جلسه با مرور بحث زبان و خاتمیت و موضعی بودن وحی آغاز میشود. بحث اصلی این است که چرا ارتباط برقرارکردن با قرآن سخت است؛ اولین دلیل را فرهنگ خودمان میداند و سراغ فلسفهٔ غرب و ادبیات میرود. در پایان میگوید این متن خیلی شبیه چیزی است که باید باشد.
خاتمیت و موضعیبودن وحی
او میگوید جلسهٔ پیش کوشید با دلایلی از قرآن جا بیندازد که از آغاز مقرر بوده خداوند در حیطهٔ زبان تجلی داشته باشد؛ توجیهش این است که همهٔ رسالتها و وحی معطوف به این بوده که سرانجام کتابی، بهعنوان تجلی خدا در محدودهٔ زبان بشر، به دست بشر برسد. از این بحث انگار میشود گرفت که شاید بهراحتی بتوان فهمید چرا وحی از نظر جغرافیایی موضعی بوده است؛ هر کس دربارهٔ رسالت تئوریای دارد باید این را توجیه کند. به گفتهٔ او این بحث توجیه میکند که چرا رسالت ختم شده، و هر آدم مذهبی باید بتواند بگوید چرا پس از پیغمبری دیگر پیغمبری نمیآید.
مسیحیان هم تئوری خودشان را دارند: خدا به صورت بشر ظاهر شد و بهعنوان تاوان گناهان بشر کشته شد، و لازم نیست دوباره بیاید. او میگوید هر دینی که ادعای خاتمیت دارد باید ملاکی داشته باشد که چه اتفاقی قرار بوده بیفتد؛ ملاک ما این است که قرار بوده کلام خدا به بشر برسد و به صورت کتابی تدوین شود. تئوری ختم رسالت باید اتفاقات پیشین را هم توجیه کند؛ مثلاً مسیحیت باید بگوید چرا اگر مسئله بخشش گناه اولیه بود، این اتفاق بلافاصله پس از آن گناه نیفتاد. نظریهٔ او به گفتهٔ خودش ظاهراً اینها را توجیه میکند.
دربارهٔ کران زمانی میگوید زبان باید آنقدر پیشرفت کند که بشود به اندازهٔ کافی با آن حرف زد، و فرهنگ و موقعیتهای مهم هم باید پدید آیند. دین آخر دستکم باید دین دوم باشد، یعنی خود پدیدهٔ دین پدید آمده باشد: قرآن اطلاعاتی دربارهٔ وضعیت دین در جامعه دارد، مثل کار علمای دینی و آفات دین، که در کتاب اولین دین نمیشد گفت. آیهای را شاهد آورده که ادعا میکند دربارهٔ همهٔ «امور حکیم» در قرآن صحبت شده، هرچند نمیخواهد آن را دقیق ترجمه کند.
قرآن بهعنوان معجزهٔ پیامبر
او کارکرد اصلی قرآن را هدایت میداند و کارکردی فرعی هم برایش قائل است: قرآن سند رسالت است و ادعا میکند معجزهٔ پیغمبر است. به نظر او کتاببودنِ معجزه خیلی با خاتمیت مناسبت دارد؛ دینی که معجزات پیغمبرش زندهکردن مرده و مانند آن بوده، با خاتمیت چندان تناسب ندارد، چون معجزهای که مردم تا ابد بتوانند ببینند نکتهٔ مهمی است. او میگوید ما تنها دینی هستیم که معجزهٔ خود را کتاب میدانیم.
همهٔ ادیان بهنوعی به اهمیت معجزه اعتقاد دارند. او بحث را به ادیانی محدود میکند که در همین جغرافیای محدود وحیاند و ادعای متن مقدس دارند؛ در گفتوگو به بودیسم اشاره شده بود، و او فکر میکند بوداییها دستکم دربارهٔ اینکه مفهوم ارتباط با خدا در دینشان چندان وجود ندارد بحثی ندارند. میگوید ادعای معجزهای با محدودیت زمانی برای ادعای خاتمیت مشکل ایجاد میکند؛ یهودیان نمیگویند پیغمبرشان آخرین بوده و منتظر ظهور مسیحاند، و مسیحیان بهنوعی ادعای خاتمیت دارند و تئوریای هم دارند.
