او دوره را با آیهای از سورهٔ نمل آغاز میکند که در آن «بسم الله الرحمن الرحیم» بالای نامهٔ سلیمان آمده، و آن را مثال آشناییزدایی میداند. سپس دربارهٔ طرح جلسات و آیههای محبوب صحبت میکند و میگوید فعلاً دربارهٔ داستان آفرینش صحبت میکند. پیش از آن دربارهٔ تکرار داستانها در قرآن توضیح میدهد، از تمثیلیبودن این داستان میگوید و آیات آغاز آن را خط به خط میخواند.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده. بازبینی مستقل انجام نشده است.
آغاز دوره: آیه و طرح جلسات
آدم وقتی کتابی میخواند، بهویژه اگر آن اثر جنبهٔ هنری داشته باشد، از جاهایی از آن خیلی خوشش میآید. ممکن است دلایلی داشته باشد که چیزی را خیلی دوست بدارد، و شاید هم نشود دربارهٔ چیزی که خیلی دوستش دارد صحبت کند و معنایش را خوب بیان کند. این دوره را، که دورهٔ سوم یا چهارم است و فرض میکنیم سوم، با خواندن آیهای از قرآن به مناسبتی شروع میکنم؛ بعد دربارهٔ همین آیه صحبت میکنم و دربارهٔ اینکه جلسات قرار است دربارهٔ چه باشد، که به همین آیه ربط دارد. فکر کنم این آیه را خیلی خواندهام. سعی میکنم آن را بخوانم و بگویم چرا به نظر من آیهٔ خیلی جالبی است؛ تا حالا چندین بار در قسمتهای مختلف به آن ارجاع دادهام.
آیهای است در سورهٔ نمل. در داستانی که در سورهٔ نمل آمده، سلیمان به هدهد میگوید نامهای را برای ملکهٔ سبا ببرد. این اولین جایی است که چیزی از ملکهٔ سبا میشنویم: نامه را یافته و این عبارت را میگوید: «قالت یا ایه الملئ انی الغیة الیه کتاب کریم انه من ثریان و انه بسم الله الرحمن الرحیم». این همان جایی است که در قرآن یک بار «بسم الله الرحمن الرحیم» درون متن آمده است.
چرا این آیه جالب است؟ یک دلیلش به بحثی برمیگردد که در اواخر دورهٔ اول، در بحثهای زیباییشناسی قرآن، مطرح کردم. اگر یادتان باشد، گفتیم اصولاً بعضیها حتی تعریف و ملاکِ ادبیبودنِ یک اثر را این میدانند که باید به نوعی آشناییزدایی کند؛ یعنی باید از قواعدِ نُرمِ زبانی که با آن صحبت میکنیم انحراف پیدا کند تا اثری ادبی به حساب بیاید.
برای اینکه بگوییم آشناییزدایی یعنی چه، مثالهای کلاسیکی وجود دارد. اگر در کتابها نگاه کنید، مثلاً یک مثال کلاسیکش ارجاع به کتاب داستانی انگلیسی است که در قسمتی از آن، طرز خوابیدن و دراز کشیدن یک نفر روی تخت را پس از شنیدن خبری بد شرح داده است. این شرح خیلی طول میکشد و با جزئیات زیاد میآید، و به همین دلیل نظر آدم را جلب میکند: خلاف عرف است که اینقدر با جزئیات توضیح بدهد که او روی تخت میرود و سر و صورت و دستش چطور قرار میگیرد. این شرح به نوعی از حالت نُرم زبان خارج میشود تا تأثیری را که آن حادثه در آن لحظه بر این آدم گذاشته به خوبی بیان کند. اما واقعاً منصفانه میگویم: اگر روزی بخواهم جایی چیزی بنویسم و مثالی بزنم که مردم بفهمند آشناییزدایی یعنی چه، همین آیه را برایشان میخوانم.
اینجا چه چیزی آشناییزدایی میشود؟ عبارت تکراریِ آغاز همهٔ سورهها، «بسم الله الرحمن الرحیم»، که از سر عادت مدام میگوییم. این عبارت را آنقدر گفتهایم که شاید وقتی میگوییم، دیگر به محتوایش دقت نمیکنیم. اینکه همیشه اول سوره یا اول کارهایی که میکنیم این عبارت را میگوییم، آن را به چیزی فرهنگی و خیلی عادی تبدیل میکند که مردم مرتب میگویند؛ چیزی که خیلی تکرار شود از محتوای واقعی خودش دور میشود و شاید دیگر خیلی تأثیر نگذارد. دقیقاً «آشنا» میشود: ما با این عبارت بیش از اندازه آشناییم و از سنین خیلی خیلی پایین آن را شنیدهایم، و شاید لازم باشد یک بار آن را جور دیگری بشنویم.
اینجا چطور آن را جور دیگری میشنوید و چرا این مثال خیلی خوبی از آشناییزدایی است؟ چون وقتی این داستان را میخوانید، آدمی که این نامه را دریافت کرده اولین بار است که این عبارت را میبیند و با تعجب آن را بازمیگوید. آشناییزدایی دقیقاً یعنی همین: داستان شما را در موقعیتی قرار میدهد که یک بار این عبارت را ناآشنا ببینید، همانطور که ملکهٔ سبا میبیند. برای اولین بار نامهای به دستش رسیده و نگاه میکند که بالای آن، به جای اینکه طبق معمول نوشته باشد مثلاً «به نام داریوش کبیر» یا «شاه فلانجا»، چیز عجیبی نوشته است.
نامه سلیمان و بسمالله الرحمن الرحیم
نوشته است: به نام خداوندِ مهربانِ مهربان. در واقع «رحمان» و «رحیم» یک معنا میدهند: به نام موجودی به اسم الله که خیلی خیلی مهربان است؛ این را بالای نامه نوشتهاند. وقتی داستان را میخوانید و این نامه را از دید ملکهٔ سبا میبینید، یک لحظه جای او هستید و شگفتیای که به او دست میدهد به شما هم دست میدهد: نامهای آمده، معلوم نیست چه کسی فرستاده، ولی بالایش چنین عبارتی است. این دقیقاً مثال خیلی خوبی از آشناییزدایی است، و فکر میکنم هر کسی که این داستان را میخواند چنین حسی به او دست میدهد؛ انگار برای اولین بار این عبارت را میبیند و دیگر برایش آشنا نیست، همانطور که برای آن آدم آشنا نیست. عبارت عجیبی است. مثلاً اینطور به آن نگاه کنید: نامهای با نام الله شروع شود و بعد دو بار تکرار شود که گویی او مهربان است و مهربان. عجیببودنِ این عبارت همانطور که به نظر این آدم میآید، به نظر ما هم میآید.
این دلیل خیلی خوبی است که خودم واقعاً گاهی، وقتی میخواهم «بسم الله الرحمن الرحیم» را خیلی از ته دل بگویم، مقدماتش را هم میخوانم؛ یعنی یک بار، گویی برای اولین بار است که آن را میبینم و میگویم، و حس آدم عوض میشود. برای من همیشه اینطور است. برای همین از تکنیکی که اینجا این کار را انجام میدهد، و از این دو آیهای که پشت سر هم آمدهاند، خیلی خوشم میآید.
نکتهٔ دیگر دربارهٔ این آیه این است که به نوعی وصف خود قرآن هم هست. یعنی میتوانم آن را برای خودم اینطور بخوانم که من هم کتابی دریافت کردهام، «کتاب کریم»، که بالایش نوشته «بسم الله الرحمن الرحیم». موقعیت این مکتوبی که این آدم دریافت میکند شبیه موقعیت ماست: واقعاً ما هم نامهای دریافت کردهایم که بالایش همین را نوشته است، «بسم الله الرحمن الرحیم». به نظرم نکتهٔ جالب دیگری هم در این آیهها هست که با اینکه خیلی کوتاهاند، جالبشان میکند: «بسم الله الرحمن الرحیم» این نامه را به موقعیت خود ما شبیه میکند، و آن هم «کتاب کریم». وقتی «کریم» را به نامه نسبت میدهند، فکر میکنم یعنی به طور استعاری نویسندهاش آدم بزرگواری است و این بزرگواری در خود نامه هم منعکس شده است؛ لازم نیست حتی خوانده شده باشد، خودِ شکل و شمایل نامه ممکن است این را نشان بدهد. این نکتهٔ دیگری است دربارهٔ اینکه در این آیه واقعاً اشارهای به وضعیت خود قرآن هم هست.
دربارهٔ آن مسئلهٔ آشناییزدایی که میگفتم هم، جدا از اینکه محتوای این آیات چه باشد، و شاید بد نبود از اول با این شروع کنم، خودِ این موضوع در قرآن از نظر فنی کاملاً جالب و کمی غیرمتعارف است: همهٔ سورهها «بسم الله الرحمن الرحیم» دارند و یک سوره ندارد، و یک سوره هست که این عبارت در متنش آمده است. آشناییزدایی یعنی همین، و این سادهترین کار است. وقتی همهٔ سورهها را همیشه با «بسم الله الرحمن الرحیم» شروع کنید، این عبارت ممکن است اصلاً معنای خودش را از دست بدهد؛ چیزی است که همیشه اول همهٔ کارهایمان میگوییم و اول خواندن همهٔ سورهها هم میگوییم. وقتی آن را از یک سوره بردارید، «بسم الله الرحمن الرحیم»های بقیهٔ سورهها معنا پیدا میکنند.
در هر سوره چیزی، مثلاً رحمتی، هست که مناسبت دارد با «بسم الله الرحمن الرحیم» شروع شود، چون سورهای هست که آن را ندارد. اگر آن یک سورهای که ندارد نبود، ممکن بود عدهای فکر کنند «بسم الله الرحمن الرحیم» مثل تعارفی است که اول همهٔ سورهها نوشتهایم و شاید جزو سوره به حساب نمیآید. فکر میکنم اجماع وجود دارد که همهٔ «بسم الله الرحمن الرحیم»ها را جزو سوره میدانند، به این دلیل که یک سوره هست که آن را ندارد؛ این دقیقاً سادهترین استدلال است. بقیهٔ سورهها که آن را دارند، ویژگیای دارند که با این عبارت شروع میشوند.
بسمالله: جزء سوره و آشناییزدایی
پس یک نکته این است که سورهای وجود دارد که در آن «بسم الله الرحمن الرحیم» نیست؛ و بعد در جای دیگری «بسم الله الرحمن الرحیم» طوری به کار رفته که دقیقاً وظیفهٔ آشناییزدایی را انجام میدهد: کسی از آن صحبت میکند که برای اولین بار آن را میبیند، و همان شگفتیای که به ما، چون با آن آشنا شدهایم، دیگر دست نمیدهد، به این آدم دست میدهد.
نکتهٔ دیگری هم هست که همینطور برای خودم میگویم و نکتهای نیست که بخواهم روی آن تأکید کنم: احساس میکنم شاید این عبارت را اولین بار سلیمان به کار برده باشد، و این آیه گویی ریشهٔ این عبارت را هم نشان میدهد. شاید همهٔ پیغمبران بالای نامههایشان این عبارت را نمینوشتند؛ حتماً با نام خدا شروع میکردند، ولی اینکه با دو وصفِ مهربان بیاورند ایدهٔ خاصی است. شاید اولین بار سلیمان این کار را میکند و اینجا هم روی آن تأکید میشود؛ گویی تاریخچهٔ این عبارت را میبینیم. ولی به نظر من نکتهٔ اصلی و جالب این است که در قرآن سورهای هست که «بسم الله الرحمن الرحیم» ندارد، و در جای دیگری، به وضعی خیلی خاص و در صحنهای خاص که وظیفهٔ آشناییزدایی را انجام میدهد، «بسم الله الرحمن الرحیم»ی را که گویی آنجا حذف شده اینجا میبینید. این به نوعی به همهٔ «بسم الله الرحمن الرحیم»ها معنا میدهد و آنها را از حالت عادت خارج میکند.
