او دوره را با آیهای از سورهٔ نمل آغاز میکند که در آن «بسم الله الرحمن الرحیم» بالای نامهٔ سلیمان آمده، و آن را مثال آشناییزدایی میداند. سپس دربارهٔ طرح جلسات و آیههای محبوب صحبت میکند و میگوید فعلاً دربارهٔ داستان آفرینش صحبت میکند. پیش از آن دربارهٔ تکرار داستانها در قرآن توضیح میدهد، از تمثیلیبودن این داستان میگوید و آیات آغاز آن را خط به خط میخواند.
آیهٔ نامهٔ ملکهٔ سبا
این دوره را، که فرض میکنند سوم است، با آیهای از سورهٔ نمل آغاز میکند و میگوید تا حالا چندین بار به آن ارجاع داده است. سلیمان به هدهد میگوید نامهای را برای ملکهٔ سبا ببرد، و ملکه به نامهای اشاره میکند که با «بسم الله الرحمن الرحیم» آغاز میشود؛ این تنها جایی است که این عبارت در قرآن درون متن آمده است.
او میپرسد چرا این آیه جالب است؛ یک دلیلش به بحث آشناییزدایی در زیباییشناسی قرآن برمیگردد: بعضی ملاک ادبیبودن اثر را انحراف از قواعد نُرم زبان میدانند. اگر بخواهد مثالی بزند که مردم بفهمند آشناییزدایی یعنی چه، همین آیه را میخواند. عبارتی که از سر عادت مدام میگوییم، از محتوایش دور میشود؛ ولی ملکه برای اولین بار نامهای میبیند که به جای «به نام داریوش کبیر» یا «شاه فلانجا»، بالایش چیز عجیبی نوشته است، و خواننده هم یک لحظه جای او قرار میگیرد.
او میگوید گاهی وقتی میخواهد «بسم الله الرحمن الرحیم» را از ته دل بگوید، مقدماتش را هم میخواند تا گویی برای اولین بار آن را میبیند. نکتهٔ دیگر این است که آیه به نوعی وصف خود قرآن هم هست: ما هم نامهای دریافت کردهایم که بالایش همین نوشته شده. «کتاب کریم» را به گمان او استعاره میداند از اینکه نویسنده آدم بزرگواری است و این در شکل نامه هم نمایان است.
از نظر فنی هم همهٔ سورهها این عبارت را دارند و یک سوره ندارد و در یک سوره این عبارت در متن آمده، و به نظر او وقتی آن را از یک سوره بردارند، «بسم الله»های بقیه معنا پیدا میکنند. فکر میکند اجماع هست که همهٔ این عبارتها را جزو سوره میدانند و سادهترین استدلالش این است که سورهای هست که آن را ندارد. او میگوید احساس میکند شاید اولین بار سلیمان این عبارت را به کار برده باشد و آیه ریشهٔ آن را نشان دهد، ولی روی این تأکید ندارد؛ به نظر او نکتهٔ اصلی همان آشناییزدایی است.
طرح جلسات و خواندن قرآن
او میگوید دربارهٔ این جلسات تصمیم خاصی نگرفته است. در دورهٔ اول چند جلسهٔ مقدماتی گفت که به نظرش لازم بودند: مثلاً اینکه دیدمان زیادی انتزاعی است و از تمثیل استفاده نمیکنیم، یا اینکه به مسائل عاطفی در کشف حقیقت اهمیت نمیدهیم. دربارهٔ مفهوم «والد» هم حرف زد: آدمهایی که به سنتی وابستهاند و دوست ندارند حرف تازه بشنوند.
به نظر او کسی که میخواهد قرآن را خوب بفهمد باید بتواند نوع فکرکردنش را کمی عوض کند. اگر موقع خواندن قرآن به بعضی اعتقاداتش فشار بیاید، خوب است بتواند آنها را به حالت تعلیق دربیاورد. به گمان او قرآن آدمها را بار میآورد که زیاد تعقل کنند.
او میگوید چیزی که در یک سنت به عموم تعلیم داده میشود همیشه عامیانه است؛ مثلاً اگر وحدت وجود را به سنت تبدیل کنند، به عقایدی انحرافی بدل میشود. او میگوید یادش نیست که استدلال آن جلسات دقیقاً همین شکل را داشت. پس حتی اگر ۹۰ درصد گزارههای یک سنت درست باشد، به نظر او قرآن میخواهد خود آدم به آنها برسد، نه اینکه چون پدر و مادر گفتهاند بپذیرد. به نظرش مؤمن در قرآن کسی است که همهچیز را میبیند و تقریباً شبیه «عارف» است، و «مؤمنین» هر جا به کار رود آدمهای سطح بالاییاند.
