بحث جلسات پیشین این بود که چرا قرآن معجزه است و چرا ارتباط با آن ساده نیست، چون بسیاری از آدمهای کاملاً مذهبی آن را میخوانند و به نظرشان نمیآید معجزهآسا باشد. او میگوید همهٔ صحبتش را به این سمت میبرد که قرآن چرا اینگونه است و چگونه میشود با آن ارتباط برقرار کرد، و مطالب قبلی را مختصر تکرار میکند. نخست از جایگاه قرآن و خاتمیت و از دو انتظار ما از قرآن، یعنی هدایت و سند رسالت، میگوید؛ سپس از فرهنگ علمی ما که ارتباط را سخت کرده؛ در پایان به نشانههای خدا و بحث هفت آسمان با حاضران میرسد.
جایگاه قرآن و خاتمیت
او یادآوری میکند که در جلسهٔ اول خواسته بود جایگاه قرآن را در دین بشناسیم تا بدانیم چه انتظاری از آن داریم. ادعایش این است که تمام رسالت انبیا، یا دستکم پدیدهٔ وحی، در جهت رسیدن کتابی مدون و الهی به دست بشر بوده است؛ به آیاتی مثل تعلیم اسما در سورهٔ بقره و آغاز سورهٔ رحمان ارجاع داده بود که در آن از تعلیم قرآن پیش از خلقت انسان یاد میشود. دربارهٔ اینکه چرا قرآن زودتر نازل نشد، میگوید کرانی پایین هست، چون زبان و فرهنگ باید به اندازهٔ کافی رشد کند؛ احساسش این است که در جغرافیایی محدود سلسلهای از پیامبران آمدند تا فرهنگی پدید آید که بشود با آن حرف زد.
برای این توصیف شاهد میآورد: اگر وحی برای رسیدن کتابی به بشر نبوده، محدودبودن جغرافیای وحی و ختم ارسال انبیا چگونه توجیه میشود؟ یهودیان ادعای خاتمیت ندارند و مسیحیان دارند ولی به نظر او توجیه خوبی ندارند؛ اما اگر دلیل خاتمیت رسیدن کتابی به دست ما باشد، هم محدودبودن جغرافیا و هم اینکه چرا زودتر نیفتاده توجیه میشود. دستکم در میان ادیان پیش از اسلام هیچ دینی ادعا نمیکند کتابش کلام خداست: یهودیان معتقد نیستند خدا همین تورات موجود را فرستاده، و قرآن هم صریحاً میگوید تورات تحریف شده.
به گفتهٔ او همهٔ ادیان ضرورت معجزه را قبول دارند، پس پیامبر خاتم باید معجزهای بیاورد که برای کسی که او را نمیبیند قابل استفاده باشد. میپرسد یک مسیحی چگونه به پیامبرش ایمان میآورد؛ به گفتهٔ او مسیحیان معمولاً به تجربهٔ درونی استناد میکنند و میگویند چون مسیح مرا نجات داد. سؤالی که باید جواب داده شود این است که اگر خدا با بشر صحبت کرده، چرا ثبت نشده است؛ از نظر کسی که چنین اعتقادی دارد، آن حرف هدر رفته است.
در پاسخ به پرسشهای حاضران میگوید کسانی از مرسلین وحی را تجدید میکردند و این با سخنش تعارضی ندارد، چون کسی که به دین خاتم ایمان میآورد معجزهاش باید زنده باشد. با تأکید بر اینکه نظری حرف میزند، میگوید همین الان دین ما تنها دینی است که میشود ادعا کرد با روشی منطقی به پیامبرش ایمان آورده: کتاب را دیده و مطمئن شده کار بشر نیست. اینکه قرآن کتاب موسی و انجیل را هدایت میداند، یا پرسش از آیین ابراهیم، به نظر او بحثی فرعی است؛ نکته این است که الان کتابی با ادعای کلام خدا وجود ندارد.
هدایت، معجزه و تحدی
به گفتهٔ او دو انتظار متعارف از قرآن داریم: هدایت و سند رسالت، یعنی معجزه؛ این دو کمی از هم جدا هستند و معجزهبودن به نظر او کارکرد فرعی قرآن میآید. کارکرد اصلی این است که ادعا میکند کلام خدا به بشر رسید و هر کس بخواند هدایت میشود. معجزهبودن برای هر فرد تجربهای درونی است: ممکن است ادعا کند قرآن معجزه است، ولی نمیتواند به دیگری بگوید؛ ادعا این است که خواندن قرآن باعث میشود شخص احساس کند محال است کار بشر باشد.
