او جلسه را با مرور عقاید فایرابند دربارهٔ علم از جلسهٔ قبل آغاز میکند و میگوید قرار است دربارهٔ تأثیر تعلیمات عمومی، که بیشترش علمی است، بر شناخت و بهویژه تجربهٔ دینی صحبت کند. در میانهٔ جلسه میگوید چه ویژگیهایی از تجربهٔ شاعرانه و دینی با این تعلیمات و تکنولوژی نمیخواند، و در پایان به قرآن و پرسشها میرسد.
علم بهعنوان سنت و سه ادعای فایرابند
او میگوید فلسفهٔ علم برای کسانی که غرق کار علمیاند خوب است. جلسهٔ قبل بخش عمدهاش دربارهٔ عقاید فایرابند بود و مطالب را از روی مقالهای گفته که در کتاب «بیلبا و برهانها» چاپ شده؛ خودش کتاب «ضد روش» را ندیده و نخوانده است. نخستین نکتهٔ فایرابند این است که علم هم، مثل بسیاری از سنتها، در قرنهای اخیر به سنت تبدیل شده است. هر چیزی که به سنت تبدیل شود جنبههای انقلابی خودش را از دست میدهد و سازوکارهای حفظ قدرت پدید میآورد، و ویژگی سنت این است که بهراحتی اجازه نمیدهد آدمی که به آن پایبند نیست حرف خودش را بزند.
او میگوید هدف این جلسه ادامهٔ بحث دربارهٔ تأثیر تعلیمات عمومی، که بخش عمدهاش علمی است، بر شناخت ما و بهویژه تجربهٔ دینی است. در دفاع از علم سه نکته میآورند: روش علمی بسیار خوب، حقایقی که کشف شده، و نتایجی مثل تکنولوژی و پزشکی. فایرابند با هر سه مخالف است: میگوید روشی به اسم روش علمی وجود ندارد و کشف حقیقت افسانه است. عنوان مقالهٔ او «افسانههای پریان» است؛ او میگوید فایرابند با اغراق نتایج علمی را در حد افسانهٔ پریان میداند.
نبودن روش علمی
او میگوید فلسفهٔ علم بر پایهٔ مدلسازی از روش فیزیک تدوین شده است: استقراگرایی، پوپر و بعد لاکاتوش و دیگری که نامش در متن روشن نیامده است. لاکاتوش و آن دیگری نظر پوپر را مخالف تاریخ فیزیک میدانند؛ مثلاً انقلاب کپرنیکی از روش پوپر پیروی نمیکند. حرف اصلی فایرابند این است که روش علمی را از تاریخ علم نمیشود برداشت؛ دانشمندان باید آزاد و خلاق باشند و او مدونکردن روش را مضر میداند. به گفتهٔ او روش بیولوژی با فیزیک یکی نیست و در علم متحدکنندهای به اسم روش علمی وجود ندارد.
یکی از حاضران میگوید روش پوپر بیشتر طرز بیانی بیطرفانه برای کار علمی است نه برای انجام آن. او میگوید حرف لاکاتوش این است که کسی که نظریه پدید میآورد نه میتواند از آن روش پیروی کند و نه تاریخ چنین است؛ روش علمی فقط روش بیان نیست و باید با تاریخ بخواند. با این حال او پوپر را در برابر استقراگرایی ساده پیشرفت بزرگی میداند و ابطالپذیری را مفهومی خوب.
یکی از حاضران میگوید اعتبار علم به آزمایش است. او پاسخ میدهد که تعریف دقیقی از آزمایش علمی نداریم، هر اندازهگیری مسبوق به نظریه است، و دربارهٔ کپرنیک هیچ آزمایش قاطعی نبوده است؛ فکر نمیکند امروز فیلسوف علمی پیدا شود که انقلاب کپرنیکی را پوپری بداند. میگوید نمیخواهد وارد جزئیات شود و همینقدر کافی است که بدانیم روش علمی سراسری، حتی در فیزیک، نداریم.
