او میگوید عنوان سخنرانی اسباب نزول یا شأن نزول است و امیدوار است این سخنرانیها مقالهای دربارهٔ آن شود. نخست با دید منفی از ساختگی بودن شأن نزولها میگوید، بعد تاریخچهٔ اسباب نزول و بحثهای مسلمانها را مرور میکند، سپس به مطالعات قرآنی غربی، بهویژه ونزبرو و ریپین، میرسد و با پرسشی برای جلسهٔ آینده تمام میکند.
چرا این سخنرانی و چه نگرشی
او میگوید آقای هاشمی هرچه را او دربارهٔ شأن نزول در سخنرانیهای این سالها گفته بود استخراج کرد تا مقالهای تنظیم شود. کارهایش همیشه بزرگ میشود و او و همسرش به این حالت میگویند «باز بیخ پیدا کرد»؛ امیدوار است این سخنرانیها کمک کند مقالهای ۱۵ یا ۲۰ صفحهای از آن درآید.
او میگوید فکر میکند در این جلسه دستکم در آخر به ایدهٔ اصلی میرسد، چون تا الان در این جلسات بحث تخصصی دربارهٔ شأن نزول انجام نشده است. نگرش خودش در بحثها منفی بوده است: احساسش این است هر جای قرآن را نگاه کنید معمولاً شأن نزولها داستانهای ساختگی هستند و ذهن را از اینکه فکر کنید آیه واقعاً چه میگوید منحرف میکنند. شأن نزول حس فهمیدن ماجرا ایجاد میکند و مسئله حلشده به نظر میرسد.
مضرات شأن نزولهای ساختگی
او میگوید در همین دو یا سه هفته متوجه شد بعضی شأن نزولها آنقدر در ذهن جا گرفتهاند که متوجه نیستیم. مثالش آیهٔ «ٱقرَأ باسمِ رَبِّكَ ٱلَّذِي خَلَقَ» به عنوان اولین آیات نازلشده است؛ به گفتهٔ او تردید جدی وجود دارد که این اولین آیات باشد، و نسخههای مختلف این داستان فقط در اینکه این اولین آیات بود مشترکاند. اگر داستانهای مربوط به سوره مدثر یا مزمل درست نباشد، شروع به فکر کردن میکنید که چرا چنین خطابی آمده؛ فانکشن شأن نزولها این است که مانع این فکر کردن میشود.
او میگوید در بحثهای سورهٔ بقره امیدوار است قانع کرده باشد که از اول به مسلمانها اخطار میشود سؤالهای اضافی نپرسند و کار بنیاسرائیل را نکنند. بعداً در همان سوره «يَسَلُونَكَ مَاذَا يُنفِقُونَ» میآید: میپرسند از چه چیزی انفاق کنیم و جواب میآید به چه کسانی بدهید، چون به گفتهٔ او این سؤال دقیقاً از نوع بنیاسرائیلی است.
برای همین آیه شأن نزول درست کردند که فلانی آمد و پرسید، و این شأن نزول غیرعادی بودن سؤال و جواب را حل میکند و جلوی فکر کردن به نکات آیات را میگیرد. دربارهٔ «تَبَّتْ يَدَا أَبِي لَهَبٍ وَتَبَّ» هم میگوید جزء بدیهیات است که ابی لهب عموی پیغمبر بود ولی در قرآن ننوشته است، شاید نبود؛ فهم ما از این سوره برمیگردد به داستانهایی که شنیدهایم.
پیشینه و سیر تاریخی اسباب نزول
او میگوید نام رسمی در علوم قرآنی اسباب نزول است، و چون بعضی شأن نزول را اعم دانستهاند، فکر میکند طبق عرف علوم قرآنی واژهٔ اسباب نزول شاید مناسبتر باشد. برنامهاش این است که اول مرور کند در هزار و خوردهای سال بین مسلمانها چه بحثهایی شده، بعد مطالعات قرآنی غربی را بیاورد و این دو را موازی نشان دهد، و نهایتاً نشان دهد سؤالهایی که برای غربیها مطرح است میتوان در چهارچوب بحثهای مسلمانها آورد.
اسباب نزول را در قدیمیترین تفسیرها میبینید؛ قدیمیترین تفسیر کامل تفسیر مقاتل است، به احتمال زیاد مربوط به قرن دوم هجری. او میگوید نوسان در تفاسیر شدید است، بعضی سرشار از اسباب نزولاند و بعضی خیلی محتاط یا اصلاً نمیآورند، و تعداد آن معیار جالبی است برای اینکه تفسیرها چقدر به متن توجه دارند.