جنبهٔ بیرونی قرآن تحدی است: اگر کسی میتواند، چیزی مشابه بیاورد. از عصای موسی مثال میزند: به نظر میآید دلیل این معجزه این بود که در زمان فرعون ساحران بزرگی بودند که با ریسمان تخیل مردم را به حرکت آن میبردند؛ عصای موسی ریسمانها را خورد، ساحران ایمان آوردند و همه باورشان شد که آنچه آورده سحر نیست. او میگوید اگر کسی امروز کتابی به رقابت با قرآن بیاورد، میشود جلوی مردم نشان داد که آن کتاب در حد همان ریسمانها کار میکند؛ خود قرآن این روش را پیشنهاد میکند.
تحدی در قرآن یک جا دربارهٔ کل قرآن است و جای دیگر دربارهٔ ده سوره و یک سوره. به نظر شخصی او در چنین رقابتی بیشتر باید از ادبیات و چیزهای صوری، از جمله چیزهای عددی، استفاده کرد، زیرا «جاانداختن یک چیز محتوایی خیلی سختتر از یک چیز صوری است»؛ ولی این به معنای انکار معجزهبودن محتوا نیست. تجربهٔ درونی، مثلاً دیدن خدا، را نمیشود در کتابی دلیل اثبات خدا نوشت؛ آنچه بینالاذهانی است با آنچه در درون اتفاق میافتد فرق میکند، هرچند برای خود شخص حجت است.
هدایت و فرهنگ علمی ما
او تعریفی سردستی از هدایت میدهد و میگوید بعداً تغییر میکند: هدایتشدن یعنی آدم حقیقت را بشناسد و راه زندگی خودش را پیدا کند. به گفتهٔ او هدایت قرآن بیشتر به افراد برمیگردد و درصد بحثهای اجتماعی در قرآن خیلی کم است؛ دلیلش این است که انسان موجودی است که خیلی ثابت میماند، در حالی که اجتماع، به گمان او، با ۲۲۰ سال پیش هم از نظر قوانین مشابهت زیادی ندارد.
یکی از مشکلات ما با قرآن این است که شیوهای از بحثکردن و فکرکردن یاد گرفتهایم که با طرز برخورد قرآن با دنیا و حقیقت جور درنمیآید؛ پلهٔ اول ارتباط با قرآن کمی سخت شده است. دلیل عمدهٔ این سختی آن است که در فرهنگی خاص تعلیم دیدهایم، بهویژه با تعلیمات علمی از دوران ابتدایی، و چیزهای این فرهنگ شفاف شده و دیده نمیشود. او احتمالاً این انحراف را در کسانی که خوب درس خواندهاند بیشتر میداند.
قرآن بحث انتزاعی و تجریدی ندارد، ولی ما از استدلال تجریدی لذت میبریم و انتظار داریم در کتاب خدا دستگاهی اصلموضوعی باشد. به گفتهٔ او برهانهای خداشناسی در قرآن واقعاً برهان نیستند، نه با ضابطهٔ قرن بیستم و نه با ضابطهٔ ارسطو؛ جوهر و عرض و ممکن و واجب در قرآن نداریم، و هر چیزی را میشود به نوعی به قرآن ربط داد، و همین نشان میدهد قرآن نمیکوشد چیزی را ثابت کند. به گفتهٔ او فلسفه اکنون بیشتر توصیف میکند تا استدلال، و در این وضع شبیهتر به قرآن است.
شکست ادعای برهان در فلسفه
فلسفه ادعا داشت که به حقیقت برسد؛ به گفتهٔ او بخش عمدهٔ تاریخ فلسفه مسئلهٔ اثبات وجود خدا بود، با بحث عقلی و اثبات روی کاغذ. به نظر میآید از زمان سقراط در یونان خیلی رسمی بیان شد که میشود با فکرکردن چیزهایی را ثابت کرد، و کمکم ادعا قوی شد که میشود حقیقت را از بدیهیات و با استنتاج منطقی کشف کرد. دکارت رسماً ادعا کرد از نقطهٔ صفر شروع میکند، و اسپینوزا اتیک را به سبک هندسهٔ اقلیدس نوشت؛ ایده این بود که اگر به حقیقت نمیرسیم از بیدقتی است.
او میگوید این ادعا در قرن بیستم خندهدار است. این سلسله از سقراط و ارسطو تا دکارت و کانت روش را به نهایت دقت رساند، و ویتگنشتاین «رسالهٔ منطقی و فلسفی» را نوشت که ادعایش به نوعی این بود که بیش از این نمیشود حرف زد؛ ولی ویتگنشتاین دوم به نوعی متوجه شد خیلی چیزها لازم است به هر حال گفته شوند. او میخواهد نشان دهد آن فیلسوفان احمق نبودند: مفهوم دقت بهتدریج محدودتر شد، چنانکه اصول اقلیدس پنج اصل موضوع داشت و وقتی هیلبرت خواست آن را با ملاکهای جدید بنا کند، کار به بیست اصل موضوع رسید.