یکی از کارهایی که باید در این جلسه بکنم این است که بگویم این جلسات تازه دربارهٔ چیست. واقعیت این است که تصمیم خاصی نگرفتهام؛ مثل دورهٔ اول نیست که خیلی مشخص بود چه کار میکنم و دستکم میتوانستم بگویم اگر آن را تا دهها جلسهٔ دیگر هم ادامه بدهیم، به چه مباحثی باید برسیم. اگر یادتان باشد، در دورهٔ اول، که قرار شد دربارهٔ قرآن بحث کنیم، چند جلسه، مثلاً هفت هشت جلسه، مقدماتی گفتم که به نظرم خیلی لازم بودند، با اینکه مستقیماً به قرآن ربطی نداشتند: مثلاً دربارهٔ اینکه دیدمان زیادی انتزاعی است و از تمثیل استفاده نمیکنیم، یا اینکه مدتهاست به مسائل عاطفی در کشف حقیقت اهمیت نمیدهیم، و خیلی چیزهای دیگر از این دست.
مثلاً دربارهٔ مفهوم «والد» صحبت کردم؛ دربارهٔ آدمهایی که خیلی عادت دارند چیزهای معمولی و عادی ببینند، آدمهایی که در واقع خیلی وابسته و «والد»ند. یکی از آنها این است که به سنتی وابستهاند و اصولاً اهل این نیستند که خودشان فکر کنند. معمولاً سادهترین ویژگیشان این است که دوست ندارند حرفهای تازه بشنوند؛ دوست دارند همان حرفهای تکراری را بشنوند که همیشه شنیدهاند. اگر مثلاً به آدمهایی که بتپرست بودند بگویید آدمی ظهور کرده که میگوید همهٔ چیزهایی که از بچگی تا حالا شنیدهای غلط است، بیا تا من حرف درست را به تو بگویم، اصلاً حوصلهاش را ندارند که آدمی بیاید و حرفهای تازه بزند و ذهنشان درگیر این شود که او درست میگوید یا آن چیزهایی که قبلاً میدانستند. دقیقاً از همین فرار میکنند.
من واقعاً فکر میکنم کسی که میخواهد قرآن بخواند و خوب بفهمد، باید تا اندازهای توانایی این را داشته باشد که نوع فکرکردن خودش را کمی عوض کند. شاید بعضی از عقایدش موقع خواندن قرآن زیر سؤال برود؛ خوب است جرئت داشته باشد بعضی از عقاید خودش را بررسی کند و، به اصطلاحی که آن موقع به کار میبردم، دستکم بتواند آنها را به حالت تعلیق دربیاورد. یعنی اگر به چیزی معتقدم و در قرآن صراحتاً میبینم چیز دیگری نوشته، یا موقع خواندن قرآن حس میکنم به بعضی از اعتقاداتم فشار میآید و گویی چیزی دارد آنها را از دور خارج میکند، خوب است دستکم این حس را داشته باشم که بتوانم آنها را به حالت تعلیق دربیاورم و این عقاید، این چیزهایی که تا حالا شنیده و پذیرفتهام، خیلی به من نچسبیده باشند.
خواندن قرآن و فشار روی اعتقادات
من فکر میکنم واقعاً یکی از چیزهایی که در قرآن هست این است که آدمها را اینطور بار میآورد که زیاد فکر کنند، زیاد تعقل کنند و به چیزهایی که به آنها معتقدند برسند.
باز روی نکتهای تأکید میکنم. فکر کنم در آن جلسات استدلالی خیلی کلی، از نوع استدلالهای نهچندان انتزاعی، آوردم که اصلاً ممکن نیست هیچوقت سنتی به وجود بیاید که همهٔ چیزهایی که در آن تعلیم داده میشود درست باشد. یادم نیست آنجا استدلال دقیقاً همین شکل را داشت یا نه، ولی چیزی که در یک سنت به عموم تعلیم داده میشود همیشه عامیانه است؛ این واقعاً ویژگی همهٔ سنتهاست. نمیشود مثلاً نوعی عرفان خیلی خاص را به سنت تبدیل کنید و به دست همهٔ مردم کوچه و بازار بدهید. فرض کنید نمیتوانید از اول با سنت وحدت وجود، از بچگی به مردم بگویید تو وجود نداری؛ مردم نمیفهمند یعنی چه که من وجود ندارم، و آخرش میگویند: نه، وجود داری، ولی باز هم وجود نداری! اگر کسی سعی کند وحدت وجود را، که عقیدهای عرفانی است، به سنت تبدیل کند، خودبهخود عامیانه میشود؛ یعنی به عقایدی انحرافی تبدیل میشود که دیگر آن عقیدهٔ اولیه نیست. به نظر من این واقعاً بدیهی است: وقتی با جمعیتی بزرگ سروکار پیدا میکنید و میخواهید نظام تعلیم و تربیت طراحی کنید، نمیتوانید خیلی حرفهای سطح بالا بزنید.
بنابراین حتی با فرض اینکه همهٔ عقایدی که به طور موروثی به ما تعلیم داده شده درست باشند، یا ۹۰ درصد گزارههای یک سنت درست باشند، به نظر من چیزی که قرآن تعلیم میدهد این است که خودتان باید به این چیزها برسید. مثلاً من واقعاً باید سعی کنم مفاهیم دینی را خودم حس و درک کنم. فرض کنید چیزی را، آن هم چیز درستی را، پذیرفتهام، ولی به این دلیل پذیرفتهام که به من گفتهاند، مثلاً پدر و مادرم گفتهاند. نه اینکه این کاملاً بیارزش باشد، ولی آن چیزی نیست که قرآن میخواهد. به نظر من مؤمن در قرآن کسی است که همهچیز را میبیند و به حدی رسیده است؛ مؤمن در قرآن تقریباً شبیه چیزی است که ما مثلاً «عارف» میگوییم.
بارها تأکید کردهام که وقتی قرآن میخوانید، توجه کنید که «الذین آمنو» ممکن است خطاب به همهٔ آدمهایی باشد که دوروبر پیغمبر بودند؛ بعضیها اینطور میگویند. ولی دقت کنید که «مؤمن» یا «مؤمنین» هر جا به کار میرود، همیشه آدمهای خیلی سطح بالاییاند که نمازخواندنشان کیفیت دارد؛ همهاش حرف از کیفیت کارهای مؤمنین است. اینطور نیست که اگر کسی به زبان ادعای ایمان کند، در قرآن هم واژهٔ «مؤمن» دربارهٔ او به کار برود.
به هر حال، در دورهٔ اول چنین مقدماتی گفتم و بعد طرحی خیلی کلی گفتم که چطور میشود دربارهٔ مفاهیمی که به اصطلاح در علوم قرآنی مطرح است صحبت کرد. در آن دوره دربارهٔ واژگان و گرامر و تا اندازهای دربارهٔ زیباییشناسی صحبت کردم و همهاش احساسم این بود که بحث خیلی تخصصی میشود. دو ایراد داشت. یکی اینکه هرچه جلوتر میرفت، خودم بیشتر مجبور میشدم بروم مطالعه کنم و دیگر نمیتوانستم از حفظ بیایم اینجا بگویم. البته این از جهتی خوب بود؛ از نظر من جالب است که آدم مجبور شود چیزی مطالعه کند، ولی برای من در آن زمان خیلی مطلوب نبود. دیگر اینکه واقعاً احساس میکردم بحث آنقدر تخصصی میشود که جمعیتی که اینجا میآیند دنبال آن نبودند، و گویی دارم چیزی را که خودم دوست دارم و کنجکاویام مرا به سمتش میکشد به همه تحمیل میکنم: پرسشهایی مطرح میکنم که شما شاید تا حالا نشنیدهاید و خودم هم جوابشان را میدهم، و ممکن است همه هم بگویید بله، جواب این پرسش همین است، ولی پرسشهای شما چیزهای دیگری است.
اگر یادتان باشد، دورهٔ اول را با جلسهای دربارهٔ داستان یوسف تمام کردیم که جزو بحثهای زیباییشناسی بود؛ آن را به عنوان مثالی برای زیباییشناسی داستانهای قرآن گفتم. ولی در دورهٔ دوم همان مثال به دورهای تازه تبدیل شد که فکر کنم ۱۳، ۱۴ جلسه طول کشید و همان داستان یوسف را با جزئیات زیاد گفتیم. یک دلیلش این بود که خودم خیلی دوست داشتم جایی آن را بگویم، و دیگر اینکه دربارهٔ آن جلسهٔ آخر بازخورد خیلی مثبتی به من دادید؛ میگفتند بهترین جلسه بود و خیلی خوششان آمده بود. گفتم مردم داستان دوست دارند؛ دربارهٔ این داستان صحبت کنیم. فکر کنم در دورهٔ دوم زیاد به این احساس نرسیدم که جمع دیگر به بقیهٔ داستان علاقهای ندارد. داستان این خاصیت را دارد که وقتی شروع شود و کسی تا نقطهٔ عطف اول گوش بدهد، خودبهخود تا آخرش میرود، مگر اینکه داستان بد نوشته شده باشد؛ داستان جذابیتهای ویژهای دارد. آن هم تمام شد. میشد آن را به نوعی به بحثهای زیباییشناسی چسباند و گفت همان را ادامه میدهیم، ولی واقعاً اینطور نبود؛ بحث مستقیمی نبود.
طرح بلندی ندارم که بگویم مثلاً میخواهم ۱۰ یا ۱۵ جلسه دربارهٔ چیزی صحبت کنم. چیزهایی در ذهنم هست؛ قبلاً یادداشتی داشتم و الان هم نشستم و فکر کردم. فقط میخواهم همینطور به آنها اشارهای بکنم. یکی از آنها وسوسهای خیلی قدیمی است، باز مثل همان حرفزدن دربارهٔ داستان یوسف: فکر میکنم خیلی خوب است که آدمها بیایند دربارهٔ آیههایی که دوست دارند صحبت کنند؛ آیههایی که دوست دارند، نه آیههایی که مثلاً مفاهیم فلسفی عمیقی دارند. مثلاً آیهای که روی من اثر خاصی میگذارد.
تا حالا این کار را نکردهام. ولی واقعاً تصور کنید که از همان اول، مثلاً ۱۴۰۰ سال پیش که قرآن آمد، سنت میشد که آدمهای باسواد، مثلاً اهل قرآن و عارفان، دربارهٔ یکی دو یا چند آیهای که خیلی دوست داشتند و احساس میکردند عمیق میفهمند و خیلی رویشان تأثیر میگذارد، چیز کوتاهی بنویسند و سعی خودشان را، ولو مذبوحانه، بکنند تا مفهوم عمیقی را که از آن آیه میفهمند و حس عمیقی را که هنگام خواندنش به آنها دست میدهد بیان کنند. فکر میکنم سنت خیلی خوبی میشد. ممکن بود در این سنت کمکم راههای خوبی برای حرفزدن دربارهٔ احساسهایی که موقع خواندن به آدم دست میدهد پیدا شود، به جای اینکه فقط دربارهٔ چیزهای ظاهری صحبت کنیم که راحت میشود دربارهٔ آنها صحبت کرد. به هر حال چنین وسوسهای در ذهن من هست.
این جلسه را با آیهای شروع کردم که «بسم الله الرحمن الرحیم» داشت، چون واقعاً جدا از همهٔ این حرفهایی که زدم، اصلاً این آیه را دوست دارم؛ گفتم که اینطور برای خودم میخوانمش و برایم شیرین است. ممکن است شما هم یک بار در حالتی خاص آیهای را خوانده باشید؛ همانطور که دربارهٔ آثار هنری هم اینطور است: ممکن است کسی فیلمی را خیلی دوست داشته باشد یا از داستانی خیلی خوشش بیاید و خودش هم دقیقاً نتواند، حتی پیش خودش، بگوید از چه چیزش خوشش میآید و واقعاً چه چیز جالبی دفعهٔ اول جذبش کرد. جدا از حرفهایی که دربارهٔ این آیه زدم، که به نظرم توجیه میکند چرا جالب است، همینطوری هم به نظر من این آیه خیلی جالب است؛ یعنی این دریافتکردن نامه موقعیت خیلی جالبی است در داستانی که اگر همهاش را بخوانید، این لحظه در آن لحظهٔ خاصی است.