دربارهٔ بیولوژی میگوید خودش حتی یک مقاله دربارهٔ روشهای آن نخوانده و چندان صاحبنظر نیست. وقتی یکی از حاضران میگوید روانکاوی هم ماهیتاً مثل فیزیک است، میگوید اینطور نیست و میخواهد دیدگاه آدم دیگری را شرح دهد، نه اینکه از جزئیات حرفهای فایرابند دفاع کند.
چه کسی علمیبودن را تعیین میکند
به گفتهٔ او فایرابند معتقد است جامعهٔ علمی علمی و غیرعلمی را تشخیص میدهد. مثالش بحثی در تلویزیون است که در آن چند نفر از پزشکهای بزرگ میگفتند هومیوپاتی علمی نیست و باید روشن شود دارو چگونه اثر میکند، و سه جوان که هومیوپاتی کار میکردند از آن دفاع میکردند و آمار داشتند. به نظر او این تحویل به شیمی یک ایدئولوژی است. یکی از حاضران میگوید حق دارند این را بپرسند.
او میگوید طب سوزنی را آزمایش کردهاند و کسی شک ندارد که اثر دارد، ولی چون نظریهای پشتش نیست و به شیمی تحویل نمیشود، جایگاهش در ساینس همچنان بسته به توضیح سازوکار است. وقتی حاضری میگوید این سیستم دانشگاه است نه علم، پاسخ میدهد علم یک حکومت است و ملاک فایرابند همین است که چیزی بتواند در دانشگاه تدریس شود. به گفتهٔ او جامعهٔ علمی تصمیم میگیرد و ملاکهای مشترک وجود ندارد.
به عنوان مثال دیگر نظریهٔ فروید و یونگ را میآورد: یونگ بر روش علمی و واقعیتهای فراوان تکیه دارد، در حالی که فروید با دروننگری نظریهاش را به دست آورده و سوابق به دست آوردن نظریهاش را رسماً نابود کرده است. به گفتهٔ او اعتبار روش درمانی فروید الان در حد صفر است؛ کتابی را معرفی میکند که در آن میگوید هیچ بیماری با روش فروید شفا پیدا نکرد؛ میگوید نویسنده این را با نوعی اغراق میگوید. او میپرسد چه چیزی نظریهٔ فروید را بهتر از یونگ میکرده؛ و میگوید نسبت به این عقیدهٔ فایرابند حس مثبتی دارد.
او میگوید به نظر فایرابند شورایی، مثل دوران کلیسا، حرف پایانی را میزند، بیآنکه اصول مدونی داشته باشد. یکی از حاضران میگوید علم دین نیست و چون کار میکند پذیرفته میشود. به گفتهٔ او فایرابند با علم مخالف نیست، با سنتی مخالف است که مخالفان خودش را سرکوب میکند یا به حاشیه میکشاند. در دفاع از علم میگویند حداکثر این است که طرف از دانشگاه اخراج شود یا رویش سرمایهگذاری نشود؛ پاسخ فایرابند این است که الان تا حد نهایی خشونتِ ممکن را اعمال میکنند، مثلاً شغل طرف را از بین میبرند. به نظر فایرابند جامعهٔ پزشکیای هست که چون از پزشکی پول درمیآورد به دکان دیگر حساسیت دارد، همانطور که کلیسا هم دوست نداشت. چون علم اصول مدون ندارد پدیدهای اجتماعی است و قابل تعریف نیست؛ او نمیخواهد از فایرابند دفاع کند.
افسانهٔ کشف حقیقت و نتایج علم
او میگوید از زمان نیوتون روحیهای حاکم شد که همهچیز را میشود به چیزی ساده تحویل کرد. فایرابند میگوید علم در کشف حقیقت مثل افسانهٔ پریان است. او خودش میگوید توضیح علمی گردش ماه با جاذبه هم افسانه است، چون الان میدانیم نیروی جاذبهای وجود ندارد؛ از نظر فایرابند و کسان دیگر تنها فرقش با افسانهٔ پریان این است که میتواند محاسبه کند و خسوف و کسوف را پیشبینی کند.