دومین چیز پنهان آبرفتن بدیهیات است: انگار میان آدمهای زمان ارسطو توافق بیشتری بود و او صدها بدیهی در اختیار داشت، ولی راه آنقدر تنگ شد که حداکثر رسالهٔ ویتگنشتاین از آن درمیآید. آنچه به گفتهٔ او اکنون در فلسفه جایگزین شده این است که هر کس مدل خودش را با شواهد ارائه دهد و مدلها با هم بحث بینالاذهانی کنند؛ این را باز به پوپر نسبت میدهد، هرچند میگوید نمیشود فقط به او نسبت داد. مهم این نیست که ایده از کجا آمده، حتی اگر از خواب باشد، بلکه این است که مدل چیزهای بیشتری را توجیه کند.
حقیقت، راه زندگی و عواطف
این ایده که با فکرکردن میشود به حقیقت رسید، به گفتهٔ او خندهدار و عجیب است و فقط در غرب پا گرفت؛ در تمام دنیا ایدهٔ اساسی این بود که برای کشف حقیقت باید به شکل خاصی زندگی کرد و رشد کرد. «یونیک» روانشناسی است که میکوشد ثابت کند رشد بشر سیری طبیعی دارد و بر انحراف بزرگ تمدن غرب تأکید میکند. غربیها اکنون در وضعیت پستمدرناند و حقیقت را معادل حقیقت بینالاذهانی میگیرند؛ ولی او این وضعیت را خوب میداند و میگوید احتمال دارد به نتایج خوبی برسد، چون کسانی از حقیقت فردی حرف میزنند.
نیچه و مخصوصاً کیرکگور، بعد از اینکه هگل نظام فلسفی عظیمی را مطرح کرد، میپرسیدند که اگر همهٔ حقیقت را بشود روی کاغذ نوشت، به چه دردی میخورد. بحث کیرکگور این است که حتی اگر حقیقت را بدانیم، در انتخاب راه مشکل هست، و تأکیدشان بر جملهٔ پاسکال، «انسانی که گوشت و خون دارد»، است. به گفتهٔ او اگزیستانسیالیسم بر دردهای دیگری غیر از شناخت، مثل دلهره، تأکید میکند؛ دانستن حقیقت تنها درد بشر نیست.
از اینجا میپرسد که اگر حقیقت را نمیشود روی کاغذ نوشت، راه زندگی را چگونه انتخاب میکنیم. به گفتهٔ او طبق اگزیستانسیالیستها قبلاً هم بر مبنای حقیقت انتخاب نمیکردیم: آدم مارکسیست پیش از خواندن کتاب مارکسیستی به نوعی تصمیم گرفته مارکسیست شود، و ما همیشه بنا به مد فرهنگی پوششی فکری پیدا میکنیم؛ البته نمیخواهد بگوید فکر و مطالعه تأثیر ندارد. واجبالوجودِ برهانهای فلسفی خدایی نیست که وقتی گیر میافتید با او ارتباط برقرار کنید.
فلسفهٔ اسلامی و هشدار دربارهٔ سنت
او میگوید جریانی که در فلسفه اتفاق افتاده به نفع فلسفهٔ اسلامی است، چون اکنون قرار است مدلی ارائه شود و فلاسفهٔ مسلمان چون بیدقتتر بحث میکردند تمام دنیا را مدل کردند. از مصاحبهای با سید حسین نصر نقل میکند که در پاسخ به پرسش دربارهٔ کاربرد فلسفهٔ اسلامی گفته آری، چون مدلی خیلی جامع از جهان در آن ارائه میشود. در پاسخ به پرسش حاضران قائل به برتری فلسفهٔ اسلامی نیست و روی این اصطلاح حساسیت دارد: به نظر او فلسفهٔ مسلمانها از یونان آمده و ربطی به اسلام ندارد.
او میگوید حرفش این است که قرآن بر اساس همین سازوکارهای واقعی انتخاب راه زندگی بحث میکند و استدلال انتزاعی نمیکند. عامل اشتباه، برخلاف تصور دکارت، بیدقتی نیست بلکه عوامل عاطفی و روانی است: کسی که میخواهد مارکسیست شود کتاب مارکسیستی را درست مییابد. یکی از مهمترین چیزها در قرآن پیروی از سنت است که فکر میکند شاید بیش از ۱۰۰ بار به آن اشاره شده، با این پرسش که چرا مشرک شدید و پاسخ «چون پدران ما این کار را میکردند».