کتاب اسباب نزول در قرن دوم نداریم و آنچه هست روایات پراکنده است؛ اولین کتابی که به دست ما رسیده کتاب واحدی نیشابوری در قرن پنجم است. در فهرست ابن ندیم دو کتاب اسباب نزول آمده که یکی منسوب به ابن عباس و دیگری به حسن بصری است، و او میگوید اگر این درست باشد مربوط به اواخر قرن اول است.
او از ریپین نقل میکند که به صورت قطع نتیجه گرفته عنوان اسباب نزول از واحدی نیشابوری است. تاریخچه سه مرحله دارد: روایات وجود داشتند، عنوان داده شد و مستقل شدند، و در کتب علوم قرآنی تبدیل به فصل شدند که زرکشی در البرهان و سیوطی در اتقان فصلی را به آن اختصاص دادند.
پیشفرضها و تعریف نزد مسلمانان
مسلمانها قرآن را متن وحی شده میدانند، در حالی که مطالعات قرآنی غربی این را دیدگاه الاهیاتی میگویند و به عنوان موضوع تاریخی مطالعه میکند. اعتقاد عمومی مسلمانها این است که قرآن حداکثر در زمان عثمان کانونیک شد، و فرض مشترک دیگر این است که سورهها قطعهقطعه نازل شدند، چون فرض اسباب نزول این است که آیات در طی ۲۳ سال براساس وقایع مختلف نازل میشدند.
او میگوید تعریف سبب نزول مشکل کلامی دارد، یعنی اینکه اتفاقات بشری سبب شود خداوند حرفی بزند. سیوطی خیلی با احتیاط میگوید سبب نزول وقایعی است که بعد یا همزمان با آن آیاتی نازل شده؛ او که عبارت آن را به یاد ندارد، آن را مثل بحث علیت هیوم میداند. آقای معرفت در التمهید فرق میگذارد: سبب نزول باید از نظر زمانی نزدیک باشد، ولی شأن نزول اعم است، چنانکه حملهٔ ابرهه سبب نزول سورهٔ فیل نیست ولی میتوان گفت در شأن آن واقعه نازل شده است.
به گفتهٔ او بعضی معتقدند همه آیات شأن نزول دارند. معاصرین برآورد کردهاند ۱۴ تا ۱۵ درصد آیات سبب نزول دارند، ولی اگر محدوده را خیلی گسترده بگیرید تقریباً ۱۰۰ درصد؛ و اگر اشتباه نکند آقای جوادی عاملی اصطلاح جو نزول را آورده که اعم از شأن نزول است. موضوع مورد توجه مسلمانها از روز اول تعریف سبب نزول و گستره آن بوده است.
او میگوید این دو فرض، وثاقت متن مربوط به قرن اول و نزول تدریجی، فرض هستند؛ نزول تدریجی به نظر او واقعاً در قرآن شواهد دارد: مثلاً جایی منافقین میترسند آیهای نازل شود و نمیگوید سورهای. به نظر او متن قرآن به تدریج شکل میگیرد و نه ۱۱۴ بار نازل شدن است، و این دو فرض نزدیک به واقعیت هستند.
اعتبار روایات و طیف تفسیری
او میگوید چه آسانگیر یا سختگیر باشید، فکر میکند همه مشترکاند که روایات اسباب نزول خیلی ضعیف هستند؛ تقریباً متواتر نداریم و اگر بگوییم سبب نزولی با سلسله روات معلوم و معتبر نیست، خیلی به واقعیت نزدیک است. بحثهای سبب نزول بسیار محتوایی است و علامه طباطبائی در بحث روایتی معمولاً از نظر محتوایی بررسی میکند و معمولاً رد میکند یا میگوید اگر هم درست باشد مورد خاص است. دربارهٔ استفاده هم بحثهایی شبیه اصول فقه است، مثلاً اینکه آیا سبب نزول میتواند عمومیت آیه را مقید کند.
طیفی از عقاید وجود دارد، از مفسری که مبنای تفسیرش شأن نزول است تا مفسری که آن را صفر میگیرد، و او خودش ته ماجراست و شک و تردید دارد؛ میگوید اگر اسباب نزول متواتر داشتیم از آن استفاده میکرد. علامه طباطبائی تفسیر قرآن به قرآن و خودبسندگی متن را دارد و میگوید سبب نزولی که متواتر یا قطعی نباشد باید به آیه عرضه شود. سه دلیل بدبینیاش به گفتهٔ او این است: تناقضهای غیرقابل جمع، نقل به معنا، و جعل.
او میگوید ۱۰۰ یا ۲۰۰ سال قبل مفسرین اهل عقل کمتر به سبب نزول توجه میکردند و اهل نقل بیشتر، ولی در دهههای اخیر برعکس شده است. سلفیها مخالف شأن نزول هستند چون تأکید روی قرآن دارند، و روشنفکران مدرن تحت تأثیر بحثهای هرمونتی جدید میخواهند قرآن را در کانتکس تاریخی بفهمند. به نظر او اتفاق جالبی است که در قرن اخیر روشنفکری عقلگرا برعکس سعی میکند متن را در زمینهٔ تاریخی ببیند.