کران بالا و زمان نزول
او بحث دیگری را مطرح میکند: چرا این اتفاق کران بالا هم داشته؛ یک دلیلش این است که کسی میتواند بگوید کاری که قرار است انجام شود بهتر است در اولین فرصت انجام شود. اگر دیرتر میافتاد، نکتهٔ اصلی این است که در زندگی بشر موقعیتهایی طبیعی هست که به مرور دارند از بین میروند. مثالی میزند که میگوید شاید چون جای بحث دارد مثال خوبی نباشد: ما غرایز ثابتی داریم که در طول مثلاً یک میلیون سال شکل گرفتهاند، و به اصطلاح قرآن فطرت خاصی داریم؛ از نظر خیلیها، حتی در روانشناسی، ویژگیهای روانی ما به آناتومی و فیزیولوژی بستگی دارند.
میتوان دنیایی را تصور کرد، مثل ساینسفیکشن، که در آن طبیعت تا حد زیادی از بین رفته و آدمها اعضای مصنوعی سوار میکنند. او فکر میکند اکثر روانشناسان توافق دارند که تغییرات بیرونی یا مصنوعی مستقیماً بر غرایز و مکانیسمهای روانی ما اثر نمیگذارد و پایهٔ روانی زندگی انسان همان است که بود. نتیجه میگیرد که کتابی که مایهٔ هدایت بشر است مهم است در دورهای برسد که زندگی هنوز خیلی مصنوعی نشده؛ دورهای خیالی مثل صد سال آینده جای مناسبی برای صحبت با بشر نیست.
به نظر او یکی از جاذبههای قرآن این است که متنی قدیمی است. فرهنگ ما تجرید بیشتری پیدا کرده، در حالی که عرب ۱۴۰۰ سال پیش اصلاً ابسترکت فکر نمیکرد، و این کتاب انگار به آدم میگوید نگاه طبیعیتر به دنیا چگونه است. از اواخر قرن بیستم متفکران غربی هم متوجه شدهاند که نگاه خاصی به دنیا دارند. به نظر او بهترین محیط برای نازلشدن کتاب مقدس محیطی است که فرهنگش دستنخورده و بدوی باشد ولی زبانش پیشرفته، و خاصیت عربستان همین بود: روابط ساده و طبیعی، با زبانی فوقالعاده پیچیده.
فرهنگ ما و دشواری قرآن
او میگوید بحث این است که چرا ارتباط برقرارکردن با قرآن سخت است، و نخستین دلیل را تأثیری میداند که از فرهنگ خودمان گرفتهایم؛ از جمله برخورد کمّی با دنیا که علم به ما یاد داده است. مثال هفت آسمان را میآورد: امروز ملاک بزرگی و کوچکی است و میگوییم ۹ کره دور خورشید میچرخند، در حالی که ملاک قدیم دیدهشدن بود. میگوید عدد هفت برای آنها حالتی را که برای ما دارد نداشت، و در فرهنگ ما پذیرفتنی نیست که عددی بگویید و منظورتان آن نباشد؛ همین باعث میشود از کتابی که میخوانیم انتظاراتی داشته باشیم که قرآن برآورده نمیکند.
آیهای مشابه میگوید زمین را مثل فرش قرار دادیم؛ ما پرسش کروی یا مسطحبودن را در ذهن داریم، ولی او میگوید آیه به نعمتی اشاره میکند که زیر پای شماست، و بساط یا سفره هم یعنی از زمین برایتان غذا بیرون میآید. از آقای طالقانی میگوید که از کلمهٔ «دحا» غیرمسطحبودن زمین را برداشت میکند؛ او نمیخواهد بگوید درست است یا غلط و میگوید نمیداند آن کلمه تا چه حد قطعاً به معنای غلتاندن است؛ نکتهاش این است که این پرسش جدید ماست و قرآن خیلی طبیعیتر با مسائل برخورد میکند.
در داستان اصحاب کهف گفته نمیشود چند نفر بودند و دربارهٔ پرسش از تعدادشان هم حرف زده میشود؛ او میگوید حالت مسخرهکردن دارد و تفسیرها بحث بسیار کردهاند که چند نفر بودند. میگوید نمیخواهد بگوید کمّیکردن همهجا بد است، اما همهجا دنبال کمیات بودن چندان جالب نیست. در قرآن داستانهایی با آدمهای بینام و نشان و بیجغرافیا هست؛ آقای طالقانی میگوید تفاسیر پر است از اینکه آن شهر کدام شهر است، در حالی که اگر مهم بود قرآن یک کلمه مینوشت. او حذف را عمدی میداند.
