است. به نظر او اکثریت قریب به اتفاق این ایتئیستها، از جمله داوکینز و هریس، سواد فلسفی ندارند و واهمه دارند از اینکه با فلاسفه سرشاخ شوند. بحث این است که آیا علم اعتقاد به خدا را غیرضروری کرده، و جواب او این است که علم ربطی به این مسئله ندارد.
پارادایم دوم و بحران تبیین
او میگوید پارادایم اول طبیعتشناسی ارسطویی است و پارادایم دوم پارادایمی است که از گالیله به بعد شروع شده و با پیشفرضی نچرالیستی پیش میرود. حرفش این است که این پارادایم برای تبیین مناسب نبوده و نیست، و از بحران تبیین در علم جدید میگوید. ادعایش را اکستریم میداند و میگوید مانند شیوهٔ سقراطی یک آنتیتزی جلوی تز میگذارد تا حالت هشداردهنده داشته باشد؛ از ادعای تبیین همهچیز میخواهد تقریباً به ادعای هیچچیز برسد.
او میگوید به فیزیک خیلی علاقه دارد و نقدش از همین علاقه میآید، چون فکر میکند ادعاهای گزاف دربارهٔ موفقیت فیزیک جلوی پیشرفت واقعی آن را میگیرد. او آرزو میکند که به فیزیک جدید «فیزیک گالیله» میگفتیم تا یادمان بماند که در یک پارادایم خاص کار میکنیم؛ اکثر آدمهایی که در علم کار میکنند فکر میکنند پارادایم دیگری نمیتواند وجود داشته باشد، در حالی که دهها پیشفرض را از گالیله، دکارت و نیوتن پذیرفتهاند که شاید بدون اثبات و غیرموجه باشند.
او میگوید کار سیاستمدار تولید شعار است و وقتی شعار محقق نشد باید رضایت جلب کند؛ با مثالهایی از جنگ و انقلاب در ایران میگوید علم هم در چنین شرایطی است، و انقلاب علمی هم به علم ارسطویی با تحقیر نگاه میکند. به نظر او نه به تبیین مورد انتظار رسیدهایم و نه به یکپارچگی دانش، بلکه به یک دانش چند پارچۀ یک مقدار حالت وصله پینهشده در فیزیک؛ و پادزهر ادعاهای ایدئولوژیک را نشاندادن تاریخ میداند.
تبیین، توصیف و اعتراض بارکلی
او به جای تعریف مثال میآورد. کسوف را با افتادن سایهٔ ماه روی زمین تبیین میکنیم، یعنی با عواملی شناختهشده، و این به ما قدرت پیشگویی هم میدهد؛ در مقابل، تبیین فرشتگان یا اژدهاها مسئله را غامضتر میکند و پیشگویی نمیدهد. منظورش از «چرا» علت غایی نیست، و تبیین را از توصیف جدا میکند: در علم خیلی وقتها کاری که میکنیم توصیف است، نه تبیین.
به گفتهٔ او مدل کپرنیک توصیف است، تیکوبراهه آن را دقیقتر میکند و کپلر توصیفی فشردهتر میدهد. نیوتن با قوانین مکانیک و قانون جاذبهٔ عمومی تبیین را شروع میکند، هرچند کامل نیست، چون نمیگوید این نیرو از کجا میآید.
به گفتهٔ او بارکلی، که با ارجاع به مقالات پوپر اولین اینسترومنتالیست بوده، از روز اول اعتراض کرد که کار نیوتن تبیین نیست: یک مدل محاسباتی است که بعضی مشاهدات را توجیه میکند و نشان نمیدهد نیروی جاذبه واقعاً هست. او میگوید امروز همه میدانیم که مدل نیوتن غلط بوده، و انیشتین مدل دیگری ارائه کرد؛ همان ایراد بارکلی به هر مدلی در پارادایم دوم وارد است.