لحظه دریافت نامه در داستان
مثلاً یک بار، وقتی دربارهٔ داستان یوسف صحبت میکردیم، روی آیهای تأکید کردم: اگر بخواهم یک قسمت از این داستان را انتخاب کنم که از نظر حسی روی خود من خیلی تأثیر میگذارد، جایی است که شاید واقعاً خیلی بیربط به نظر برسد؛ جایی که یوسف، وقتی برادرها را میفرستد، به خدمتکارانش میگوید آن چیزها را در رحلشان بگذارند و بعد این جمله را میگوید: «لهلهم یعرفونه و یرجونه یسوفو». من احساس میکنم در تمام این داستان فقط همینجاست که یوسف به نوعی بهشدت عاطفی است و از آن حالت قدرتمندانه بیرون آمده که همیشه میبینید: کاملاً عاقلانه رفتار میکند، همهچیزش گویی کاملاً حسابشده است، دقیقاً میداند و معمولاً کارها را دقیق انجام میدهد. اینجا تنها جایی است که آدم او را کمی متزلزل میبیند، و به نظر من خیلی جالب است.
این تصورات هم هست که پیغمبران مثل ماشین فرمانهایی میگیرند، اجرا میکنند و هیچ حسی ندارند. اتفاقاً در همان داستان یوسف، در اواخرش، سرِ اینکه چرا یعقوب اینقدر ناراحت است، در کلاس بحثی در این مورد هم شد که آیا ابراهیم و مانند او ناراحت میشوند یا نه. مثلاً آیا ابراهیم اینطور است که به او میگویند برو سر پسرت را ببر و میگوید باشد، بیا، میبرم؟ یا نه، به هر حال کمی با خودش کلنجار میرود تا آخرش این دستور را عمل کند؟ کتاب «ترس و لرز» کییرکگور، که به فارسی هم ترجمه شده، موضوع اصلیاش همین است: وقتی ابراهیم آن دستور را دریافت میکند که سر پسرش را ببرد، کییرکگور در توجیه اینکه واقعاً اینجا چه اتفاقی میافتد چه تصوراتی دارد.
دربارهٔ اینکه قرار است دربارهٔ چه چیزهایی صحبت کنیم: فعلاً میخواهم با داستان آفرینش در قرآن، داستان آدم و حوا، شروع کنم، به دلایلی. یک دلیلش این است که فکر میکنم واقعاً مهمترین داستان قرآن است؛ رسماً مهمترین، به این معنا که داستانی است که دربارهٔ هیچ موقعیت خاصی نیست. به نظر من خیلی واضح است که هدف این داستان این است که دربارهٔ موقعیت انسان به طور کلی در جهان حرف بزند: اینکه چرا خلق شده و چه کار میکند. اصلاً شخصیتی در این داستان وجود ندارد؛ این آدم واقعاً به معنای انسانِ کلی است. در واقع این داستان داستانی فلسفی است و اصلاً داستان به معنای متعارفش نیست. بعضیها معتقدند که لزوماً حقیقت ندارد و میشود به صورت داستانی تمثیلی به آن نگاه کرد؛ یعنی اینکه آدم آنجا بوده و حوا بوده، تمثیلی است.
خلاصه، قرار است موقعیت بشر را به طور کلی درک کنید: به عنوان مخلوقی که در این دنیا خلق شده، چهکاره است، چه انتظاری از او میرود، کلیات زندگیاش چیست و مهمترین مؤلفههای زندگی بشر کدام است. فلسفه هم به نوعی یعنی همین: دربارهٔ کلیترین مؤلفههای هستی بشر صحبت کنید. این داستان با داستانهای مثلاً پیغمبران خیلی فرق دارد: قرار نیست تحت تأثیر شخصیتی قرار بگیرید یا کلام خاصی را از پیغمبری بشنوید و بپذیرید یا بر شما تأثیر بگذارد. داستانی است که کاملاً در فضایی تمثیلی میگذرد.
فکر میکنم قبلاً در آن جلسه صحبت کردهام و لازم نیست تکرار کنم که دستکم احساس من این است که لزومی ندارد تمثیلیبودن یک داستان را به این معنا بگیریم که واقعاً اتفاق نیفتاده است. میشود فرض کرد این اتفاقها عیناً افتاده و نقل میشود و در عین حال کاملاً هم تمثیل است؛ کلمه به کلمهاش تمثیل هم در خود دارد. این طبق همان چیزهایی است که یک روز خیلی مختصر و مفید و تا حد ممکن سریع گفتم، تا خیلی به آن گیر ندهید، و ارجاع دادم که دیگران هم این حرفها را زدهاند: اینکه همهٔ واقعیتها در واقع ابعاد تمثیلی دارند. بنابراین اگر واقعیتی را خوب انتخاب کنید، میشود به صورت تمثیل به آن نگاه کرد، در عین حال که اتفاق هم افتاده است.
تمثیل و واقعیت
بنابراین میخواهم فعلاً دربارهٔ داستان آفرینش صحبت کنم، به این دلیل که باز فکر میکنم مقدمهٔ خوبی است برای اینکه بشود بحثهایی را مطرح کرد. اصلاً انتظار نداشته باشید که بحث خیلی عمیق باشد. واقعاً فکر میکنم اگر کسی ادعا کند که داستان آفرینش را در قرآن خیلی خوب فهمیده است، یعنی همهچیز را فهمیده؛ یعنی کلیترین و اساسیترین مسائل وجود بشر را به طور کامل فهمیده است.
این داستان از جهاتی خاص است، چون هر واژهای که در آن میآید به نوعی خیلی اهمیت دارد. اگر قبول کنید که این داستان به طور کلی وضعیت بشر را بیان میکند، اینکه ما خلق شدهایم و در چه موقعیتی قرار گرفتهایم، گذشتهمان چه بوده و آیندهمان چه میشود، یعنی خیلی کلی بحث میکند، به نظر من تکتک واژههایی که در این داستان به کار میروند خیلی خیلی اهمیت پیدا میکنند.
طبق جملهٔ خیلی قشنگی که قبلاً نقل کردم، «زبان خانهٔ انسان است»: واژههایی که با آنها کار میکنیم گویی پوششیاند که ما را در این دنیا در بر میگیرند، و خیلی مهم است که این واژگان چه باشند. به نظر من واژگان این داستان باید ستونهای اصلی خانهٔ انسان در دنیا باشند. من با این فرض میگویم، که فکر میکنم همینطور هم هست، که هدف این داستان بیان وضعیت کلی بشر است و دربارهٔ همهٔ کلیات هستی بشر صحبت میکند؛ پس همهچیزش، حتی جزئیترین چیزهایی که در آن هست، ابعاد خیلی خیلی مهمی پیدا میکند. فهمیدنش هم خیلی سخت است.
در داستانی که پیچیدگی دراماتیک دارد، مثلاً وقتی داستان را میخوانید، باید درک کنید انگیزهٔ شخصیتها چیست، چه کار میکنند و چرا فلانی این حرف را زد؛ اینها پیچیدگیهای دراماتیک است و باید سعی کنید داستان را بفهمید. داستان آدم و حوا اصلاً اینطور نیست و هیچ پیچیدگی دراماتیکی ندارد. همهچیز خیلی رک و خیلی خیلی سریع و رک و راست گفته میشود؛ به نظر نمیآید جایی از آن چیزی پیچانده شده باشد که مثلاً بنشینیم فکر کنیم چرا این حرف را زد. اصلاً داستان آنقدر کوتاه است که جای این چیزها را ندارد که مثلاً شخصیتپردازی شود یا پیچیدگیهای دراماتیک ایجاد شود؛ هدفش هم این نیست. خیلی رک و راست دربارهٔ وضعیت بشر صحبت میکند.
از چیزهایی که در ذهنم هست، جدا از آن وسوسه که ممکن است گاهی آیهای را همینطور اول یا آخر جلسه بخوانم و بگویم چرا به نظر من آیهٔ خیلی جالبی است، و شاید این کار را بکنم، ممکن است یک بار اعلام کنم که در جلسهای میخواهم «تاپ ۱۰» خودم را بگویم. سنتی هست که مثلاً منتقدان سینمایی، یا چه میدانم، نویسندهها مدام رأیگیری میکنند و هر کسی میگوید ۱۰ فیلم محبوبش کدام است. یک رأیگیری هم از آدمهایی بکنیم که بارها میخوانند و ببینیم بهترین کدام است. یک بار در ایران رأیگیری خیلی جالبی دربارهٔ حافظ شد که بهترین غزل حافظ کدام است. فکر میکنم غزلی بود که شروعش الان یادم نیست و آخرش این است: «از صدای سخن عشق ندیدم خوشتر، یادگاری که در این گنبد دوار بماند». اگر اشتباه نکنم، این رأی آورد؛ اول یا دوم، یادم نیست. رأیگیری در یکی از مجلههای فرهنگی، احتمالاً کیهان فرهنگی، انجام شد.
دربارهٔ سورهها و آیهها هم میشود. دربارهٔ علاقه به آیهها حسی عامیانه وجود دارد: اگر از کسی بپرسی کدام آیهٔ قرآن را دوست داری، میگوید از همهشان خوشم میآید. اصلاً شاید طرف قرآن هم نخوانده باشد، ولی از هر کسی بپرسی همین را میگوید: اصلاً فرقی ندارد، همهٔ آیهها عین هماند. من سورهای را دوست دارم و آن را بهتر میفهمم؛ ایراد از بقیهٔ سورهها نیست، ولی من این را بیشتر میفهمم و مثلاً با طبع من جورتر است. به نظر من هیچ اشکالی ندارد که آدمها رک و راست بگویند از کدام آیهها خیلی خوششان میآید.
واقعاً به نظر من حتی اشکال ندارد که آدمهایی بیایند و خیلی صادقانه بگویند از چه آیههایی خوششان نمیآید؛ میخوانند، احساس مشکل میکنند، نمیفهمند چرا اینطور است و میگویند ای کاش نبود. خیلی از آدمها ممکن است موقع خواندن قرآن بگویند ای کاش آن آیه نبود. بعضیها در همین کلاس میگویند کاش آن آیهای که مربوط به سورهٔ نساء است و «ذربونم» در آن آمده نبود؛ راحتتر بودند. هر دفعه که آن را میخوانند و به آنجا میرسند، فکر میکنند چرا این آیه اینجاست و سعی میکنند به نوعی از آن رد شوند. سورهها هم همینطورند.
فکر کنم هر کسی که قرآن میخواند، به سورهای میرسد که احتمالاً تندتر میخواندش و البته خیلی خوب نمیفهمد؛ هیچوقت نشده که جایی از آن احساس خاصی به او دست بدهد؛ و به جایی هم میرسد که ممکن است خیلی خوشش بیاید؛ مثلاً سورهای که خیلی دوستش دارد و قبلاً خیلی خوانده است. برادرم از این جهت آدم رک و راستی است، چون اصلاً آنطور مذهبیِ کلاسیک نیست و کار هنری هم میکند. هر وقت با او صحبت کنید، اولش میگوید سورهٔ روم را دوست دارد؛ همیشه هم همین را میگوید. فکر میکنم بعضی از جاهای قرآن را یکی دو بار بیشتر نخوانده است، ولی هر دفعه که حوصله داشته باشد، مینشیند و سورهٔ روم را میخواند و از جاهایی از آن خیلی خوشش میآید.
به نظر من بد نیست آدم با خودش روراست باشد و دستکم پیش خودش بداند که از این آیهها خوشش میآید و از آن آیه خیلی خوشش نمیآید؛ منتها موضعش این نباشد که آن آیه چیز خوبی نیست چون من از آن خوشم نمیآید.
ذوق شخصی در برابر آیات
یعنی بگویم یا من نمیفهمم، یا آیه به نوعی با احساسات من جور نیست و شاید من مشکلی دارم. برخورد طبیعی این است، و نه فقط با قرآن، که نسبت به آن جنبهٔ تقدس مذهبی داریم و احساسمان این است که کلام خداست؛ فکر میکنم حتی دربارهٔ آثار هنری هم همینطور است. مثلاً اگر اثر هنری معروفی هست که میگویند بهترین فیلم دنیاست، و شما میبینید و خوشتان نمیآید، کمی به خودتان شک کنید. البته ممکن است واقعاً فیلم خوبی نباشد و همه الکی میگویند، ولی احتمالش زیاد نیست. اگر میخواستید اینطور برخورد کنید، از همان اول که کلاس اول میرفتید، میگفتید من حساب دوست ندارم؛ همه میگویند حساب خوب است، ولی نه، ممکن است خوب نباشد، ممکن است چرند باشد. اگر چیزی را همه میگویند، آدم کمی هم به خودش شک کند؛ شاید به هر حال دلیل قانعکنندهای وجود دارد.