به گفتهٔ او ابسترکشن بیشتر ریشه در یونان دارد، و ذهن ما به تجرید عادت کرده در حالی که در قرآن مفاهیم تجریدی کمتر است. فهمیدن قرآن به معنای کنار گذاشتن این فرهنگ نیست؛ باید یاد بگیریم هر فعالیت ذهنی تا کجا کارآمد است. دربارهٔ استدلال هم میگوید در سبک یونانی و نزد دکارت دقت خیلی زیاد لازم بود، ولی در قرآن استدلال مجرد دقیقی دیده نمیشود و بیشتر مثال میزند؛ به نظر او نوع استدلال قرآن با آنچه به آن عادت داریم تفاوت دارد و انتظار ما برآورده نمیشود.
فرصتدادن، واژهها و کلیات
او مشکلی اساسی را این میداند که باید به یک کتاب فرصت داد تا برایتان جا بیفتد، مثل کتاب شعر شاعری جدید که انتظار ندارید دفعهٔ اول از آن لذت ببرید؛ قرآن هم برای یک بار خواندن نوشته نشده. فکر میکند خیلیها این فرصت را به قرآن نمیدهند، چون آدم مذهبی اگر دفعهٔ اول سرخورده شود یا شک کند، ترجیح میدهد دیگر نخواند.
تعالیم مذهبی ما بعضی کلمهها را هم عوض کردهاند: کلمهٔ «نجس» معنای فقهی دارد، ولی به گفتهٔ او، که فکر میکند اولین بار در قرن سوم هجری به این معنا به کار رفته، در قرآن به معنای پلید بود. او فکر میکند همهٔ ما گرایش زیادی به کلیات داریم؛ اکثر مفسران توافق دارند هر جا «المشرکین» آمده یعنی مشرکان قریش، و علامه طباطبایی هم میگوید «یا ایها الذین آمنوا» یعنی همین آدمهای پیرامون پیغمبر. ما دوست داریم مفهومی کلی باشد، و او میخواهد از اینکه اینگونه حرفزدن خوب است دفاع کند.
نمیگوید رویکرد غالب قرآن جزئی است؛ بعضی آیهها وضوحاً کلیاند، ولی جاهایی جزئیتر بحث میکند و فرهنگ ما آن را نمیپسندد، مثلاً اینکه نام ابولهب یا زید بیاید. میگوید گرایش ما به کلیات از فرهنگ خاصی میآید و باید کنجکاو شویم که شاید خودمان بد برخورد میکنیم. دربارهٔ آیهٔ سورهٔ برائت که میگوید مشرکان را بکشید، میگوید اگر کسی آن را حکم قتل مشرکان تا ابد بداند چیزی از خودش اضافه میکند، چون آیه به پیغمبر و همراهانش دربارهٔ آدمهایی که همانجا حضور دارند حکمی میدهد.
در گفتوگو گفته شد که زبان عربی ملاک است؛ او میپذیرد که فهم عرب از الفاظ و متن ملاک اصلی معنای آیه است، ولی میگوید استنتاجهایی که بعداً کردهاند ملاک نیست مگر درست باشد. به مثال حکم قتل مرتد اشاره میکند: هیچ فرقهای آن را مستند به قرآن نکرده و مستند کردهاند به حدیثی و ماجراهایی تاریخی که ممکن است به گفتهٔ او استدلالشان مشکل داشته باشد. دربارهٔ هفت آسمان میگوید اگر عرب همان چیزی را میفهمید که میدید، ملاک همین است، نه مثلاً طبقات جو.
فلسفهٔ غرب
او قصد دارد دربارهٔ فرهنگ غرب، یعنی فلسفه و مختصری ادبیات، حرف بزند، چون فکر میکند به قرآن مربوطاند: قرآن هم متنی ادبی است و هم قرار است دربارهٔ حقیقت و هدایت صحبت کند. تا مدتی ادعا این بود که فلسفه حقایق دنیا را میفهماند. غربیها فلسفه را به یونان برمیگردانند، از سقراط، که کشته شد چون از نظر یونانیها حرفهای بدی میزد. در اروپا دکارت نقطهٔ عطف است: فرض میکند انسان ذهنی شناسنده است که قرار است جهانی بیرونی را بشناسد، و به نقطهٔ صفر برمیگردد و میکوشد همهچیز را استدلالی کشف کند.