با دو محور، گستردگی تعریف و میزان اعتماد به اسباب نزول، میتوان مفسرین را در مربعی چید: علامه طباطبائی گستره را متوسط و تأثیر را صفر میگیرد و کسانی مانند ابوزید همه چیز را کانتکس میدانند. در توضیح این نگاه میپرسد چرا داستان موسی بر پیغمبر خوانده شد، و به آیهٔ «نُثَبِّتُ بِهِ فُؤادَكَ» اشاره میکند: قلب پیامبر تحت تأثیر وقایع احتیاج به تثبیت داشت.
مطالعات قرآنی غربی
او میگوید در مطالعات غربی دو دوره هست: از قرن نوزدهم تا دههٔ ۷۰ میلادی، و بعد از آن. در دورهٔ اول نولتکه و بلاشر روایت مسلمانها دربارهٔ جمعآوری قرآن در زمان عثمان را بدیهی فرض میکنند ولی وحی الهی را قبول ندارند. نولتکه دربارهٔ شأن نزول روی ترتیب نزول سورهها کار میکند و به گفتهٔ او استدلال نولتکه تقریباً این است که خیلی نمیشود به اسباب نزول تکیه کرد، چون خیلی از آنها به هیچ واقعهٔ تاریخی اشاره نمیکنند و سال را نمیگویند.
در دههٔ هفتاد ونزبرو مطرح کرد که تمام آنچه تاریخ اسلامی میشناسیم روایتی است که مسلمانها در قرنهای دوم به بعد ساختند. او میگوید قدیمیترین کتابهای تاریخ و سیره دویست سال با رحلت پیغمبر فاصله دارند و در چنین خلأ مدارکی هر چیزی میتوان گفت، حتی اینکه محمدبن عبدالله وجود نداشت. کرونه و کوک ایدهٔ ونزبرو را در هیگریزم منتشر کردند: به جای روایات مسلمانها ببینیم غیرمسلمانها چه گفتند.
او میگوید ایدهٔ ونزبرو این است که اسباب نزول بیش از هر چیزی ریشهٔ فقهی دارند: شأن نزولها آیات و سورهها را تاریخمند میکنند، چون مسئلهٔ نسخ مهم است و باید بدانیم کدام آیه اول آمده. ریپین، که رسالهٔ دکتری دربارهٔ اسباب نزول نوشت، به گفتهٔ او شاید در پاسخ به ونزبرو بود.
ریپین سورهٔ بقره را نمونه گرفت و آماری نشان داد که درصد کمی از این شأن نزولها بحث فقهی دارند. او میگوید انتخاب بقره خطرناک بود چون احکام زیادی دارد، ولی به نظر میآید اگر حرف ونزبرو درست بود باید دربارهٔ این سوره درست درمیآمد. خودش شک ندارد اکثریت قریب به اتفاق اسباب نزول ساختگی است: ذیل خیلی آیات ۱۰ تا ۱۲ شأن نزول متعارض هست و بالای ۹۰ درصد را میتوان با بررسی متن و اسناد ساختگی نشان داد.
پرسشی برای جلسهٔ آینده
او میگوید پرسیدن اینکه مسلمانها با چه انگیزههایی اسباب نزول را ساختند با پذیرفتن پیشفرضهای مسلمانها تعارض ندارد و حتی میتوان قبول داشت درصدی درست هستند. سؤال خودش این است که چرا اطراف قرآن چنین مقدار سبب نزول که ژانر و کتاب مستقل شده وجود دارد و در بقیهٔ متون نیست، حتی در بایبل ژانر مستقل اسباب نزول ندارید.
به گفتهٔ او یا متن ویژگی دارد، یا مسلمانها، یا جامعهٔ اسلامی، یا هر دو در تعامل. کاری که به نظر او انجام نشده این است که اسباب نزول را ژانر کلی در ادبیات و هرمونوتیک ببینند؛ قرآن را قبول دارد و میگوید در زمان عثمان کانون شده، ولی این سؤال برایش مطرح است و هدفش راه انداختن مطالعهٔ تطبیقی است.
یکی از حاضران میگوید فرمودید در بایبل دیده نمیشود؛ او میگوید نگفته دیده نمیشود: ژانر اسباب نزول نیست ولی داستانهای میدراش هست که دقیقاً متناظر نیست. به عنوان مثال دیگر، سالوادور دالی دربارهٔ آثار خودش کلی اسباب نزول مطرح کرده است.
→ متنِ کاملِ این جلسه