به گفتهٔ او فیزیکدانها حس نمیکنند نظریههایی مثل استرینگ تئوری حقیقت را توضیح میدهند؛ فیزیک مدلهای ریاضی برای پیشبینی است و تعبیرها، مثلاً جرم الکترون، به فلسفهٔ فیزیک مربوط است. ایدهٔ پیشگویی ابدی جهان با عدم موجبیت نابود شده است. با این حال تعلیمات عمومی در همان فضای قرن هجدهم و نوزدهم میگذرد و دانشآموز فکر میکند میداند ماه چرا میچرخد.
او برای توجیه این وضع از تجربهٔ خودش در تدریس نظریهٔ مجموعهها میگوید: وقتی پارادوکسها و قضیهٔ گدل را به دانشجویان گفت، با چشم اشکآلود آمدند و بعد از دو ترم یاد گرفت این کار را نکند. به نظرش برای تعلیم دادن باید از علم تعریف کرد. سنگ افتاده را مثال میزند: ارسطو میگوید سنگ میخواهد به مرکز زمین نزدیک شود و علم جدید میگوید لاگرانژی کمینه میشود؛ جواب دوم برای یونانی بدتر است و پیشبینی میکند نه اینکه بگوید چرا.
او میگوید نیوتون جاهایی را دخالت مستقیم خدا میدانست، ولی لاپلاس به ناپلئون گفت نیازی به دخالت خدا پیدا نکرده است. به نظر او «چرا» به معنای یونانی در علم جدید معنا ندارد. نکتهٔ سوم فایرابند نتایج است: علم حاکم شده چون مفید بوده، ولی تمام سرمایه و توجه معطوف به آن شده و معلوم نیست آلترناتیوها اگر سرمایهگذاری میشد چه نتایجی میدادند. به گفتهٔ او ساینس کالا و پول و قدرت نظامی تولید میکند، و اگر ۳۰۰، ۴۰۰ سال پیش مسئول طراحی تعلیمات عمومی بود سهم کمی به ساینس و سهم زیادی به هنر و مسائل انسانی میداد.
ویژگیهای تجربهٔ معنوی و تکنولوژی
او میگوید هدف این بحثهای طولانی رابطهٔ سنت علمی حاکم در تعلیمات عمومی با تجربهٔ دینی است، و فکر میکند این تعلیمات نهتنها در جهت کسب تجربهٔ دینی نیست بلکه خلاف آن است. تجربهٔ دینی را حس هماهنگی عمومی در دنیا توصیف میکند که غیرقابلبیان است، گویی چیزی از بیرون برای آدم واقع میشود؛ توصیف نزدیک به آن توصیف هنرمندان و شاعران است، مثل هایکو.
او میگوید این تجربهها از قدیم آفاقی و انفسی بودند. عرفان اسلامی و هندی به گمان او بیشتر درونی است و او در اینکه عرفان اسلامی را منطبق با قرآن بداند مشکل دارد، چون قرآن بهشدت به مشاهدهٔ طبیعت دعوت میکند. میگوید از تقدم آفاق بر انفس نتیجهای نمیگیرد و آنجا اشتباه کرد؛ نتیجه را از این میگیرد که قرآن پر از ارجاع به طبیعت است و عرفان ما خالی از آن. در مثال سرخپوستان با تردید میگوید اگر بتوان چیزی را عرفان سرخپوستی نامید.
اولین چیز مخالف، تکنولوژی است: هرچه بیشتر پیش میرود بیشتر در محاصرهٔ چیزهایی هستیم که خودمان ساختهایم و ارتباط با طبیعت کمتر میشود. او میگوید جهان فعلی یکی از جهانهای ممکن است و توصیه میکند لحظههایی را به طبیعت اختصاص دهند. سخنرانی نوح را مثال میزند که از آسمان و خورشید میپرسد، ولی ما شب تلویزیون نگاه میکنیم؛ میگوید شاید این چیز خیلی اساسی نباشد.