پس از هگل، که او متنهایش را مغلق میداند، دو نفر مهماند: کییرکگور و نیچه، که الان مهمتر است و بهنوعی پیغمبر پستمدرنیسم محسوب میشود و اولین کسی است که اساس مدرنیته و کل فرهنگ غرب را نقد کرده است. نیچه به این اعتقاد رسید که آنهایی که سقراط را کشتند حق داشتند. او میگوید از دکارت به بعد فلسفه از زندگی دور شده، در حالی که نیچه و کییرکگور تأکید میکنند ما میخواهیم زندگی کنیم، برای مدتی محدود. به گفتهٔ کییرکگور فلسفهٔ نظری زندگی را متحول نمیکند، و در «ترس و لرز» برای ابراهیم هم جای شککردن وجود داشت که فرشته آمده یا شیطان.
از اگزیستانسیالیسم میگوید که موضوع بحثش هستی انسان است و لحن بحث عوض شد؛ «چنین گفت زرتشت» کتاب فلسفه به معنای قدیمی نیست و ساختارش شبیه کتاب مقدس است. هوسرل را ته ماجرای دقت دکارتی میداند و میگوید به نظر میآید آن تفکر دکارتی کاملاً از بین رفته است. دربارهٔ فلسفهٔ اسلامی میگوید سهروردی داستان نوشته و لحنش غیرفلسفی است، ولی مقولات ملاصدرا ارسطویی است و عرفان نظری فلسفه نیست؛ به نظر او ما این جریانها را تلفیق نکردیم و در غرب با هم درگیر شدهاند.
در گفتوگو گفته شد که فلسفه دیگر دنبال حقیقت نیست؛ او میگوید فیلسوف هنوز احساس میکند چیز درستی مینویسد، ولی احساس کشف حقیقت جامع نیست. فکر میکند پستمدرنیسم نمیکوشد ثابت کند حقیقت وجود ندارد، و چیز مشترکش این است که دربارهٔ خط قرمزها و چیزهای مقدس مدرنیسم هم میشود بحث کرد. به نظرش متد توصیفی جانشین آن متد استدلالی شده، چون آن متد به نتیجه نمیرسید؛ هایدگر میگوید «من پدیدارشناسم» و فلسفهاش توصیف است. به نظر او چیزی که هایدگر اواخر عمرش به آن رسیده این است که شعر برای کشف و بیان حقیقت از خود فلسفه مهمتر است، و دربارهٔ نیچه میگوید به نظر میرسد از اول عمرش به این نتیجه رسیده باشد.
ادبیات، تمثیل و تأثیر جزئیات
او میگوید ما واقعاً ذهن شناسنده نیستیم، موجوداتی هستیم که زندگی میکنیم؛ اگر همهٔ حقایق به صورت گزاره به آدم داده شود، معلوم نیست در زندگیاش چه میکند. متنی که بر زندگی تأثیر بگذارد به بیان هنری و تمثیل نیاز دارد، که در منطق ارسطویی رسماً حرام است ولی در قرآن هست. به گفتهٔ او آدمی مثل نیچه امروز بیشتر شبیه قرآن مینویسد تا نویسندهٔ دویست سال پیش، و برای راه انداختن آدم باید او را تشویق کرد و انرژی داد. میگوید میتواند دفاع کند که چرا قرآن داستان و چیزهای شعرگونه دارد و جاهایی دقیق نیست.
در ادبیات هم از یونان تا امروز همین سیر را میبیند: در ادبیات کلاسیک سخنگفتن از احساسات خصوصی بهنوعی حرام بود و آدمها نماد کلی بودند، در رمانتیسیسم قهرمانها و اغراق بود، و در رئالیسم آدمهای عادی. فرق اساسی شعر کلاسیک و نو را در محتوا میداند: شاعر کلاسیک دربارهٔ تجربهٔ خود حرف نمیزند و گل و بلبل حافظ نماد است، در حالی که شبپرهای که نیما از آن حرف میزند واقعاً پشت پنجرهٔ اتاقش نشسته است.