او نمیگوید پیروی از عواطف گمراه میکند؛ قرآن هشدار میدهد که مواظب پیروی از سنتهای جغرافیای خودتان باشید، نه اینکه بگوید حتماً غلط است. مثلاً کسی در ایالت آلاباما شک کند که شاید چون فقط یک فرقه آنجا هست به آن اعتقاد پیدا کرده. سورهٔ صافات اوج این کار است: نوح و ابراهیم و دیگران میآیند، مردم میگویند از اجداد پیروی میکنند و نابود میشوند؛ شاید هیچ چیزی در قرآن به اندازهٔ این هشدار تکرار نشده باشد. در حاشیه به حاضران هم میگوید مواظب باشند اگر با عواطف مثبت گوش میدهند.
نشانههای خدا در قرآن
برهان خداشناسی در قرآن به گفتهٔ او استدلال مجرد نیست؛ روش خاص قرآن گفتن نشانههای خداست. مثلاً در سورهٔ روم نخستین نشانه خلق از خاک و انتشار بشر است و دومین مودت و رحمت میان زوجها. تجربهٔ مذهبی را به دیدن تصاویر سهبعدی تشبیه میکند: نباید به جزئیات دقت کرد، باید روشی یاد داد و باید اراده کنید که ببینید. این برهان نیست، نشانه است و بیشتر شبیه تمرینی عملی، و به گفتهٔ او انگار نه پیش از قرآن و نه بعد از آن چنین تکنیکی وجود نداشته است.
آیهٔ خلق از خاک را چنین توضیح میدهد: حتی با نظریهٔ تکامل، که شخصاً کاملاً قبول دارد، نکتهٔ خاص این است که بشر در کرهٔ زمین تنهاست، در حالی که شاخههای تکامل باید چند موجود هوشمند پدید میآورد؛ حسی دست میدهد که اینجا خانهٔ ماست، و این شاهدی است بر اینکه موجودی از پیش برنامهریزی کرده. نمیخواهد این را به استدلال تبدیل کند؛ ممکن است روزی توجیه ژنتیکی پیدا شود، ولی آنچه میبینید از بین نمیرود. نتیجهاش این است که اینها برهان عملیاند، نه نظری؛ نمیشود روی کاغذ نوشت، ولی میتوانید در این تجربه شرکت کنید.
هفت آسمان و نگاه علمی
او میگوید از دیدگاه علمی خیلی راحت نمیشود فرار کرد. هفت آسمان در قرآن به نظر او همان هفت آسمانی است که مردم از روی زمین میدیدند، مثلاً خورشید و شش کرهٔ دیگر. یکی اعتراض میکند که آیه از آسمان پایینتر میگوید و ترجمه میکند همهٔ ستارهها در آسمان اولاند. او پاسخ میدهد که آیه میگوید آسمان پایینتر را به ستارهها زینت دادیم، که معنایش این نیست ستارهها در آناند؛ دنیا در قرآن در مقابل آخرت است، جز یک مورد، و به قرینهٔ اینکه در آخرت ستارهها خاموش میشوند، آیه یعنی آسمان دنیا را با ستارهها زینت دادیم.
او به معترض میگوید با پیشزمینهٔ علمی از اینکه عدد ۷ آمده و ۹ نیامده ناراحتید؛ ملاک شمارش در علم کمّی است و معلوم نیست از کجا آمده، ولی برای عرب و همهٔ آدمهایی که قبلاً وجود داشتند چیزی حساب میشد که از روی زمین با چشم غیرمسلح دیده شود، که به نظر او بیشتر شاعرانه است تا علمی. اگر شاعر باشید قرآن را بهتر میفهمید تا اگر دانشمند باشید. ۹ تقدسی ندارد و هفت هم؛ آدم قدیمی وقتی هفت میگوید حساسیت ما به شمارش را ندارد.
در برابر اعتراضها میگوید قرآن همهجا نسبت به بحثهای علمی و فلسفی بیدقت است، و چون هیچ معنایی را صددرصد نمیشود نشان داد، مسئله این است که چقدر شواهد میآورید. نوح در آیه دارد برهان میآورد و میگوید نمیبینید؛ باید پرسید قوم نوح میدیدند یا نمیدیدند. او نظریهاش را تا وقتی که نظریهٔ بهتری بیاید نگه میدارد، مثل مدل فیزیکی که با یک آزمایش منتقد کنار گذاشته نمیشود.
در پایان یکی از حاضران استدلال نحوی میآورد که «دنیا» صفت «سما» است. او میگوید قرآن آنقدر قاعدهٔ نحوی شکسته که میشود یک جلسه دربارهٔ آن حرف زد، و وقتی از قاعدهای معنای عجیب و غلطی درمیآید، قاعده حجت نیست. قاعده را میشود شکست به شرط اینکه مخاطب دچار ابهام نشود، و همهٔ قواعد نحوی همهٔ زبانها استثنا دارند.
→ متنِ کاملِ این جلسه