جلسه با پاسخ به دو پرسشی آغاز میشود که پس از کلاس پرسیده شده بود. سپس مفهوم کلمه را از جلسهٔ قبل مرور میکند و به داستان هبوط برمیگردد. از آنجا به اثر معصیت بر ذهن و مغز، لذت جسمانی و فرق عرفان شیمیایی و هندی میرسد و در پایان میکوشد توصیف کند که نهایت عرفان اسلامی چیست.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده. بازبینی مستقل انجام نشده است.
یکی از دو پرسشی که بعد از کلاس پرسیده شد و به نظرم خوب است در کلاس هم دربارهاش صحبت کنیم این بود که چرا اینقدر به موضوع غریزهٔ جنسی گیر دادهام؛ به نظر خود پرسنده، انگار این موضوع فقط مثالی برای واژهای نبود که به چیزی اشاره میکند.
پاسخ به دو سوال بعد از کلاس
جوابی که دادم همین است که الان میخواهم دوباره تکرار کنم. یکی اینکه من واقعاً مثالی بهتر از این نمیشناسم؛ گفتم اگر مثال بهتری دارید بگویید: مثالی که هم واضح باشد و هم حالتی باشد که در آن شاخهای از یک درخت خیلی بدیهی باشد. بعد از اینکه به این سؤال جواب دادم، یکی دو بار واقعاً فکر کردم که مثال بهتری پیدا میکنم یا نه؛ به نظر من مثال خوبی است. اگر هیچ دلیل خاص دیگری هم نداشت، باز ممکن بود همینطور مرتب به آن بهعنوان یک واژهٔ خاص اشاره کنیم. ولی علت دوم این است که این موضوع، به اصطلاح، خیلی مبتلابه است: الان قرن بیستم قرن غریزهٔ جنسی است و اصلاً همهچیز بهشدت به سمت این مسائل جنسی کشیده شده است. قدیم اصلاً اینطور نبوده است. ما الان از این نظر دوران خاصی را میگذرانیم و فکر میکنم که مرتب بدتر هم میشود.
غریزه جنسی بهمثابه مثال کلمه خبیث
همان بحثی که میکردیم: مثلاً همین موضوع پورنوگرافی اصولاً چیز جدیدی است و خیلی خیلی هم چیز وحشتناکی است و روزبهروز هم دارد بدتر میشود. در مقالهای نوشته بود که از وقتی امکان دسترسی به اینترنت فراهم شده، جهش خیلی بزرگی در این زمینه به وجود آمده است، هم در شمار آدمها و هم در میزان استفادهای که از پورنوگرافی میکنند. توضیحش همین است که قبل از اینترنت در واقع هیچوقت راهی وجود نداشت که آدم این کار را بهطور کاملاً خصوصی و دور از چشم دیگران انجام دهد. مثلاً اگر کسی میخواست مجلهٔ پورنوگرافی تهیه کند، دستکم باید به جایی مراجعه میکرد، کسی برایش میآورد و خرید و فروشی انجام میشد؛ حتی فیلم و سیدی پورنو هم به هر حال با یک معامله همراه بود، نه بدون هیچ واسطهای و بیآنکه هیچکس اطلاع داشته باشد. اکنون آدمی که با هیچکس در این زمینهها ارتباطی ندارد میتواند این کار را بکند.
افزون بر این، مشکل این است که اینترنت خودش انگار مردم را میکشد و مجبور میکند؛ یعنی چیزهایی در ایمیل دریافت میکنید که شما را دعوت میکنند. یک بار ایمیلی چند بار برای من آمد. معمولاً ایمیلی را که از آدم ناشناس است و عنوانش هم چیزی نیست نگاه نمیکردم. این ماجرا مال وقتی است که این کار هنوز خیلی متداول نبود؛ سه چهار سال پیش اتفاق افتاد. خلاصه یک روز ایمیلی آمد که نوشته بود مدتهاست به ما سری نزدهای. با اینکه اسم این آدم آشنا نبود، رفتم ببینم این کیست که مرا به اسم کوچکم صدا میزند. آن موقع اولین بار بود؛ الان میدانم که این کارها را زیاد میکنند و مثلاً از روی نشانی ایمیل میتوانند چنین کنند. رفتم و دیدم بله، نوشته است قیمتها چقدر است، و اینها سایتهایی بودند که مطلقاً به همین چیزها اختصاص داشتند. در واقع اینترنت هم برای رشد غریزهٔ جنسی خدمات ویژهای ارائه میدهد.