مورد دیگر جهان مجازی است، به نقل از گودریا: چیزی را در تلویزیون میبینیم و فکر میکنیم دیدهایم، «توهم دانستن». او میگوید مرگ را از بچگی شاید میلیونها بار در تلویزیون دیدهایم و حسمان نسبت به آن تازگی را از دست داده است، و احتمال اینکه کسی که زیاد در اینترنت زندگی میکند تجربهٔ دینی کسب کند به نظرش هیچ است. این حرفها ضدتکنولوژیک نیست؛ مسئله فهمیدن جایگاه اینهاست و آفاق هنوز وجود دارند.
شگفتی، معنا و حال در تجربهٔ معنوی
یکی از حاضران میگوید مهم نگرش ماست و آدمهای گذشته غرق طبیعت بودند و تجربهٔ دینی نداشتند. او میگوید چنین چیزی نگفته است و تکنولوژی در دو جهت خلاف تجربهٔ دینی کار میکند؛ میشود دوباره با آگاهی در طبیعت تجربهٔ دینی به دست آورد، و در اینترنت هم میشود تجربه داشت ولی تجربههای آفاقی کمتر شدهاند.
او میگوید در گذشته افسانههای پریان مانع مواجههٔ واقعی بود و شرک همان افکار خرافی است؛ توحید یعنی دیدن وحدت و هماهنگی جهان و خود. وقتی حاضری میگوید توحید پس علم است، میپذیرد که علم با کنارزدن خرافهها به این تجربه کمک میکند، ولی جهتش شناخت نیست و تجربهٔ دینی با مشاهدهٔ مستقیم است نه با نظریه.
یکی از ویژگیهای تجربهٔ شاعرانه حس شگفتی است و به گفتهٔ او تعلیمات عمومی آن را سرکوب میکند. نمیدانیم ماه چرا شب درمیآید، ولی شگفتزده نمیشویم، چون تعلیمات این حس را به ما داده که میدانیم. تولد نوزاد را مثال میزند که پدرها و مادرها با شگفتی تجربهاش میکنند. به آیهای در سورهٔ مؤمن اشاره میکند، که میگوید فانتزی نیست: یکی از دلایل انکار پیامبران «فرح» نسبت به دانش روز بود، و این حس در همهجا در طول تاریخ بوده است.
او میگوید علم نسبت دادن معنا به جهان را انجام نمیدهد و به ایدئولوژی تبدیل شده است؛ جزو فرضیات علمی نیست که جهان معنا ندارد، ولی اینکه چیزی معنا داشته باشد در ذهن سرکوب میشود. شعری دربارهٔ پلنگی در قفس را مثال میزند که شاعر در آن چیزی غیرعلمی میبیند: «در سکون متشنج عضلات». چون علم معطوف به پیشبینی و آینده است، با تجربهٔ شاعرانه که به سکون و زمان حال احتیاج دارد فرق دارد.
قابلیت ارائه، کلنگری، دقت و احساس
او میگوید در علم قابل تکرار بودن و قابل ارائه کردن در جمع ارزش است و درست هم هست، ولی تعلیمات عمومی تجربهای را که فقط درونی باشد بیارزش میداند. وقتی بخواهد تجربه را برای دیگران بیان کند، شک و شبهه پیش میآید؛ دربارهٔ تجربهٔ دینی خودش میگوید آن لحظه یقینآور است و اگر آدم سعی نکند از خود بیرون بیاید، یقین حفظ میشود. به گفتهٔ او علم محدودهٔ درون را به رسمیت نمیشناسد و قرار نیست شما به تجربههای درونی خودتان نوعی جامهٔ منطق و علم بپوشانید.
تجربهٔ دینی کلنگر است، مثل دیدن تصویر سهبعدی که در اجزایش نیست، و علم جزءنگر است. علم به دقت گرایش دارد، ولی به گمان او همهٔ هنرمندان ابهام را جوهر هنر میدانند. او میگوید بعضی اروپاییها پراکندگی قرآن را ضعف میدانند، ولی قرآن فرمی شبیه شعر دارد و زبانش زبان توصیف است؛ حتی آیات ارث هم دقیق نیست و بسیاری از حالتها را نمیپوشاند.