قوانین بنیادی و نیوتن
او تمایز قوانین بنیادی و غیر بنیادی را میآورد تا سوءتفاهم سخنرانی اول را رفع کند. اینکه علم کسوف یا پدیدههای شیمیایی را طبیعی تبیین کند برای هیچ دیندار یا فیلسوف خداباوری مشکلی نیست؛ تعارض فقط آنجاست که آیا قوانین بنیادینی که پارادایم دوم کشف میکند درستاند و آیا کشف آنها یعنی طبیعت خودبسنده است.
او میگوید طبق نسبیت خاص و عام هر چه نیوتن گفته غلط است: اجسام بر هم نیرو وارد نمیکنند، فضا اقلیدسی نیست، زمان مستقل از فضا نیست. افسانهای هست که نیوتن از افتادن سیب فهمید زمین به آن نیرو وارد میکند؛ به گفتهٔ او طبق نسبیت عام زمین به آن سیب نیرویی وارد نکرده بود. میگوید علم برای علمگراها مثل یک معبد و عقیدهای شبیه دین است و برای همین پذیرفتنش سخت است.
او اینسترومنتالیسم را چنین توضیح میدهد: داستانها را کنار بگذاریم، مدل ریاضی میسازیم که مشاهدات و اکسپریمنتها را توجیه کند، و این مدلها در ذهن ما داستانهایی تولید میکنند که معتبر نیستند. او میگوید باور به اینکه مدل نسبیتی انیشتین نهایی است «باور غیرموجهی» است، و طبیعی است فکر کنیم نسبیت عام هم به همان طریق اشتباه است.
تقریب و نتیجهٔ فلسفی
او با مثال نسبت محیط دایره به قطر میگوید اگر کسی بگوید «تقریباً» ۳/۰۲ غلط نگفته، ولی اگر قاطعانه بگوید نسبت ۳/۰۲ است هر چه گفته غلط است. مثال دیگرش تقریب دایره با چند ضلعیهایی است که داخلش محاط میکنیم: شاید آنچه تقریب میزنیم اصلاً چندضلعی نباشد، پس قوانین هرگز پیدا نخواهند شد و فقط تقریبهایی به دست میآید.
به گفتهٔ او کاری که علم میکند نتیجهٔ فلسفی مورد نظر خداناباوران علمگرا را نمیدهد: ما شبهتبیینها و توصیفهای فشرده داریم. میگوید ممکن است قوانین طبیعت ریاضی نباشند یا، به قول پنروز، ریاضیاتشان کامپیوتیشنال نباشد. ما جهانی با نظم را توصیف میکنیم و تکنولوژی از آن میآید، ولی نمیدانیم قوانین چرا هستند و چه هستند.
یکپارچگی، پارادوکس و رضایتسازی
به گفتهٔ او در انقلاب علمی وعدهٔ یکپارچگی داده شد و نیوتن آسمان و زمین را یکی نشان داد، یا فکر میکردند نشان داد؛ ولی امروز دو نظریهٔ نسبیت و کوانتوم داریم که با همدیگر ناسازگار هستند و نزدیک صد سال است نمیشود آنها را جمع کرد. متن نگارندۀ ناشناس هم میگوید شاید در نظریهای جامع جمع شوند، که یعنی او هم مشکل را میداند. او میگوید فیزیک نیوتنی بیش از صد سال است در علم فیزیک وجود ندارد و مهندسها از آن استفاده میکنند.
دربارهٔ چیزی که آخر جلسهٔ قبل گفته بود، میگوید پارادوکسها در مکانیک کوانتوم صد سال سابقه دارند و پنروز از فیزیکدانهایی است که معتقدند فرمولاسیون آن ایراد دارد. در پارادوکس گربهٔ شرودینگر اسپین یک الکترون که در سوپرپوزیشن است به یک گربه وصل میشود و پرسش این است که قبل از آزمایش گربه زنده است یا مرده. تعبیر شخصی او این است که مرزی بین میکروسکوپیک و ماکروسکوپیک نیست؛ اگر کسی راهحلی برای گربهٔ شرودینگر میداند مطرح کند.