فکر میکنم مخصوصاً در برخورد با مسائل هنری این خیلی مهم است. مثلاً چیز خیلی معروفی دیدهاید و خوشتان نیامده، یا کسی از داستان خیلی خیلی معروفِ یک نفر، از همینگوی، خوشش نمیآید؛ همه میگویند نویسندهٔ خیلی بزرگی است. پس یک بار دیگر بخواند، دو بار دیگر بخواند؛ شاید واقعاً احساس کند که چیزی هنری اینجا هست که من اصلاً حسش و درکش را ندارم. کمی تلاش کند؛ آدم اینطور پیش میرود. وگرنه اگر هیچوقت، وقتی از اثری هنری خوشتان نمیآید، برای اینکه خوشتان بیاید تلاش نکنید، و اگر من هر چیزی را که فیالبداهه از آن خوشم میآید مدام بخوانم و سراغ همان نویسندهها بروم، ممکن است سلیقهٔ خیلی مبتذلی داشته باشم و تا آخر در همان ابتذال بمانم؛ مثل آدمهایی که تا آخر عمرشان فیلم هندی نگاه میکنند و هر فیلم دیگری هم که میبینند به نظرشان مزخرف میآید. فکر کنم فیلم هندی چیزی است که از هر نظر سهلترین است؛ مثلاً از نظر عاطفی در پایینترین سطح قرار دارد و همه میتوانند به نوعی با آن ارتباط برقرار کنند.
به هر حال فکر میکنم خوب است اگر آدم واقعاً جایی در قرآن گیری میبیند، احساس میکند خوب نمیفهمد یا خواندنش برایش ناراحتکننده است، این را هم به حالت تعلیق دربیاورد؛ از ذهنش پاک نکند، بگوید بله، من با این آیه مشکل دارم، به آن فکر کند و برود تفسیری نگاه کند؛ شاید چیزی را خیلی بد میفهمد. فکر کنم آدم اینطور بیشتر پیش میرود. تصمیم قطعیای که فعلاً دارم این است که کمی دربارهٔ این داستان آفرینش صحبت کنم.
برنامه: داستان آفرینش و حج
فکرم این است که بعد از آن به نوعی دربارهٔ حج صحبت کنم. دفعهٔ قبل که به حج رفتم، واقعاً ایدهام این بود که یک جلسه دربارهٔ آن صحبت کنم. ولی الان اگر بخواهم صحبت کنم، بیشتر از یک جلسه میشود، چون آن یکی خیلی با آن یکی فرق داشت: یکی چند روز طول کشید و آن یکی چند ساعت؛ کمی پیچیده است. اگر دفعهٔ قبل صحبت میکردم، با ایدههایی تقریباً شبیه همان ایدهها، دربارهٔ اعمالی که در حج و عمره هست، شاید چیزهای جالبی به نظرم میرسید و میگفتم؛ مگر اینکه میرفتم کتابهایی را نگاه میکردم و چیزهای استاندارد میگفتم. ولی الان فکر میکنم دربارهٔ کل مراسم حج چیزهای خیلی زیادی میشود گفت، خیلی بیشتر از یکی دو جلسه.
این در ذهنم هست که دوست دارم چنین صحبتی بکنم، منتها هنوز به نظرم قطعی نیست، چون نمیدانم واقعاً در جمع چقدر علاقه وجود دارد که دربارهٔ حکمی خاص صحبت کنیم که یکی از پیچیدهترین مراسم، و شاید واقعاً پیچیدهترین عبادتی است که در اسلام مقرر شده؛ هم عجیب و غریب است و هم پیچیده. آدم سه چهار روز درگیرش است و کارهایش هم همه عجیب و غریباند. واقعاً حج چیز دیگری است: آدم کارهایی انجام میدهد که خیلی خیلی از حالت طبیعی خارج است. مثلاً یک شب بروید آنجا بایستید و بعد از آنجا بیایید اینجا؛ از اینجا بلند میشوید و به آنجا میروید؛ سر ساعتی همه بلند میشوند و به جایی میروند، تا صبح آنجا میایستند و بعد همه راه میافتند و به جای دیگری میروند. حتی جایی از فیض کاشانی چیزی خواندم که خیلی جالب بود: گویی این مراسم جایی به نظر او هم دیگر خیلی عجیب و غریب میآمد، و به نوعی سعی کرده بود، انگار با خودش صحبت میکرد، توجیه کند که نه، اینها خوب است؛ ولی واقعاً انگار رفته بود و احساس کرده بود که این دیگر خیلی خارج از حد چیزهای عادی است.
پس یکی از ایدههایم این است که بعد از داستان آفرینش دربارهٔ حج صحبت کنم. چیز دیگر اینکه اگر جرئت کنم، ممکن است دربارهٔ داستان مریم صحبت کنم، ولی فکر نکنم جرئت کنم؛ به نظر من صحبتکردن دربارهٔ آن کمی سخت است. ایدههای دیگری هم دارم، غیر از این چیزهایی که در ذهنم هست: شاید اصلاً برنامهٔ تازهای شبیه همان برنامهای که این جلسات اول کار با آن شروع شد؛ اینکه بحثهایی مذهبی مطرح شود و مثلاً دربارهٔ پرسشهای عمومیای که دربارهٔ مسائل مذهبی وجود دارد بحث کنیم. آن موقع دو جلسهٔ اول به نظر من آنقدر بد شد که به نوعی معلوم نبود دربارهٔ چه چیزهایی اشکال وجود دارد، و واقعاً احساس کردم اصلاً نمیشود این چیزها را راحت مطرح کرد. ولی الان احساسم کمی تغییر کرده؛ فکر میکنم میشود به نوعی به کلیاتی جواب داد، بیآنکه لازم باشد خیلی وارد مسائل خاص شد.
داستان آدم چندین بار در قرآن آمده است. دو جا مهمترین جاهاست؛ مهمترین میگویم یعنی تقریباً شاید متن بیشتری دارند. یکی اوایل سورهٔ بقره است که از جهاتی ویژگی خاصی دارد؛ یعنی کمی زودتر از بقیهٔ روایتهای داستان، از جای زودتری، شروع میشود. بیشتر روایتها از اینجا شروع میشوند که بشر خلق شده و حالا قرار است ملائکه سجده کنند و ابلیس سجده نمیکند؛ ولی اینجا دیالوگی هست، و فقط همینجاست که دیالوگی میان خدا و ملائکه آمده: خدا اعلام میکند که میخواهد بشر را خلق کند و ملائکه چیزی میگویند. احتمالاً همهتان این داستان را شنیدهاید؛ بعید میدانم کسی در محیط اسلامی بزرگ شده باشد و این متن را یک بار نشنیده باشد.
این داستان، آنطور که در سورهٔ بقره آمده و شاید طولانیترین روایتش هم باشد، این ویژگی را دارد که قسمتهایی دارد که در روایتهای دیگر نیست. سورهٔ اعراف هم تقریباً همینطور است؛ اگر این دو را کنار هم بگذارید، چیزهایی هم آنجا هست که اینجا نیامده؛ مثلاً در روایتی که آنجا نقل شده، تأکید بیشتری روی خود ابلیس هست. نهایتاً این دو تقریباً همهٔ مفاهیمی را که در داستان آدم و حوا هست میپوشانند.
پیش از اینکه دربارهٔ خود داستان صحبت کنم، میخواهم کمی بیشتر دربارهٔ موضوعی صحبت کنم که قبلاً یک بار به آن اشاره کردم: چرا داستانی اینطور در قرآن نقل میشود. بعضی از داستانهای قرآن اینطورند؛ مثلاً داستان موسی در شش سوره یا بیشتر، در جاهای مختلف. نمیدانم واقعاً در چند سورهٔ قرآن به داستان موسی اشاره میشود و قطعههایی از آن نقل میشود؛ گاهی کاملاً تکرار شده، حتی گاهی در حدی که جملههای تکراری وجود دارد. مثلاً چیزی در سورهٔ طاها نقل شده و عیناً همان، با تغییری خیلی جزئی، در سورهٔ قصص آمده است؛ جاهای دیگر هم ممکن است همان را پیدا کنید. صحنههای تکراری خیلی زیادند. مثلاً در همین داستان آدم و حوا، صحنهٔ اینکه امر میشود به آدم سجده کنند، هر جا این داستان نقل شده، تقریباً همیشه به عنوان قطعهٔ مرکزی هست؛ یادم نمیآید جایی از قرآن این داستان آمده باشد و این صحنه نیامده باشد. گاهی فقط همین یک جمله هست: به ملائکه گفتیم سجده کنند و ابلیس سجده نکرد. این در همهٔ روایتهای مختلف آمده است.
قبلاً سعی کردم این را کمی توضیح بدهم: چرا اینطور است؟ داستان به طور معمول چطور نقل میشود؟ یک داستاننویس چه کار میکند؟ داستان را یک بار میگوید، از اول تا آخرش، و این کار را به بهترین وجه ممکن انجام میدهد. نویسندهای سراغ دارید که مثلاً داستانی را ده بار تعریف کند و هر بار نسبت به قبل کمی تغییرش داده باشد؟ آقای اسد پول میگوید کارور این کار را کرده است؛ کالوینو هم. اگر به نوعی حساب کنیم، قرآن فقط دربارهٔ توحید است و همهٔ این داستانها هم دربارهٔ توحیدند؛ مثلاً بعضیها هم فقط داستان عاشقانه میسازند. ولی اینطور حساب نمیشود.
کارور این کار را کرده است: یک بار داستانی را نوشته و بعد، وقتی کتاب بعدیاش را منتشر میکرده، به نظرش آمده که آن داستان حیف شد؛ ایدهٔ خیلی خوبی بود و ضایع شده بود. دوباره داستان را نوشته و ایدهاش خیلی بهتر شده است؛ وقتی آدم میخواند، میبیند دومی واقعاً چقدر بهتر از اولی است. ولی این از این نوع نیست. اینجا مثلاً اینطور نیست که داستان در سورهٔ بقره آمده باشد و در سورهٔ اعراف چیزی فراموش شده باشد؛ واقعاً اینطور نیست.
قبلاً یک بار دربارهٔ این صحبت کردهام؛ دلیل خیلی سادهای وجود دارد. نمیدانم کسی یادش هست یا اصلاً گفتهام. دربارهٔ اینکه چرا داستانها تکرار میشوند بحث شده است؛ دلیل خیلی واضح و بدیهیای وجود دارد. اهمیت داستان؟ بله؛ ولی شاید، اگر واقعاً بخواهید روی اهمیت یک داستان تأکید کنید، بهتر نیست آن را عیناً یا با تغییرات کمتری نقل کنید؟ داستانها مدام به نوعی تغییر میکنند؛ مثلاً داستان آدم و حوا را در این سوره میبینید که با آن سوره کمی فرق دارد، و آنجا اصلاً یک جمله فرق دارد.
شاید بگویید آن فرازی که تکرار میشود خیلی مهم است. داستان موسی به دلایلی خیلی مهم است. فکر کنم یک بار گفتهام که چرا داستان موسی اینقدر در قرآن زیاد میآید: چون تقریباً تنها نمونهٔ قرآن است که قومی دنبال پیغمبرشان راه افتادند؛ یعنی امتی، مثلاً مؤمن، تشکیل شد. در قرآن همیشه پیغمبرانی را میبینید که قومی را دعوت میکنند و آن قوم ایمان نمیآورند.