او میگوید در روانشناسی ذهن، تفکر در برابر احساس و شهود در برابر حس است. تعلیمات علمی تفکر را تقویت میکند و فیلینگ و شهود را تضعیف میکند، و هنر در جهت تقویت فیلینگ کار میکند. به حاضران میگوید بیشترتان در دانشگاه شریف هستید و احتمالاً استعداد فیلینگتان از آدم نرمال ضعیفتر است؛ ولی فکر میکند چون بیشترشان علایق مذهبی دارند، به نوعی به فیلینگ خودشان اعتماد میکنند.
او توصیه میکند در کنار علم با هنر ارتباط داشته باشند و به آنچه هنرمندان، نه منتقدان، ارزشمند میدانند توجه کنند. هنرمندان دربارهٔ آثار هنری خودشان حرفهای بیسروتهی میزنند؛ مثلاً از جیم جاروش دربارهٔ «ددمن» پرسیدند که موضوعش چیست و گفت: تنباکو.
مشکلات فهم قرآن و پرسشهای حاضران
او میگوید حس خرافی که علم همهچیز را روشن کرده برای مطالعهٔ قرآن مشکل میآورد. کسی گفته بود قرآن با علم منافات دارد چون سلیمان با حیوانات صحبت میکرده، در حالی که علم چنین چیزی را نمیگوید. معنادادن به رؤیا در قرآن را هم علم نگفته و حس عمومی علمی آن را خرافه میداند. مشکل دیگر این است که تعلیمات عمومی برای درک متن تبحر نمیدهد: ما نه هرمنوتیک میخوانیم و نه زبانشناسی، و او میگوید بعضی از حاضران استدلالهای عجیبی کردند.
در پاسخ به پرسش دربارهٔ خودکشی نهنگها میگوید سرخپوستان در حیوان به دنبال حسی درونی بودند و دکارت حیوانات را ماشین میدانست. موجوداتی به اسم لیمکا را مثال میزند که هر چند سال یک بار خودکشی دستهجمعی میکنند، و میگوید علم معنای آن را بررسی نمیکند، و معنادار فرض کردن چیزها در این حد در علم جزو محرمات است. او میگوید علم باید سر جای خودش بنشیند، ولی اگر همهٔ زندگی علم شود مشکل دارد.
به پرسش دربارهٔ رابطهٔ تجربهٔ معنوی با تجربهٔ دینی میگوید «معنوی» را برای شمول تجربهٔ شاعرانه به کار برده، و «دینی» به همان معنایی است که قرآن توصیه میکند: قرآن از آیات خدا برهان نمیآورد، بلکه برای تجربهای راهنمایی میکند، مثل دیدن تصویر سهبعدی که یقینی است ولی قابل توضیح نیست. تجربهٔ دینی شناختی است که باعث میشود به باورهای دینی شناخت پیدا کنید. وقتی یکی از حاضران میگوید عرفا تجربه داشتند ولی نماز نخواندند، میگوید فکر میکند کسی از تجربهٔ عرفانی نماز یاد نمیگیرد بلکه با قرآن مواجه میشود؛ و ارزش تجربهٔ آن عرفا را نباید کم کرد.
یکی از حاضران میگوید خود راه رفتن، یعنی عمل به شریعت، مهم است نه اینکه به کجا منجر شود. او میگوید چنین حرفی نمیزند که اگر راه دیگری به همان نتیجه برساند این راه لازم نیست؛ حرف قرآن این است که اگر کسی به شکلی دیگر عمل کرد ولی به آن باورها رسید، عمل صالح انجام میدهد، و هر کس به خدا ایمان بیاورد عملی عبادی انجام میدهد. او میگوید این دو جلسه مستقیماً دربارهٔ قرآن نیست، ولی روحیهٔ تعلیمات عمومی مانع میشود آدم مثل آدم قدیمی از قرآن لذت ببرد، و هنوز دربارهٔ این حرفها نتیجهای نگرفته و بهتر است پیشداوری نکنند. وقتی حاضری میگوید لازم عقل است نه تجربه، به گمان او عقل در قرآن به شهود همراه با استدلال نزدیک است ولی تعریفش را نمیداند؛ و تجربهٔ عاشقانه را هم ذیل «معنوی» میشود آورد.
→ متنِ کاملِ این جلسه