در دورهٔ اول دربارهٔ واژگان و گرامر و زیباییشناسی هم صحبت کرد و احساس کرد بحث بسیار تخصصی میشود و چیزی را که خودش دوست دارد به حاضران تحمیل میکند. دورهٔ دوم را با داستان یوسف ادامه داد، چون خودش دوست داشت و بازخورد حاضران مثبت بود. او میگوید طرح بلندی ندارد، ولی وسوسهای قدیمی دارد: آدمها دربارهٔ آیههایی که دوست دارند حرف بزنند. اگر از ۱۴۰۰ سال پیش چنین سنتی بود، به گمان او سنت خوبی میشد.
داستان آفرینش و آیههای محبوب
او میگوید فعلاً با داستان آفرینش آغاز میکند، چون به نظرش مهمترین داستان قرآن است: دربارهٔ هیچ موقعیت خاصی نیست و شخصیتی ندارد و آدم به معنای انسان کلی است. به نظر او هدفش سخنگفتن از موقعیت انسان در جهان است و داستانی فلسفی است. بعضی معتقدند ضرورتاً حقیقت ندارد و تمثیلی است؛ ولی احساس او این است که لزومی ندارد تمثیلیبودن را به معنای اتفاقنیفتادن بگیریم، چون همهٔ واقعیتها ابعاد تمثیلی دارند.
او میگوید انتظار بحث عمیق نداشته باشند، چون هرکس ادعا کند داستان آفرینش را خوب فهمیده، یعنی کلیترین مسائل وجود بشر را فهمیده است. هر واژهاش خیلی اهمیت دارد؛ طبق جملهای که نقل کرده، «زبان خانهٔ انسان است»، و واژگان این داستان باید ستونهای اصلی این خانه باشند. این داستان پیچیدگی دراماتیک ندارد و همهچیز رک و سریع گفته میشود.
او گاهی ممکن است در جلسهای «تاپ ۱۰» آیههای خود را بگوید، مثل رأیگیری دربارهٔ بهترین غزل حافظ. دربارهٔ آیهها حسی عامیانه هست که اگر بپرسی کدام را دوست داری، میگویند همهشان را؛ ولی به نظر او اشکال ندارد آدم رک بگوید کدام را بیشتر میفهمد و حتی کدام آیهها خوشش نمیآید. موضع نباید این باشد که آیه بد است چون از آن خوشم نمیآید؛ برخورد طبیعی این است که آدم بگوید یا نمیفهمم یا شاید مشکلی دارم. اگر اثر هنری معروفی هست و خوشتان نمیآید، کمی به خودتان شک کنید و یک بار دیگر بخوانید؛ وگرنه ممکن است سلیقهٔ خیلی مبتذلی داشته باشد و تا آخر در همان ابتذال بماند.
اگر کسی جایی در قرآن گیر کند، به نظر او باید آن را هم به حالت تعلیق دربیاورد و پاک نکند و تفسیری ببیند. او میگوید تصمیم قطعیاش فعلاً همین است که کمی دربارهٔ داستان آفرینش صحبت کند، و بعد شاید دربارهٔ حج؛ هنوز قطعی نیست چون نمیداند چقدر علاقه هست و حج به نظرش شاید پیچیدهترین عبادت در اسلام است. دربارهٔ داستان مریم هم میگوید اگر جرئت کند، ولی فکر نمیکند جرئت کند.
تکرار داستانها و استقلال سورهها
داستان آدم چند بار در قرآن آمده و مهمترین جاها اوایل سورهٔ بقره و سورهٔ اعراف است. بقره از جای زودتری شروع میشود و فقط آنجا دیالوگی میان خدا و ملائکه هست، و اعراف تأکید بیشتری بر ابلیس دارد. او میپرسد چرا داستانی چند بار نقل میشود؛ داستاننویس معمولاً یک بار و به بهترین وجه میگوید. به نقل از «آقای اسد پول»، کارور یک بار داستانی را دوباره نوشته و ایدهاش بهتر شده، ولی اینجا اینطور نیست که چیزی در بقره فراموش شده و در اعراف جبران شده باشد.
به گمان او داستان موسی اینقدر زیاد میآید چون تقریباً تنها نمونهای است که قومی دنبال پیغمبرشان راه افتادند، در حالی که معمولاً قوم ایمان نمیآورد. او میگوید موقعیت مسلمانها شبیه بنیاسرائیل است: ادعا میکنند ایمان آوردهاند ولی واقعاً ایمان نیاوردهاند، و دین را از والدشان میگیرند؛ نشاندادن بنیاسرائیل دستکم هشدار خوبی است. در سورهٔ یاسین تصویر آدمی هست که داستان در واقع داستان اوست و پیغمبران در حاشیهاند.