به نظر او قرآن از نظر فرم و محتوا به آنچه امروز داریم شبیهتر است تا به شعر کلاسیک، و اگر جایی شعرگونه است، شعر نو است، نه کلاسیک؛ دربارهٔ اینکه پیش از قرآن چنین چیزی بوده یا نه میگوید چیزی ندارد. شعر نو و هنر مدرن صمیمیتی دارد که کلاسیک ندارد، و رودکی که ظاهراً کور مادرزاد بود او را اذیت میکند. میگوید خودش از تهدیدهای کلی قرآن کمتر تأثیر میگیرد تا از جملهای که به شخص ابولهب گفته شده.
به نظر او همهٔ داستان دربارهٔ آدمهای خاص نوعی تأثیر دارد که بحث کلی ندارد و این ضعف متن نیست. موسی را مثال میزند که پس از کشتن آدمی بیآنکه چیزی با خودش برداشته باشد راه میافتد و میگوید شاید پروردگارم در بین راه هدایتم کند؛ این حس چیزی است که حرف کلی نمیدهد. با شخصیتهای قرآن دوست میشوید و میبینید با هم فرق دارند؛ فکر میکند کسی ممکن است عاشق ابراهیم شود و او سرمشق زندگیاش شود. بحث کلی و استدلال و صحبت از آدمهای خاص هر کدام جایگاهی دارد.
دقت، پدیدارشناسی و نتیجهٔ بحث
او میگوید کییرکگور میپرسد کتابی با گزارههای راست دربارهٔ جهان چه تأثیری دارد؛ مشکل بشر فقط این نیست که جهان در ذهنش منعکس شود، و اگر بخواهیم آدمی را به راهی بکشانیم باید بیشتر با احساساتش سروکار داشته باشیم. در گفتوگو گفته شد که دکارت به مبدأ قائل بود و او میپذیرد، ولی نظر شخصیاش این است که آن شیوهٔ اصلموضوعی حتی برای منظور خودش مشکل دارد. احساسش این است که با آن دقت و مقولات نمیشد به جهانبینی خوبی رسید، و اگر هم میرسیدند مهم نبود.
به گفتهٔ او مفهوم دقت مدام عوض میشود: دکارت منظورش دقتی نبود که راسل و ویتگنشتاین دارند، و برهانهای خداشناسی که زمانی دقیق بودند با دقت ریاضی امروز ایراد دارند. فکر میکند آخرِ مفهوم دقت همین دستگاه اصلموضوعی و منطق ریاضی است، و وقتی فهمید ماشین باید استدلال را چک کند، به نظرش آمد دربارهٔ جهان و پدیدههای غیرفرمال نمیشود اینجور بحث را تعریف کرد.
احساسش این است که تغییر فضای فلسفی بیشتر نتیجهٔ رسیدن به این است که آن سطح دقت دستیافتنی نیست؛ توصیفی بحثکردن، مثل عرفا، متداول شده، و ویتگنشتاین شمارهٔ یک میگفت دربارهٔ چیزی که دقیق نمیشود گفت صحبت نکنید. در گفتوگو گفته شد که فلسفه شاخههایی دارد؛ او میگوید به مفهوم حقیقت جامع خدشه وارد شده، نه به تلاش برای فهمیدن حقایق جزئی. از حاضران میخواهد جمع نبندند و آنچه را به قصد مؤلف مربوط است نظر شخصی خودش میداند: فکر میکند چیزی بینابین قصد مؤلف و حرف فوکو درستتر است.
او بحث را اینگونه جمع میکند که قرآن خیلی شبیه چیزی است که باید باشد: متنی که قرار نیست گزاره بگوید، بلکه آماده کند که راهی طی شود، و با توصیف به جای استدلال و فرم شعر و داستان بر خواننده تأثیر میگذارد. دغدغهاش این است که ما را سعادتمند کند، و میان سعادتمندشدن و درککردن حقیقت فرق نمیگذارد. میگوید در فرهنگ غرب فراموش شد که درک حقیقت پیشتر در کتاب و بحث اتفاق نمیافتاد؛ مثلاً سرخپوستی اگر چنین حرفی را میشنید قطعاً میخندید، چون از نظر او و شرقیها درک حقیقت روندی بود که با زندگیکردن به شکلی خاص و طی فرایندی روانی به آن میرسیدند.
→ متنِ کاملِ این جلسه