موقعیت ما مسلمانها الان چطور است؟ موقعیتمان شبیه بنیاسرائیل است: ادعا میکنیم ایمان آوردهایم ولی واقعاً ایمان نیاوردهایم، و همان کارهایی را میکنیم که بنیاسرائیل با موسی میکردند. ممکن است چنین بلاهایی سر دین خودمان بیاوریم؛ حالا آوردهایم یا نیاوردهایم بحث جداگانهای است. ولی قبول دارید که نشاندادن بنیاسرائیل، حرفهایی که میزنند و نوع برخوردشان با مسائل دینی، دستکم هشدار خوبی است به ما دربارهٔ آدمهایی که واقعاً ایمان ندارند ولی دنبال پیغمبری راه میافتند؛ مثل همهٔ ادیان. اکثریت مسیحیها هم ایمان ندارند، مسلمانها هم ایمان واقعی ندارند؛ ولی جایی به دنیا میآیند و چیزی را میپذیرند و دین را از والدشان میگیرند. موقعیت بنیاسرائیل دقیقاً اینطور است: عقاید درستی را گرفتند، ولی نه به این دلیل که واقعاً، مثل آن مؤمنان خاصی که معمولاً اطراف پیغمبران ظاهر میشدند، به درستیاش رسیده باشند. آنها چند نفر آدم خیلی برجستهاند که واقعاً مفاهیم توحیدی را میفهمند.
مثلاً به طور خاص در سورهٔ یاسین تصویر آدمی هست که وقتی پیغمبرانی در قومی میآیند، اصلاً داستان واقعاً داستان اوست و آن پیغمبران گویی در حاشیهاند. آدمی که بیرون از شهر زندگی میکند، دواندوان از راه دوری میآید و به مردم میگوید از این پیغمبران پیروی کنند. خودش آدم خیلی برجستهای است؛ گویی همهچیز را میداند. همین که میشنود عدهای آمدهاند و میگویند ما نمایندهٔ خداییم، خدا ما را فرستاده، و این حرفها را میزنند، از حرفهایشان بلافاصله میفهمد که واقعاً پیغمبرند؛ میآید، مردم را دعوت میکند و او را میکشند.
معمولاً روایت عمومی داستان پیغمبران این است، ولی ما بیشتر با روایت بنیاسرائیلیاش درگیریم. در محیط خودمان آدمهایی هستیم که ادعا میکنیم به پیغمبری ایمان داریم، ولی واقعیت این است که عموماً آن نوع ایمانی را که باید داشته باشیم نداریم. باز در میان مسلمانها آدمهای خاصی هستند که به معنای واقعی مؤمناند؛ در مسیحیها هم همینطور: مؤمنان به معنای واقعی آدمهای خیلی خاصیاند که میشود دربارهٔ آنها از ایمان سخن گفت. همهٔ ادیانی که جمعیتی به یک نفر ایمان میآورند و ادعای ایمان میکنند همینطورند.
داستانی که به دلایلی مهم است تکرار میشود. داستان موسی ابعاد خیلی مختلفی دارد و آن را مرتب از زاویههای مختلف میبینید: خود موسی، به دلیل نوع خاص وحیی که به او میشود، داستانش مهم است؛ برخوردی که با فرعون پیدا میکند، یعنی درگیری موسی با قدرتی تحکیمشده که از نظر تمدن و فرهنگ پیچیدهتر است؛ همهٔ اینها به موقعیتهای ما نزدیکتر است تا مثلاً قومی مثل قوم نوح که به نظر خیلی بدوی میرسند. بهعلاوه، خود داستان بنیاسرائیل هم هست، که آنجا هم ویژگیهای خاصی در رسالت موسی هست که برای ما مهم است. ولی نکتهای که احساس میکنم گفتهام، و نکتهٔ خیلی سادهای است، این است که سورههای قرآن مستقل از همدیگرند.
استقلال سورهها
قرآن کتابی نیست که از اول تا آخرش را بخوانید و انتظار داشته باشید هر چیزی را یک بار در آن بیابید. یک سوره، مثلاً بقره، سورهای است که از اول که شروع میشود تا آخر، چیزی مستقل است. در تقسیمبندی قرآن به سورهها میبینید که واحد معجزه سوره است، نه کل قرآن؛ هر سوره گویی چیز خیلی خاصی است که مطلبی در حد اعجاز را بیان میکند. بنابراین خیلی واضح است که اگر با مفهوم خاصی که در سورهای هست، خوب است ذکری از موسی بشود، قسمتی از داستان موسی مطابق با محتوای کلی آن سوره در آن میآید؛ یا جایی به داستان آدم و حوا اشاره میشود.
اگر کسی بگوید خلاف بلاغت است که دربارهٔ یک داستان چند بار صحبت شود، عین این است که کسی برود غزلیات حافظ را بخواند و بگوید بابا، این تشبیه گل و بلبل را آنجا هم گفته بود، اینجا هم دوباره گفته، آنجا هم گفته. یک تشبیه ممکن است ۵۰ بار در غزلهای مختلف حافظ آمده باشد؛ این اصلاً هیچ ربطی ندارد. تشبیه خوبی است، چیزی را با آن بیان میکند و هر جا به این مطلب میرسد از آن استفاده میکند. داستان آدم و حوا هم مفهومی کلی دارد.
میخواهم به این هم اشاره کنم که باز به سوره اینطور نگاه نکنید که قرار است مجموعهای اطلاعات و گزاره به شما منتقل کند. معمولاً فهمیدن سوره در واقع این است که حسی کلی قرار است به شما دست بدهد؛ سوره حال و هوایی دارد و شما را وارد فضای خاصی میکند. اگر با آن محتوای کلی سوره هماهنگ است که اشارهای به داستان آدم بشود، که داستان خیلی مهمی است، به آن اشاره میشود. به نظرم دلیل ساده این ماجرا این است که سورهها مستقل از هماند و اصلاً مسئلهٔ انتقال اطلاعات نیست.
ما عادت کردهایم به کتابها مثل کتاب درسی نگاه کنیم. واقعاً در یک کتاب درسی، مثلاً فیزیک، اگر مطلبی را دو بار ببینید، میبینید ایراد دارد. ما عادت نداریم مطلبی را دو بار بخوانیم؛ در مناسبترین جا یک بار به بهترین وجه میگویند و کار تمام میشود. هرچند حتی در آموزش، وقتی میخواهید چیزی یاد بدهید، گاهی ممکن است یک بار به آن اشاره کنید، یک بار به طور کامل بگویید و یک بار دوباره یادآوریاش کنید. وقتی آدم میخواهد هدایت کند و چیزی را تعلیم بدهد، در کتاب آموزشی، حتی در کتاب فیزیک هم، ممکن است نوعی تکرار ببینید، با قواعدی؛ چون نویسنده اینطور راحتتر آموزش میدهد.
این یک نکته است: اصلاً فراموش نکنید که سورهها مستقل از هم معنا دارند و در قرآن هدف انتقال اطلاعات نیست که تکراریبودن مثلاً یک داستان مشکلی ایجاد کند. مثلاً لحظهٔ وحیشدن به موسی در قرآن خیلی تکرار میشود؛ لحظهٔ خاصی است و اصلاً هیچ مشابهی در بقیهٔ پیغمبران ندارد، و خیلی جالب هم هست. گاهی مثلاً در ابتدای یک سوره میبینید که آیهای فقط همین لحظهٔ وحی را یادآوری میکند و بعد سوره شروع میشود؛ گویی خوب است که در ابتدای این سوره این حس دوباره برایتان ایجاد شود و خودتان یک بار دیگر موسی را ببینید: آدمی که به جایی رسیده و مستقیماً مورد خطاب خدا قرار میگیرد.
یکی از چیزهایی که قبلاً گفته بودم و الان یادم رفته بود این است که اگر باز جرئت کنم، سورهای را بردارم، سورهای که خیلی آشفته به نظر میرسد، و سعی کنم بگویم چرا چنین است. فکر کنم کار سخت دربارهٔ قرآن این است که کسی واقعاً بیاید ادعا کند که محتوای یک سوره را به طور کامل فهمیده است؛ خیلی جرئت میخواهد، چون به نظر من فهمیدن یعنی اینکه برای اینکه هر آیهای چرا اینجاست، چرا ترتیبش اینطور است و چرا اینطور بیان شده، همهاش جواب خیلی خوبی داشته باشید.
دشواری ادعای فهم کامل سوره
من فکر میکنم اصلاً سورهٔ یوسف یکی از سادهترین سورههاست، از این نظر که یک مقدمه دارد. فکر میکنم واقعاً روز آخر، که دربارهٔ مؤخرهاش هم گفتم، همه قانع شدند که درست وقتی داستان تمام میشود، باید انتظار داشت که این جمله بیاید: اینکه پیغمبر، مطابق با این داستان، خطاب شود که اکثر مردم را میبینی که ایمان نمیآورند، و همینطور الی آخر؛ بحث صبرکردن، و اینکه کار به جایی میرسد که پیغمبران فکر میکنند دیگر هیچ امیدی نیست، ولی همیشه امید هست. همهٔ اینها واقعاً محتوای داستان است. سادگی سورهٔ یوسف به این خاطر است که داستانی را خیلی مرتب و منظم میگوید؛ ولی بقیهٔ سورهها در واقع کمی بیشتر پیچیدهاند.
مثل فهمیدن شعر نو، شعرهای نوِ پیچیده؛ در زبان فارسی شاید واقعاً شعری به آن پیچیدگی نداشته باشیم. اصلاً معلوم نیست ارتباط میان عبارتها چیست؛ پشت سر هم عبارتهایی میآید، و واقعاً هم اینطور نیست که هیچ ارتباطی نداشته باشند. شاعر حسی دارد و به طور آزاد تخیلاتی را بیان میکند؛ ممکن است حتی خودش هم نتواند خیلی دقیق بگوید حسی که در این شعر هست چیست. یک بار یکی از استادان دانشگاه به من گفت: در جمعی دربارهٔ فلان عبارتِ شعر کبکنی بحث داشتیم که این استعارهای که اینجا به کار برده یعنی چه. یک بار او را دیدم و پرسیدم این عبارتی که در این شعر نوشتهاید چیست؟ واقعاً کمی ساکت شد، فکر کرد و گفت: به خدا نمیدانم. ولی آن لحظهای که آن را میگفته، کلک نزده؛ واقعاً حسی داشته که آن عبارت را گفته. ولی لازم نیست که شاعر آن محتوا و آن حس همیشه برایش حاضر باشد تا بتواند برایتان توضیح بدهد؛ چیزی از ذهنش گذشته و چیزی گفته است.
فکر میکنم خیلی سخت است که مخصوصاً بخواهید انسجام سورههای بلند را کاملاً ببینید. سورههای کوتاه به وضوح راحتترند؛ موضوعشان خیلی روی یک چیز متمرکز است و چند آیه میآید. ولی سورههای بلند: بعضی، مثل سورهٔ یوسف، ارتباطدادنشان خیلی ساده است، ولی در بعضی سورههای یکی دو صفحهای هم ممکن است هرچه بخوانید، میان اول و آخرش ارتباطی راحت نبینید. واقعاً میگویم جرئت میخواهد که آدم این کار را بکند و سعی کند در چند سوره خیلی دقیق شود. معمولاً در تفسیرها این کار را نمیکنند؛ تفسیر خیلی آیه به آیه است و همان کاری را میکنند که شما میگویید: به نوعی میگویند این مجموعه آیات به قبلیها ربط دارد. ولی واقعاً کم دیدهام کسی بیاید بنشیند و بگوید که مثلاً سورهٔ بقره را از اول تا آخر گفتیم و بخشهای مختلفش را گفتیم که چطور دنبال هم آمدهاند، ولی کلاً این سوره چطور همهچیزش را با هم و به طور منسجم بیان میکند.
مثلاً دربارهٔ محتوای سوره میگویند که دربارهٔ توحید و معاد و فلان است؛ چیزهایی از این دست میگویند. اگر اینطور نگاه کنید، خیلی از سورهها همهشان دربارهٔ توحید و معاد و مثلاً بعثت انبیا هستند؛ ولی حتماً با هم فرق دارند. مثلاً اینجا از جنبهٔ خاصی به بعثت انبیا پرداخته و روی چیز خاصی تأکید میشود که با بقیهٔ چیزهایی که در سوره هست هماهنگ است. به هر حال تعجب نکنید که فهمیدن کلیت یک سوره راحت نیست. قرار نیست آدم وقتی قرآن میخواند و تحت تأثیر قرار میگیرد، خوشش میآید یا چیز خیلی جالبی میفهمد، این را فهمیده باشد. ممکن است یک آیه واقعاً برای آدم خیلی کارساز باشد و چیز خیلی خوبی از آن بفهمد. برای من عجیب است اگر کسی ادعا کند که مثلاً بعضی سورههای بلند را کاملاً و خیلی خوب میفهمد.