او میگوید آکادمیهای ساینتیفیک هم مثل هر صاحب قدرتی رضایت مصنوعی ایجاد میکنند، و مقاومت در برابر نابودی نظریهٔ نیوتن را به قول روانکاوها فیکسیشن میداند. این برای پیشرفت فیزیک خطرناک است؛ به جای افسانههایی که مردم را راضی کند باید بحرانها را دید. استفادهٔ نگارندۀ ناشناس از فنومن و نومن کانت را بیربط به این بحث میداند.
قوانین طبیعت و ایمپلیمنتیشن
او میگوید وقتی از قانون جاذبهٔ نیوتن یا قوانین نسبیت عام حرف میزنیم باید در علم بحث کنیم این قوانین چه هستند و از کجا آمدهاند. نگارندۀ ناشناس گفته از اول قرار نبوده دانش این را بگوید، ولی او میگوید تاریخ علم نشان میدهد از اول قرار بوده دربارهٔ ایمپلمنتیشن قوانین بحث کنیم و این از جایی فراموش شد. به مقالهٔ «No God, No Laws» از کارترایت، فیلسوف علم ایتئیست، ارجاع میدهد که میگوید اعتقاد به قوانین طبیعی مثل اعتقاد به عوالم افلاطونی است، پس نمیشود خداناباور بود و به قانون اعتقاد داشت؛ نمیداند چقدر قانعکننده است.
نیوتن در پرینسیپیا گفت قانون جاذبه را فرض میکند و توضیح نمیدهد چرا و چگونه، ولی سالها بعد درگیر بحث دربارهٔ آن بود. او مثال میدان مغناطیسی را میآورد که ابتدا فرضیهای ریاضی بود و بعد معلوم شد هویتی فیزیکی و واقعی است.
او میگوید بحث دربارهٔ قانون از جایی کنار گذاشته شد؛ یک عدهای میگویند چون قانون طبیعی مفهومی قرون وسطایی دینی بود. با تمثیل توپی که حرکت میکند، میگوید هر تبیینی برای حرکت آن، مثل نخ نامرئی یا باد، وجود چیزی را فرض میکند؛ پس قانون هم باید ایمپلیمنتیشن فیزیکی داشته باشد که شاید خودش اثرهای فیزیکی داشته باشد. به نظر او، به عنوان کسی که ایتئیست نیست، فیزیکدان غیرایتئیست هم نمیتواند بگوید قوانین جایی در آسمان افلاطونی هستند و برود پی کارش.
مجازبودن نقد و راه پیش رو
او میگوید وقتی عدهای از پارادایم دوم نتایج فلسفی مورد علاقهٔ خودشان را میگیرند، میتوان جلوی حرفهای گزاف را گرفت؛ و دغدغهٔ شخصیاش آیندهٔ فیزیک است. به نظرش مطرح کردن این بحرانها کار خوبی است، حتی اگر پارادایم سوم را نداند.
او میگوید دانشجوها و دانشمندها اغلب به پیشفرضها فکر نمیکنند. یک کار موجه این است که کتابهایی نوشته شود که پیشفرضهای رسماً اعلام نشده را اعلام کند و یک سایت برای فعالیتهای آلترناتیو، مثل کار رابرت روزن و دیوید بوهم، ساخته شود. امیدوار است انباشتهشدن این فعالیتها به یک انقلاب علمی جدید برسد. میگوید حرفهای خداناباورهای علمگرا که علم بسیار موفق بوده و نظریهٔ همهچیز کشف میشود، ضد علم است، همانطور که مذهبیها وقتی در نظریهٔ داروین گپی پیدا میشود میچسبند.
دربارهٔ تحلیل گالیله و مخالفت کلیسا، که به سخنرانی پیشین ایراد گرفته بودند، میگوید در سخنرانی دیگری مفصل صحبت میکند و اینجا بازش نکرده است. در پرسش و پاسخ، به نکتهٔ یکی از حاضران که هر نظریهٔ جدید باید در مقیاس نیوتنی به نیوتن تبدیل شود، میگوید این ریاضی ضروری نیست و تأکیدش این است که فیزیک نیوتنی وجود ندارد و مهم این است که نسبیت عام و کوانتوم یکی شوند.
→ متنِ کاملِ این جلسه