باز این اصطلاحی را که مرتب به کار میبرم توضیح میدهم — میگویم «غریزهٔ جنسی» وجود ندارد؛ نمیدانم این حرف جا افتاده است یا نه. منظورم این است: این واژه یعنی غرایزی وجود دارند و یکی از آن غرایز غریزهٔ جنسی است. میل جنسی وجود دارد، ولی غریزهٔ جنسی وجود ندارد. میل جنسی هم بهعنوان شاخهای از یک درخت بزرگ وجود دارد که به تشکیل خانواده و خیلی چیزهای دیگر، یعنی شاخههای دیگر، منجر میشود. کاری که در واقع در قرن بیستم انجام شده این است که این میل جنسی مرتب خلوص پیدا کرده است؛ یعنی بدون نوعی احساسات و بیآنکه هیچیک از شاخههای دیگر در میان باشند. پورنوگرافی واقعاً با یکی دو تا از برگهای این شاخه کار میکند، و تازه برگهایش هم ممکن است موهومی باشند و واقعاً وجود نداشته باشند. ما کلاً مرتب در همین شاخهٔ خاص پیش میرویم و این اصلاً چیز جالبی نیست. بنابراین مثال، مثال خوبی است؛ و باز تأکید میکنم که برای این مفهوم مثالی بهتر از این ندارم: اینکه چگونه درخت خوبی را مثال بزنم و چگونه آن را به یک معصیت ربط بدهم، یعنی اینکه معصیت چگونه ممکن است باعث شود یک کلمهٔ خبیث ایجاد شود. میل جنسی و غریزهٔ جنسی کلمات خبیثاند؛ یعنی من از آنها برای توضیح مفهوم کلمهٔ خبیث استفاده میکنم. این یک نکته.
سؤال دیگر را کسی دربارهٔ توضیحی پرسید که داده بودم: اینکه چرا انسان باید جسم داشته باشد. دلیلش این بود که عالم اجسام عالمی است که در آن ارتباطات برقرار میشود و همه میتوانند، مثلاً شما میتوانید چیزی بنویسید و اطلاعات در آن منتقل شود، در حالی که مثلاً در عوالم بالاتر ممکن است رابطهٔ مستقیم را نشود ایجاد کرد.
چرا انسان باید جسم داشته باشد
الان که من دارم حرف میزنم، معانیای را که درک میکنم دارم به چیزهای فیزیکی تبدیل میکنم؛ راه انتقال همین است. من باید معانی را به چیزهای جسمانی تبدیل کنم؛ بعد این چیزهای فیزیکی، مثلاً این صوت، منتقل میشوند و شما آنها را دریافت میکنید و دوباره به معنا تبدیل میکنید. انگار کف آن هرم جایی است که همهچیز در آن منتقل میشود.
این را به خاطر آن پرسش و پاسخ تکرار میکنم، چون نهایتاً توضیحی دادم که در کلاس نگفته بودم: در تقسیمبندیهایی که داشتم، توضیح دیگری هم دادم که همهٔ موجوداتی که در هرم هستند انگار به این کف هرم اشراف دارند؛ همه، حتی اگر جسمی نداشته باشند، انگار مشرف به عالم اجساماند و بنابراین این اتفاقهای این پایین را میبینند. یعنی افزون بر انتقال، نکتهٔ اصلی این است که آن کف پایینترین صفحه است: ممکن است من به بالای خودم در آن هرم هستی دسترسی نداشته باشم، ولی هر جا که باشم به چیزهای زیر خودم دسترسی دارم. بنابراین ویژگی عالم اجسام این است که در دسترس همه است، چون کف است.
توضیح اضافهای که دادم این است که در حکمت و به اصطلاح فلسفهٔ قدیم، حتی در عالم اجسام به چهار عنصر قائل بودند. ما این کلمهٔ «عنصر» را به معنای دیگری به کار میبریم؛ آن در واقع همان چیزی است که ما الان میگوییم: ماده سه حالت دارد، یا گاهی میگویند چهار حالت، از جمله مایع و گاز؛ و الان بعضی معتقدند که پلاسما را هم باید بهعنوان حالت چهارم ماده در نظر گرفت. این همان تقسیمبندی قدیمی خاک و آب و هوا و آتش است. آنها در واقع حالتهای ماده را اینطور نامگذاری میکردند؛ واقعاً وقتی میگفتند خاک، منظورشان خاک کشاورزی نبود، بلکه همان حالت خاکیبودن بود؛ از آب هم منظورشان خود آب نبود، بلکه هر چیزی را که سیال و به صورت مایع باشد در نظر داشتند. در طبیعیات و حکمت قدیم، میان این چهار عنصر هم در این هرم ترتیب قائل بودند: خاک کف است و از همه پایینتر؛ بالاتر از آن مثلاً از نظر وجودی مایعات و گازها، و بعد آتش در رتبههای بالاتر. یعنی در همین حالتهای جسمانی هم رتبهبندی قائل بودند.