نکتهای را که مطمئنم قبلاً گفتهام، مثلاً در آن قسمتی که دربارهٔ ریتم صحبت میکردیم، بگویم؛ ولی اول باید به این اشاره کنم که الان این مد شده است. پرسیدم چه نویسندهای میشناسید که چنین کاری کرده باشد و داستانی را چند بار تکرار کرده باشد. مدهای پستمدرنی از این دست در ادبیات وجود دارد که داستانی را مثلاً از دیدگاه چند نفر روایت کنید؛ یعنی یک بار چیزی را روایت کنید و وقتی تمام شد، حالا از دید شخصیتی دیگر میبینید و ابعاد تازهای پیدا میکند. مد جالبی است و با قواعد پستمدرن هم سازگار است که به نوعی در واقع دنبال تکثرند: وقتی داستانی را از دید یک نفر میبینید، همهٔ زوایا را نمیبینید، و از چند دید ممکن است خیلی چیزها بفهمید.
فیلمی هست از این آدم ملعون، تارانتینو، که همهاش اینجا از «پالپ فیکشن»ش صحبت کردهایم؛ فیلمی دارد به اسم «جکی براون». با اینکه در فیلم ممکن است خیلی غیرعادی به نظر برسد، در این فیلم دقیقاً این کار را کرده است: جایی صحنهای، فکر کنم، سه بار از دید سه نفر تکرار میشود. در فیلم «جکی براون» واقعاً یک صحنه را سه بار فیلمبرداری کردهاند: یک بار از دید کسی که آنجا منتظر ایستاده، یک بار از دید کسی که به محل ملاقات میآید، و یک بار از دید نفر دیگری. فکر میکنم سه بار کامل نشان میدهد و شما هر دفعه چیزهایی میبینید که دفعهٔ قبل نمیدیدید. اصلاً حس هر دو آدم اصلی فیلم اینجا جالب است؛ خوب است که آنها را در این موقعیت ببینید، و شاید با یک بار نشاندادن نمیشد این کار را انجام داد.
کلاسیکترین مثال شاید «راشومون» باشد: در آنجا از چند نفر در دادگاه سؤال میشود و هر کسی روایتی از اتفاقی که افتاده میدهد. در فیلم «راشومون» به نوعی اصلاً نمیفهمید که خلاصه چه شد؛ سه چهار نفر روایتهای خیلی متنوعی از یک ماجرای قتل برایتان تعریف میکنند. هر دفعه آدم احساس میکند چیزهایی بهتر از دفعهٔ قبل برایش روشن شد، ولی نمیتوانید با قاطعیت بگویید کی راست میگوید و کی دروغ.
به هر حال، جدا از اینکه سورهها مستقلاند، مثالی که دفعهٔ قبل زدم این بود: یک بار در داستانی جزئیات غرقشدن فرعون و اطرافیانش را میبینید، ولی در سورهٔ قصص فقط عبارتی خیلی کوتاه میشنوید. دفعهٔ قبل دقیقاً به این اشاره کردم: اینها حرف میزنند؛ مثلاً داستان از تولد موسی، پیغمبرشدنش و آمدنش پیش فرعون پیش میرود؛ فرعون تهدیدهایی میکند که الان میرویم و اینها را که با لشکری فرار میکنند میگیریم. ولی واقعاً داستان تقریباً با همین عبارت خیلی کوتاه تمام میشود: میگوید اینها را گرفتیم و در دریا انداختیم. حس خاصی ایجاد میشود، از نظر سادگی کار: اینها آنهمه جز و وز کردند، و ما چه کار میکنیم؟ فرعون جایی، نه در سورهٔ قصص، جای دیگری، عبارتی به کار میبرد و میگوید: «نهاد در شعر زده مطلب»؛ گویی میگوید اینها را ریز میبینی، الان همهشان را میگیریم و میکشیم. به نظرشان کار خیلی سادهای میرسید، و دقیقاً برعکس، روایت میگوید که کار خیلی سادهای بود: ما اینها را گرفتیم، انداختیم، تمام شد.
اگر این را با جزئیات نقل کنید، این ریتم این تأثیر را نمیگذارد. سریعگفتنش تأثیری میگذارد و سهولت را میرساند: اینکه اصلاً کاری ندارد. در قرآن تهدیدی هست که میگوید اگر مثلاً اینطور کنید، اصلاً همهتان را برمیداریم و خلق جدیدی میآوریم؛ همهٔ بشر را. کاری ندارد؛ فکر میکنید الان اینجا موقعیت خیلی مستحکمی دارید؟ اگر زیادی شلوغ کنید، جمعتان میکنیم و یک بار دیگر از نو چیزهای دیگری میآوریم. این سادگی و سهولت در آنجا از سرعت این واقعه به آدم منتقل میشود. نمیتوانید هم جزئیات را بگویید و هم این ریتم سریع را به نوعی حفظ کنید. چند بار روایتکردن یعنی هر دفعه از ابعادی تازه روایت کنید، دقیقاً مثل همین دیدن از زاویههای مختلف.
یک بار، جایی که غرقشدن فرعون را میبینید، گویی ماجرا را از دید خود فرعون میبینید و جزئیاتش را: وقتی دارد میمیرد پشیمان میشود، حرفی میزند و جوابی میشنود. آن حس که این کار راحت بوده، محتوای اینجا نیست؛ اینجا وضع فرعون را مشاهده میکنید. ولی جای دیگری، از زاویهای خیلی بالا، مورچهای را میبینید: اینها را گرفتند و انداختند؛ بیشتر ریزبودنشان را میبینید و فرعون اصلاً آنجا دیگر مطرح نیست. بنابراین اصولاً، حتی بدون مسئلهٔ استقلال سورهها، هیچوقت واقعاً داستان به طور کامل تکرار نمیشود؛ همیشه چیزهایی از دیدگاههای دیگر هست و شما داستان را جور دیگری میخوانید. همیشه همینطور است. داستان موسی را هر جا نگاه کنید، واقعاً با توجه به قبل و بعدش حسی دارد که ممکن است در داستانی که دفعهٔ قبل خواندید به آن حس نرسیده باشید.
به نظر من این اصلاً اشکالی نیست که بخواهیم خیلی دربارهٔ آن صحبت کنیم. شنیدهام بعضیها میگویند چرا در قرآن داستانها تکرار میشوند و آیهها هم تکرار میشوند. با آن منطق متعارف و خیلی انتزاعی که به آن عادت کردهایم، که کتابنوشتن و حرفزدن یعنی گزارههایی، اطلاعاتی، را به دیگران منتقل کردن، با این دید، بله، تکرار یک چیز ممکن است کار درستی نباشد. ولی از همان جلسات اول مرتب تأکید کردهام که قرآن، اگر قرار باشد مقایسه کنیم، بیشتر شبیه اثری هنری است تا اثری علمی؛ قرار است روی شما تأثیر بگذارد و با مسائل عاطفیتان درگیر شود، نه اینکه فقط مقداری اطلاعات بگوید و برود.
از این ویژگی که بگذریم، یعنی اینکه این داستان جزو داستانهایی است که خیلی خیلی تکرار شده، این داستان ویژگی دیگری هم دارد: برخلاف اکثر داستانهای قرآن، اینجا اصلاً شخصیتپردازی ندارید؛ همان چیزی که اول این درس گفتم. این داستان از نظر فرم در واقع بیشتر شبیه حکایتهای تمثیلیِ متداول در همهٔ سنتهای فرهنگی است که در تاریخ داشتهایم. مثلاً «کلیله و دمنه» را که میخوانید، داستانی کاملاً تمثیلی است. اینجور پرسشها که مثلاً گرگ رفت آنجا فلان کرد، و چرا آن یکی را گاز نگرفت، شاید به ذهنتان نرسد. میدانید که گرگه گرگ نیست؛ خرسه هم قرار نیست نقش خرس را بازی کند. اینها تمثیلی از چیزهای دیگرند. این اتفاقاً در فرمهای قدیمی داستانگویی، مثل اسطورهها، خیلی متداول است: با چیزهای غیرواقعی گویی فقط برای بیان یک مفهوم یا یک حس کار میکنید.
میخواهم این ویژگی را اینجا بگویم: این از معدود داستانهای قرآن است که در آن شخصیتپردازی ندارید. مثلاً از حوا، جز اینکه ذکر میشود وجود دارد، تقریباً ذکری در داستان نیست و قرار نیست شخصیتش را بفهمید. آدم هم همینطور است: یکی دو جمله از او نقل میشود، ولی اینطور نیست که شخصیتی از آدم در ذهنتان بیاید. انسانی است به معنای کاملاً کلی؛ نقش «آدم» را به معنایی که ما به کار میبریم بازی میکند؛ یک آدمِ کلی. بنابراین این واقعاً ویژگی خاصی است. بهعلاوه، در این داستان دیالوگی میان خدا و فرشتهها هست و داستان فرق میکند: بخشی از این داستان گویی در زمین اتفاق نمیافتد و جایی در آسمانها اتفاق میافتد. داستان خلقت است؛ شروع همهٔ داستانهاست، و برای همین هم خیلی مهم است.
میخواهم به این دقت کنید: انتظاراتی که مثلاً از داستانی دراماتیک مثل داستان یوسف دارید، نباید از چنین داستانی داشته باشید؛ مثلاً اینکه دیالوگهای جالبی داشته باشد. یکی از چیزهایی که در آن داستان خیلی رویش تأکید میکردم این بود که دیالوگها آنجا چقدر با شخصیتها هماهنگاند: هر کسی مثل خودش حرف میزند، با آهنگ کلام خاصی و تکیهکلامهای خاص صحبت میکند؛ یوسف همیشه به شکل خاصی قاطعانه حرف میزند و زنهای مثلاً مصر واژههایی را تکرار میکنند. اینجا اصلاً اینطور نیست؛ یعنی قرار نیست آن دیالوگ شخصیتی را نشان بدهد.
این داستان دقیقاً به معنای واقعی کلمه فلسفی و تمثیلی است، شبیه داستانی تمثیلی. اصلاً روی این بحث نمیکنم که این اتفاق افتاده یا نیفتاده؛ واقعاً هیچ نتیجهای ندارد که بیاییم بحث کنیم که این دیالوگ میان خدا و ملائکه اتفاق افتاده یا نه، و امر سجده امری بوده که اتفاق افتاده یا اینها تمثیل است؛ فرقی نمیکند. واقعاً باید آن وجه تمثیلی را در نظر بگیرید، چون اینجا دیگر گویی آن بدنهٔ اصلی داستان اصلاً وجود ندارد و همان مفهوم کلی است که منتقل میشود.
من شخصاً، در یک جمله بگویم: به نظر من اگر کسی بخواهد از خود قرآن، بیآنکه وارد بحثهای فلسفی شود، امکان وقوع اینها را در نظر بگیرد، از ادبیات قرآن به نظر میآید که دربارهٔ واقعیت صحبت میکند؛ نشانهای در خود داستان نیست که این تمثیلی است که اتفاق نیفتاده. مثل واقعیتی ماورای کرهٔ زمین است؛ ما نمیتوانیم بدانیم خدا چطور با ملائکه صحبت میکند، چرا این حرف را میزند و اصلاً این سؤال و جواب چطور اتفاق میافتد.