نکتهٔ سادهای که میگوید این است که سورهها مستقل از همدیگرند و واحد معجزه سوره است نه کل قرآن؛ اگر ذکری از موسی با مفهوم خاص سورهای بخواند، قسمتی از داستان او مطابق محتوای کلی همان سوره میآید. ایراد گرفتن به تکرار داستان مثل این است که کسی بگوید حافظ تشبیه گل و بلبل را ۵۰ بار آورده. فهمیدن سوره هم به نظر او بیشتر حسی کلی و حال و هوا است تا انتقال اطلاعات؛ ما عادت کردهایم کتاب را مثل کتاب درسی ببینیم.
او مثال میزند که لحظهٔ وحی به موسی در قرآن تکرار میشود و گاهی در ابتدای سورهای آیهای فقط همین لحظه را یادآوری میکند، گویی خوب است این حس دوباره برای خواننده ایجاد شود و یک بار دیگر موسی را ببیند که مستقیماً مورد خطاب خدا قرار میگیرد.
دشواری فهم سوره و چند روایت
او میگوید به نظرش کار سخت این است که کسی ادعا کند محتوای یک سوره را کاملاً فهمیده؛ برای این خیلی جرئت میخواهد. سورهٔ یوسف را از سادهترین سورهها میداند، چون داستانی را مرتب میگوید. شعر نو را مثال میزند: وقتی از شاعری دربارهٔ عبارتی در شعرش پرسید، او کمی ساکت ماند و گفت به خدا نمیدانم، ولی آن لحظه که آن را میگفته حسی داشته است. در سورههای بلند ممکن است میان اول و آخر ارتباطی راحت دیده نشود، و تفسیرها معمولاً آیهبهآیهاند. او میگوید تعجب نکنید که فهمیدن کلیت یک سوره راحت نیست، و ادعای فهم کامل سورههای بلند برایش عجیب است.
او میگوید روایت یک داستان از چند دید اکنون مد پستمدرن است. فکر میکند فیلم «جکی براون» یک صحنه را سه بار از دید سه نفر نشان میدهد و هر بار چیزی تازه دیده میشود، و «راشومون» روایتهای متنوع چند نفر از یک ماجرای قتل است که نمیشود با قاطعیت گفت کی راست میگوید.
دربارهٔ غرقشدن فرعون، در سورهٔ قصص فقط عبارتی کوتاه میآید که به گفتهٔ او سهولت کار را میرساند؛ اگر با جزئیات نقل شود، ریتم سریع حفظ نمیشود. جای دیگر ماجرا از دید خود فرعون و پشیمانیاش روایت میشود، پس به نظر او داستان هیچوقت کاملاً تکرار نمیشود. میگوید با منطق متعارف انتقال اطلاعات تکرار ایراد دارد، ولی قرآن بیشتر شبیه اثر هنری است تا اثر علمی و قرار است روی آدم تأثیر بگذارد و با مسائل عاطفیاش درگیر شود.
تمثیل و وقوع داستان آفرینش
او میگوید برخلاف اکثر داستانهای قرآن، این داستان شخصیتپردازی ندارد و شبیه حکایتهای تمثیلی مثل «کلیله و دمنه» است: از حوا جز وجودش ذکری نیست و آدم انسانی کلی است. بخشی از آن، یعنی دیالوگ میان خدا و فرشتهها، گویی در آسمانهاست. انتظاراتی که از داستان دراماتیکی مثل یوسف دارند، مثل دیالوگهای هماهنگ با شخصیت، نباید از این داستان داشته باشند.
او میگوید روی این بحث نمیکند که دیالوگ خدا و ملائکه یا امر سجده اتفاق افتاده یا تمثیل است، چون فرقی نمیکند. ولی در یک جمله، به نظر او از ادبیات قرآن به نظر میآید که دربارهٔ واقعیت صحبت میکند و در خود داستان نشانهای نیست که تمثیلی و اتفاقنیفتاده باشد؛ مثل واقعیتی ماورای کرهٔ زمین است. او به «مَثَل» در قرآن اشاره میکند که لازم نیست دو نفرش واقعی باشند، مثل باغ سورهٔ کهف، و میگوید نظرش همان است که حاضری گفت: اتفاقهایی افتاده و این بیانی است تا آنها را بفهمیم.
او میگوید دربارهٔ بحثهایی مثل اینکه جنت پیش از آمدن آدم چه بوده، یا مثل نظر آقای طالقانی که جنت باغی در خود زمین بود و «هبوط» لزوماً افتادن از آسمان نیست، نمیفهمد چه ربطی به محتوای داستان دارد. میخواهد فقط دربارهٔ محتوای کلیای صحبت کند که داستان منتقل میکند.