عدهای بحث میکنند که پیش از آنکه آدم به کرهٔ زمین بیاید، این جنت چه بوده؟ مثلاً مگر بهشت الان وجود دارد؟ این بحث خیلی معروفی دربارهٔ داستان آدم و حواست: خدا آدم و حوا را کجا گذاشت؟ در بهشت موعود گذاشت؟ معنایش این است که بهشت موعود در ازل هم وجود داشته، در حالی که به نظر میآید بهشت بعداً ایجاد میشود؛ عقایدی که از خود قرآن هم میشود اینطور برداشت کرد. واقعاً نمیتوانم بفهمم چه ربطی به محتوای این داستان دارد که بفهمیم مثلاً آقای طالقانی نظرش این است که جنت باغی است در خود زمین و اصلاً چیز ماورای طبیعی اینجا نیست: آدم و حوا خلق شدند و از اول هم در زمین بودند. اشکالی هم وجود ندارد که حرف از این است که میگوید به سمت زمین هبوط کنید؛ معنایش این نیست که قبلاً در زمین نبودند، چون واژهٔ «هبوط» را جای دیگری از قرآن هم میبینید؛ مثلاً به بنیاسرائیل میگوید: «عه بتون اسم»؛ به این شهر هبوط کنید. هر جور پایینرفتنی میتواند هبوط باشد؛ لازم نیست از آسمان افتاده باشند. آقای طالقانی نظرش این است که جنت در زمین بود.
واقعاً من، دستکم تا جایی که مقدمه را میگویم، تا جایی که بشود این بحث را نمیکنم و فقط دربارهٔ محتوای کلیای صحبت میکنم که این داستان قرار است به ما منتقل کند. چیزی اتفاق افتاده که اگر بخواهیم بفهمیم، دستکم این است که مثلاً ملائکه به زبان عربی با هم صحبت نکردند؛ پس این جملهها اینطور گفته نشدهاند و به زبانی رسمی هم صحبت نکردهاند. بنابراین هر جا که خدا صحبت میکند، مثلاً به آسمانها وحی میکند، تغییر شکلی در کار است؛ کلامی بیان نمیشود. چیزی است که اگر بخواهیم بفهمیم، شبیه این است. اصلاً مسئله وقوع این اتفاقات نیست، که آیا اساساً تمثیلاند یا واقعاً چیزهایی واقع شده و ما اینطور میشنویم. من نمیخواهم وارد این بحث شوم؛ فکر میکنم نتیجهای که از داستان میشود گرفت ربطی به این ندارد که واقعاً واقعی باشد یا نباشد؛ خیلی مهم نیست.
در قرآن حرف از این است که میگوید مَثَلِ دو نفر را برایتان میزنیم؛ لزوم ندارد وقتی مَثَل میزند، آن دو نفر واقعی باشند. مثلاً در سورهٔ کهف صراحتاً داستانی دربارهٔ باغی هست که کسی در آن است و مغرور شده؛ لزوماً آن داستان واقعی نیست. مثلی برایتان میزنیم، مثل اینکه بگوییم دو مرد را فرض کنید. اشکالی ندارد. باز هم نتیجه نمیشود که آن داستان اتفاق نیفتاده است. دربارهٔ اینکه حقایق به طور تمثیلی بیان شوند، نظر خودم را گفتم: به نظر من، دقیقاً همانطور که الان آقای ناظرزاده گفت، اتفاقهایی افتاده و این بیانی است برای اینکه ما آن اتفاقها را بفهمیم.
بعضیها واقعاً به اینجاها میرسند: چیزی میگویند و بعد باید تا آخرش پایش بایستند. بعضیها میگویند که اصلاً همهجا، در قیامت و پس از آن، همه به عربی حرف میزنند. یک موضوع این است که این بهشت از نظر جغرافیایی کجا بوده است. اگر بگویی در کرهٔ زمین است، بلافاصله عدهای آدم خیلی خاص هستند که سر این میریزند که کجا بوده، و بعد مثلاً میشود سالها در این غرق شد.
کاری که میخواهم بکنم این است که داستان را همینطور خط به خط به فارسی بگویم، و اگر جاهایی عربیاش مهم است، عربیاش را هم بگویم؛ مثل همان کاری که با داستان یوسف کردیم: پرسشهایی مطرح کنم و مطرح کنیم. فکر کنم در داستانهای قرآن همهجا همین مهم است: چرا این واژه آمده و منظور از آن چیست. همینطور پیش برویم و ببینیم مثلاً چه ابهاماتی ممکن است در داستان باشد. داستان در سورهٔ بقره با این جمله شروع میشود: آنگاه که پروردگارت به ملائکه گفت که من در زمین خلیفهای قرار میدهم؛ جملهٔ معروف «عنی جاعلون فی العرضه خلیفه» است.
آغاز داستان: جعل خلیفه در زمین
این تعبیر در آغاز خیلی از داستانها گفته میشود؛ بعضیها آن را «هنگام» یا «آنگاه که» ترجمه میکنند. ممکن است پرسشهایی مطرح کنید که من رسماً بگویم به این جواب نمیدهم، و پرسشهایی شبیه آن را هم نکنید. خودم به یکی اشاره کنم، هرچند شاید بهتر باشد آن را نگویم: مثلاً یک پرسش این است که کسی بگوید چرا خدا این را به ملائکه میگوید که آنها چیزی بگویند. واقعاً احساس من این است که خودِ این پرسش و جوابش معمولاً در سطحی خیلی احمقانه اتفاق میافتد: اینکه چرا خدا کاری را انجام میدهد یا چیزی را میگوید. من اصلاً نمیفهمم این پرسش یعنی چه که بخواهم جوابش را بدهم.
داستان اینطور شروع میشود که میگوید: آنگاه که پروردگارت به ملائکه گفت «یعنی جاعلون فیالارضه خلیفه». پرسش اول من این است که خلیفه اینجا یعنی چه؟ تعبیری از خلیفه وجود دارد که خلیفهای که در زمین گذاشته میشود، یعنی جانشین خدا، انسان کامل است؛ خیلیها این را میگویند: جانشین خدا در زمین کسی است که به آن مقام انسان کامل رسیده، مثلاً به طور کامل پیغمبر؛ پیغمبران خلفای خداوند در کرهٔ زمیناند. واقعاً اینطور است، یا همهٔ ما به نوعی خلیفهٔ خدا در کرهٔ زمین هستیم؟
مفهوم خلیفه اینجا یعنی جانشین خدا بودن در کرهٔ زمین. «خلیفة اللهی» مقامی است که بعضی از آدمها به آن میرسند؛ چنین تعبیر عرفانیای وجود دارد که انسان به مقام «خلیفة الله» میرسد؛ یعنی آدمهای خوب که به کمالاتی میرسند، خلیفهٔ خدا و جانشین خدا در کرهٔ زمین میشوند. منظور این آیه این است، یا نه، همهٔ آدمهایی که در کرهٔ زمین خلق میشوند در واقع جانشین خدایند؟ جاهایی هم گفته میشود: شما که به عنوان خلیفهٔ خدا در زمین بودید، دارید کارهای بد انجام میدهید. یعنی انسانبودن همان خلیفهٔ خدا بودن است؛ همهٔ انسانها خلیفهٔ خدا و جانشین خدا در کرهٔ زمیناند. انسان اصولاً مقام خلیفة اللهی دارد، و میشود اینطور تعبیر کرد که آن مقام، به قول عرفا، اتمّش و اکملش از آنِ کسانی است که به مقام خیلی بالای انسان کامل میرسند؛ آنها به معنایی برتر جانشین خدایند.
ولی این یک پرسش است و میل داشتم واقعاً دربارهٔ آن بحث کنیم: آیا همهٔ انسانها خلیفهٔ خدا هستند یا انسانهای خاص؟ فرض کنید اینطور است؛ آیهٔ بعد دقیقاً آن را نقض میکند. بلافاصله که این حرف زده میشود، ملائکه میگویند: میخواهی کسی را در کرهٔ زمین بگذاری که فساد کند و خون بریزد؟ به نظر میآید حالت اعتراض دارند که چرا میخواهی کسی را آنجا بگذاری که این کارها را بکند. بگذارید من این را جواب بدهم: به نظر من به وضوح سیاق آیه این را میگوید که هر آدمیزادی اصولاً خلیفهٔ خدا در کرهٔ زمین است. یعنی چه؟ همهچیز دست خداست، ولی گویی چیزهایی در کرهٔ زمین را به انسانها دادهاند؛ یعنی انسانها میتوانند نوعی دخل و تصرف در کرهٔ زمین بکنند.
خلافت عمومی انسان
فکر کنید همهٔ کرات آسمانی به نوعی گویی روی مدارهای معینی حرکت میکنند و همهچیز از پیش تعیین شده است؛ و موجودی مختار هست که میتواند کارهایی بکند و ویژگیهای الهی داشته باشد: خلاقیت دارد، میتواند چیزهایی را به وجود بیاورد، تمدن به وجود میآورد، چیزهایی میسازد و خراب میکند و صفاتی از این دست دارد؛ گویی در کرهٔ زمین فرمانروایی میکند. حس جانشینی اینطور است. نه اینکه واقعاً اینطور باشد؛ مثل این است که اینها قرار است بعضی از کارها را به عهده بگیرند. از خلیفه چه میفهمیم؟ اینکه کسی قرار است کارهایی انجام بدهد و دیگری جانشین او میشود؛ کارهایی را که او قرار است انجام بدهد، این یکی ایفا میکند. جانشین یعنی همین: کسی که به طور بدلی در جایگاه کس دیگری قرار میگیرد؛ واقعاً اینکاره نیست، ولی جای او را میگیرد، به خواست خود خدا.
اینجا انسان میتواند کارهایی انجام بدهد که با ارادهٔ خدا مخالفت کند. اینها بحثهایی است که به اصطلاح واقعاً از سطحی که ما در آن حرف میزنیم بالاتر است، و تناقضی با این ندارد که ارادهٔ خدا همیشه به نوعی تحقق پیدا میکند. همانطور که اختیار را نمیشود خیلی خوب بیان و توضیح داد و به مشکلات فلسفی برمیخورد، وارد اینجور بحثهای بهظاهر خیلی عمیق، که شاید به این معنا عمیق هم نباشند، نشویم. از این آیه چه میفهمیم؟ خدا برای خودش در زمین جانشینی میگذارد که چیزهایی را میتواند بسازد، چیزهایی را میتواند خراب کند و در کار زمین دخل و تصرف کند؛ چنین چیزی فهمیده میشود.
پرسش دیگری هم دارم؛ میتوانیم دربارهٔ همهٔ اینها بحث کنیم. این پیشنهاد دیگری است و حرف خیلی عجیبی است؛ به چیزی اشاره میکنی که باید برایش شواهدی هم بیاوری: اینکه پیش از آنکه آدم اینجا باشد، موجودات دیگری بودهاند و او جانشین آنها میشود. میشود روی اینها فکر کرد. نمیخواهم جواب قطعی بدهم. میخواهم دستکم این داستان را تا آخر بخوانم و ۳۰ پرسش مطرح کنیم که بشود رویش فکر کرد.
این نکتهٔ مهمی است: از اول معلوم است که چه میشود و این اتفاق میافتد. این موجود، موجودی است که در بهشت ماندنی نیست؛ این هبوط اتفاق میافتد. گویی از همهچیزش پیداست که باید وارد این مرحلهٔ در زمین بودن شود و نمیشود جلویش را گرفت. چیز پیچیدهای اینجا گفته میشود: موجودی است که جایگاهش بهشت است، جایگاهش باید در بهشت باشد، ولی نمیتواند؛ گویی باید مرحلهای را بگذراند و بعد دوباره صلاحیتی پیدا کند که به آن جایگاه اولیهاش برسد. این نکتهٔ خیلی مهمی است که ایشان گفت؛ پرسش نبود. اینجا به چیز خاصی اشاره میکنند: اینطور نیست که کسی فکر کند ای کاش آدم آن کار را نمیکرد و ما هنوز هم در بهشت بودیم. از اول حرف این است که این خلقت انجام میشود و اینها قرار است خلیفهٔ خدا در کرهٔ زمین باشند.
احتمالاً خیلی شنیدهاید که بعضی از عرفا تعبیر میکنند که انسان کامل اصلاً خلیفهٔ خدا در کائنات است؛ دیگر حرف از جغرافیای زمین نیست: انسان کامل جانشین خداست و در میان همهٔ موجودات مقام خلیفة اللهی دارد. چنین تعبیری وجود دارد. این تعبیر از کجا آمده، در حالی که اینجا دو نشانهٔ خیلی واضح وجود دارد؟ یکی اینکه میگوید «جای و فعل الارضه»: در کرهٔ زمین است که خلیفه نصب میشود، نه در جهان. کسی پرسشی مطرح کرد، و خوب است؛ قرار است روی اینها بحث شود: اینکه چون همهٔ فرشتهها مأمور سجده میشوند، پدیدهای خیلی بینالمللی است.