خلیفه در زمین
او میگوید میخواهد داستان را خط به خط به فارسی بخواند و پرسشهایی مطرح کند، مثل داستان یوسف. داستان در بقره با این جمله شروع میشود که پروردگار به ملائکه گفت در زمین خلیفهای قرار میدهد. او به پرسشی مثل اینکه چرا خدا این را به ملائکه میگوید رسماً جواب نمیدهد، چون احساسش این است که چنین پرسشهایی دربارهٔ چرایی کار خدا در سطحی احمقانه است و نمیفهمد یعنی چه.
پرسش اول او این است که خلیفه اینجا یعنی چه. خیلیها میگویند جانشین خدا در زمین انسان کامل است، مثلاً پیغمبران؛ پرسش این است که یا همهٔ ما به نوعی خلیفهٔ خدا هستیم. او میگوید اگر خلیفه فقط انسان کامل باشد، آیهٔ بعد دقیقاً آن را نقض میکند، چون ملائکه میگویند میخواهی کسی را در کرهٔ زمین بگذاری که فساد کند و خون بریزد. به نظر او سیاق آیه میگوید هر آدمیزادی خلیفهٔ خدا در زمین است: همهچیز دست خداست، ولی گویی چیزهایی در زمین به انسانها داده شده است.
او حس جانشینی را چنین توضیح میدهد: کرات آسمانی روی مدارهای معین حرکت میکنند و موجودی مختار هست که میسازد و خراب میکند و گویی در زمین فرمانروایی میکند، نه اینکه واقعاً چنین باشد. دربارهٔ اینکه انسان میتواند خلاف ارادهٔ خدا کار کند، میگوید این بحثها از سطح گفتوگوی آنها بالاتر است. پیشنهاد دیگر، که پیش از آدم موجودات دیگری بودهاند، به نظر او حرف عجیبی است که شواهد میخواهد و جواب قطعی نمیدهد. او نکتهٔ یکی از حاضران را مهم میداند: از اول معلوم است که این موجود در بهشت ماندنی نیست و هبوط اتفاق میافتد، پس نباید فکر کرد ای کاش آدم آن کار را نکرده بود.
او به تعبیر بعضی عرفا اشاره میکند که انسان کامل خلیفهٔ خدا در کائنات است، و میگوید آیه دو نشانهٔ روشن دارد: خلیفه در زمین گذاشته میشود، نه در جهان، و «خلیفه» نکره است، پس جانشینهای دیگری هم میتوانند باشند. ایدهٔ سادهای که او برای غفلت از این میآورد این است که زمین برای آنها همهٔ دنیا بود و آسمان کوچک؛ این تصور را گمراهکننده میداند.
ملائکه، زمین و پرسشهای آیات آغازین
او میگوید ما در قرآن موجود دیگری همسطح انسان نمیبینیم، جز ملائکه و حداکثر جن در زمین. قرآن دنیای انسان را نشان میدهد نه همهٔ دنیا، و «سند بینالمللی نیست»؛ خیلی چیزها ممکن است در دنیا باشد که به ما مربوط نیست. «ارض» را هم چیزی میداند که زیر پای ماست و از آن غذا میخوریم، مثل سفره، و مهم نیست مسطح باشد یا کره.
پرسشهایی که خودش مطرح میکند این است: ملائکه از کجا میدانند موجودی که هنوز به وجود نیامده فساد میکند و خون میریزد؟ آنها میگویند ما تو را تسبیح میکنیم و خدا میگوید چیزی میدانم که شما نمیدانید و ماجرای تعلیم اسماء میآید. پرسش این است که اسماء چیست و چه ارزشی دارد که آدم آنها را بداند. ملائکه ابراز عجز میکنند، و خدا از چیزی که پنهان میکنند میگوید؛ او میگوید به همهٔ پرسشها دقیقاً جواب نمیدهد.
او میگوید ابلیس جزو ملائکه نیست، چون جای دیگری از جن شمرده شده، و در تاریخ عرفان عدهای نسبت به او سمپاتی داشتند و تبرئهاش میکردند. دربارهٔ عبارت کافرین، که در زمان گذشته است، میگوید واقعاً نمیداند. به نظر او داستان از اینجا به بعد شروع میشود، و واردشدن به اینکه چرا ملائکه آن حرف را زدند کار جالبی نیست.
او میگوید ما موجوداتی زمینی هستیم و امید کمتری به فهمیدن مقدمهٔ داستان داریم، و همهٔ قرآن هم یکنواخت فهمیده نمیشود؛ جاهایی هست که شاید از اول تاریخ جز پیغمبر کمتر کسی فهمیده است. نمیخواهد جواب بدهد چرا این دیالوگ اتفاق افتاد. به نظر میآید جملهٔ اول ملائکه دستکم تعجب است، نه اعتراض. یکی از حاضران میگوید این مقدمهای است برای ملائکه تا بعداً ناراحت نشوند؛ او آن را منطقی میداند.
→ متنِ کاملِ این جلسه