نکتهٔ بعدی: «جاین فیالالارضه»؛ ترجمهاش این است: من در کرهٔ زمین جانشینی قرار میدهم. کاملاً به نظر میآید که جانشینهای دیگری هم هستند و این جانشینِ خدا در کرهٔ زمین است. میخواهم بگویم از این آیه برنمیآید که یک جانشین در تمام جهان وجود دارد و آن هم بشر است که خلیفهٔ خداوند در جهان است. اگر قرار است یک خلیفه در همهٔ جهان باشد، باید بگوید من خلیفهام را در زمین قرار میدهم؛ جمله باید این باشد. میگوید من در زمین خلیفهای قرار میدهم: نه تنها از زمین شروع میکند، «خلیفه» هم نکره است؛ خلیفهای، و حالا ممکن است در کرهٔ زمین هم خلیفهٔ دیگری بگذارد. چرا اینقدر بزرگ شده است؟
ایدهٔ خیلی سادهای وجود دارد که چرا، با اینکه واقعاً خیلی از عرفای اسلامی بهشدت به نص قرآن به اصطلاح احتجاج میکردند، به این چیز خیلی ساده اصلاً دقت نشده است: چون زمین همهٔ دنیا بود. اصلاً یک زمین بود و چند چیز نورانی هم آن بالا بود؛ جای دیگری وجود نداشت. بنابراین دنیا زمین بود. ما الان به نوعی احساسمان این است که زمین جای کوچکی در گوشهای از دنیاست و خدا میداند در چند جای دیگر هم ممکن است خلیفه نصب شده باشد. تصورشان از دنیا این بود که همهٔ دنیا همین کرهٔ زمین است و همهجای دنیا همین است، و این آسمان هم حتی از زمین خیلی کوچکتر است. واقعاً تصورشان این نبود که آسمان چیز خیلی خیلی عظیمی است و کلی امتداد دارد. بنابراین حالا که مرکز دنیا زمین است، به نظر میآید خلیفه در کل کائنات نصب میشود و جای دیگری نیست؛ برای کرهٔ ماه که دیگر خلیفه نمیگذارند، چیزی به این کوچکی. به نظر من این تصوری خیلی گمراهکننده بود که تا همین مدتی پیش هم وجود داشت؛ بنابراین ممکن است در خیلی جاها اینطور اشتباه پیش آمده باشد.
یک دلیل اینکه انسان موجودی خیلی خیلی خاص است این است که ما در قرآن موجود دیگری همسطح انسان نمیبینیم؛ ملائکه را میبینیم، و حداکثر بگویید در کرهٔ زمین موجوداتی به اسم جن هستند.
انسان، ملائکه و جن
ملائکه هم هستند که آنها هم سجده کردند؛ تمام شد. من قبلاً هم روی این تأکید کردهام: ما در قرآن دنیای انسان را میبینیم، نه همهچیزِ دنیا را. اصلاً چیزهایی در این دنیا هست که به ما ربطی ندارد و اصلاً نمیتوانیم درکش کنیم؛ در قرآن به آنها اشاره نمیشود. در قرآن چیزی از دنیا را میبینیم که به نوعی به انسان ربط دارد. این کلام خدا برای بشر است؛ سند بینالمللی نیست؛ برای ما نازل شده است. مثلاً حتی دربارهٔ روح، وقتی سؤال میکنند، یک جمله هست تا بدانید اینجا چیزی دربارهٔ خودتان هست که هیچوقت نمیفهمید.
در قرآن این توصیف هست که مؤمنان آدمهاییاند که شبها بلند میشوند، آسمان را نگاه میکنند و میگویند «منو ما خنوقتا باتلا». حسی دارند که آن بالا خبرهایی هست؛ احساسی از اینکه ورای این زمین، در این آسمانها، چیزهایی هست و جریانهایی میگذرد؛ اینهمه حرکت میکنند و همهاش به خاطر ما نیست؛ چیزی است که مربوط به ما نیست. خیلی چیزها ممکن است در دنیا باشد که مربوط به ما نیست.
منظور از «ارض» آن چیزی است که زیر پای ماست. وقتی میگوید ارض را زیر پای شما گستردهایم، یعنی چه؟ یعنی همین چیزی که زیر پاست. وقتی در قرآن میگوید «ارض»، منظور کرهٔ زمین نیست؛ منظور آن چیزی است که زیر پای شما قرار گرفته. به مفهوم کره و چیزهای فضایی فکر نکنید؛ ارض یعنی آن چیزی که ما رویش راه میرویم. این چیزی که رویش راه میرویم و از آن غذا میخوریم مثل سفره است: چیزی زیر پای ماست که از آن غذا درمیآید؛ نشستهایم سر این سفره و غذا میخوریم. تصور زمین در قرآن این است؛ کره نیست. نه اینکه بگوییم مخالف کرهبودن است؛ اصلاً چه کره باشد چه نباشد، اشاره به چیزی است که زیر پای ماست و از آن غذا میخوریم. اصلاً مهم نیست که مسطح است یا کره، چه شکلی است، کجای دنیا قرار گرفته و چند تا از اینها داریم. زمین یعنی همین که زیر پای ماست. در زمانی که قرآن نازل میشده، مردم از «ارض» همین را میفهمیدند که من میگویم: سفرهای زیر پای شماست که رویش راه میروید و گسترده شده؛ همهٔ اینها در واقع اشاره به همین چیزی است که زیر پای ماست.
پرسشها را خودم مطرح میکنم. ملائکه جواب میدهند: آیا کسی را در زمین قرار میدهی که در آن فساد کند و خون بریزد؟ پرسش اول: از کجا میدانند که این موجود، که هنوز به وجود نیامده، این ویژگیها را دارد؟ جواب ندهید؛ من فقط میخواهم پرسشها را بگویم. این پرسش است. اصلاً اینطور تصور کنید: من میگویم میخواهم فلانی را جای خودم آنجا بگذارم، و کسی بیاید بگوید میخواهی او را بگذاری که پدر مردم را دربیاورد؟ خلیفهٔ خدا در زمین یعنی کسی که کاری را میکند که تا حالا خدا انجام میداده است. ملائکه از چه چیزی نتیجه میگیرند که این موجودی است که در واقع خون میریزد و فساد میکند؟
ادامهٔ حرف ملائکه این است که ما تو را تسبیح میکنیم، ستایشت میکنیم و مقدس میداریمت؛ گویی این کافی است: ما که این کارها را میکنیم؛ اگر منظور این است که در زمین تو را عبادت کنند، ما که به بهترین وجه تو را عبادت میکنیم. جواب خدا این است که من چیزی میدانم که شما نمیدانید. شرحی میآید که این چیست که خدا دربارهٔ بشر میداند: ماجرای معروفی که خداوند اسماء را به آدم یاد میدهد. به وضوح پرسش این است که اسماء چیست و چه ارزشی دارد که آدم اسماء را بداند؛ مثلاً چیزهایی هست که، مثل بچهها، اسمشان را بلد است و ملائکه بلد نیستند؟
اتفاقاً آنها هم همینطور برخورد میکنند: اسماء را به ملائکه عرضه کردیم و گفتیم نامهای اینها را بگویید و ما را آگاه کنید، اگر صادق هستید. جوابشان همین است: «قال سبحانک الله الملنا الا معلم»؛ ما جز آنچه تو به ما یاد دادی چیزی نمیدانیم. گویی جوابشان این است: به او یاد دادی و به ما یاد ندادی؛ او از تو یاد گرفت؛ آیا به ما هم یاد میدهی؟ ملائکه اینجا ابراز عجز میکنند که ما نمیدانیم و فقط چیزهایی را میدانیم که تو به ما یاد دادی. بعد این عبارت میآید که به آدم میگوید آنها را از این اسماء آگاه کند، و وقتی آگاه میکند، دوباره تکرار میشود که آیا به شما نگفتم که من «عنی اعلمو قیب» هستم؛ من آسمان و زمین را میدانم و آنچه را آشکار میکنید و آنچه را پنهان میکنید میدانم. چه چیزی را پنهان میکنید؟ فکر نکنید به همهٔ این پرسشها دقیقاً جواب میدهم؛ قرار است دربارهٔ آنها صحبت کنیم.
بعد به ملائکه دستور داده میشود که سجده کنند و همه جز ابلیس سجده میکنند. بحث خیلی معروفی است که ابلیس جزو ملائکه هست یا نیست. نیست؛ آخر جای دیگری میگوید: «و کارم الجن». خیلیها میدانید که در تاریخ عرفان عدهای بودند که نسبت به ابلیس خیلی سمپاتی داشتند و رسماً تبرئهاش میکردند. ابلیس امتناع کرد و استکبار کرد، «و کارم ایران کافرین»، و از کافرین بود. «و کارم ایران کافرین» گزارهای به اصطلاح در زمان گذشته است. واقعاً نمیدانم. همینقدر؛ دیگر بیشتر از این پرسش مطرح نمیکنم.
به نظر من داستان در واقع از اینجا به بعد شروع میشود؛ از جایی که این اتفاقها میافتد و آدم در بهشت ساکن میشود. اینکه بتوانیم دیالوگ میان خدا و ملائکه را درک کنیم، اینکه چرا اینطور است، چه میگویند و چرا میگویند، و کمی حرفزدن دربارهٔ اینکه ملائکه چرا این حرف را زدند؛ به نظر من اصولاً خیلی واردشدن به این بحثها کار جالبی نیست. نه، اصلاً موضوع این نیست که هیچ نفهمیم؛ قرار است سعی کنیم خیلی چیزها را بفهمیم.
میخواهم بگویم این داستان، داستان یوسف و برادرانش نیست، ماجرایی که در کرهٔ زمین اتفاق افتاده باشد. مخصوصاً دربارهٔ مقدمهٔ داستان، امید ما به اینکه خیلی خوب بفهمیم، ما که موجوداتی خیلی زمینی هستیم، طبیعتاً کمتر است. دیالوگ میان خدا و ملائکه را مثل پرسیدن از مقصود خدا میدانم که چرا خلق کرد یا چرا این حرف را زد؛ امید کمتری به فهمیدنش هست.
قبول دارید که جاهایی از قرآن هست که از آن چه میفهمیم؟ از اینکه خدا میگوید «بر اول و بر آخر و ظاهر بر باز» چه میفهمیم؟ قرار نیست همهجای قرآن یکنواخت فهمیده شود؛ بعضی جاها برای آدمهایی است که خیلی بهتر میفهمند. ما از «صدایتمون» چه میفهمیم؟ یعنی چه؟ شاید از اول تاریخ تا الان، جز پیغمبر، چند نفر بیشتر نفهمیدهاند که واقعاً آن یعنی چه. اینکه همهچیزِ کتاب فهمیده نمیشود اصلاً چیز عجیبی نیست. قرار است دربارهٔ این چیزها حرف بزنیم: نه اینکه چرا این حرف زده شد، بلکه اینکه خلاصه از آن چه میفهمیم.
نمیخواهم به اینکه چرا این دیالوگ اتفاق افتاد جواب بدهم. نمیدانم اصلاً چطور ممکن است کسی جواب بدهد که خدا چرا پیش از آنکه بشر را خلق کند، چیزی را به ملائکه اعلام میکند و آنها هم، به نظر میآید، جواب دادهاند. قبول دارید که جملهٔ اول حالت تعجب دارد، نه اعتراض؟ دستکم تعجب: این چه کاری است؟
ایشان نظرش این است که این مقدمهای است که برای ملائکه گفته میشود، چون بعداً ملائکه درگیر این ماجراها میشوند. حرفی میزند که اگر دقت کنید منطقی است: خدا پروردگار ملائکه هم هست و این را به آنها میگوید که مثلاً بعداً ناراحت نشوند. این دیالوگ چیزی برای ما دارد؛ ما از این حرفها چیزهایی میفهمیم.