میخواهم اشاره کنم که این تقسیمبندی واقعاً با نکتهای که در قرآن آمده سازگار است: شیطان وقتی میگوید که مرا از آتش خلق کردی و او را از خاک، این نکته که آتش انگار نسبت به خاک برتری دارد انکار نمیشود. جوابی که داده میشود چیز دیگری است؛ نمیگوید اشتباه میکنی، بلکه اولاً چیزهایی هست که نمیدانی، و بعد به شیطان گفته میشود که تو در مقامی نیستی که بخواهی تکبر کنی و مثلاً بگویی من بالاترم. شیطان انگار به چیزی اشاره میکند. همانطور که در قرآن آمده، همهٔ موجودات انگار انسان را میبینند؛ اصلاً شیاطین انسان را میبینند، ولی شما آنها را نمیبینید؛ انگار نوعی اشراف دارند. جسم ما در واقع از آن کف است، از انتهای عالم هستی، یعنی پستترین و پایینترین چیز ممکن، که همه بر آن اشراف دارند. بنابراین مثلاً در قرآن آمده که وقتی قرآن نازل میشود، موجوداتی که در قرآن به اسم جن شناخته میشوند قرآن را میشنوند و به همدیگر خبر میدهند که چنین چیزی نازل شد. اگر مثلاً فرض کنید قرآن در لول بالاتری نازل شده بود، همه خبردار نمیشدند؛ ولی الان همه خبردار میشوند.
این را گفتم چون بد نیست؛ هرچند من نمیخواهم خیلی روی این عقیدهٔ حکمت قدیم، که خاک و آب و نمیدانم هوا رتبهبندی دارند، تأکید کنم. ولی به نظر معقول میرسد، با این توضیحاتی که دادم، که خلقت انسان از خاک نشانهٔ این است که بخشی از وجود ما واقعاً به پایینترین مرتبهٔ هستی تعلق دارد، و این ضرورت داشته است به خاطر وظیفهای که ما قرار است بهعنوان خبردهندهٔ چیزهایی که درک میکنیم به دیگران داشته باشیم. این دو نکته از پرسشهایی بود که بعد از جلسه پرسیده شد.
مرور مفهوم کلمه در جلسه قبل
چیزی که از جلسهٔ قبل و جلسات قبلتر میخواهم تکرار کنم — و فکر کنم جلسهٔ قبل بخش عمدهای از بحث را به آن اختصاص دادیم — حرفهایی است که دربارهٔ «کلمه» زدم. دفعهٔ قبل هم باز مفصل توضیح دادم، ولی تکرار کردم که از توضیحی که دربارهٔ کلمه میدهم خیلی راضی نیستم؛ فکر میکنم مفهومش شاید باز عمیقتر از چیزی باشد که من دارم میگویم. ولی نهایتاً آنچه جلسهٔ قبل به آن رسیدیم، و فکر میکنم توضیحی که دادم، این بود که کلمه چیزی شبیه واژههایی است که ما به کار میبریم و به مفهوم کلمه در قرآن شبیه است. شاید کلمه نزدیک به مفهوم حالت ذهنی باشد، یعنی حالتهای ذهنی پایداری که ما در آنها قرار میگیریم؛ یا شبیه آن عبارتی که عرفا تحت عنوان «مقام» به کار میبردند. مثلاً وقتی در قرآن از کلمهای مانند «کلمهٔ تقوا» اسم برده میشود، اینها در عرفان سنتی ما تحت عنوان «حالات» میآیند: حالات عرفانی یا مقامات عرفانی. بهخصوص مقامات همان حالتهای پایداریاند که عرفا مرحلهبهمرحله طی میکنند. اینها چیزهاییاند که در فرهنگ خودمان داریم و به معنای واژهٔ «کلمه» در قرآن نزدیکاند. وقتی گفته میشود که عیسی کلمه است، مثل این است که عیسی یک مفهوم است: جایگاهی در عالم هستی وجود داشته و عیسی در واقع کسی است که آن جایگاه را پر کرده و ما او را به اسم عیسی میشناسیم.
از توضیحهایی که دادم: تمثیل معروفی در قرآن برای کلمه هست که کلمه را با درخت تمثیل میکند، یعنی تمثیل کلمهٔ طیبه و خبیثه؛ توضیح دادم که چرا و چه شباهتی میان کلمات طیبه و کلمات خبیثه با درخت وجود دارد.
تمثیل کلمه و درخت در قرآن
این شباهت میان کلمه و درخت در جاهای دیگر قرآن هم تکرار میشود؛ چون بعداً ممکن است باز به این شباهت اشاره کنم، گفتم بد نیست بر این هم تأکیدی بکنم. مورد دیگری که وقتی حرف از کلمات میشود بحث درخت پیش میآید، جایی است که قرآن میگوید کلمات الهی خیلی زیادند. نمیدانم کسی الان آیه را در ذهن دارد یا نه؛ میگوید اگر بخواهید کلمات الهی را بنویسید، اگر همهٔ درختان قلم شوند و همهٔ دریاها مرکب، باز نمیتوانید. اینکه باز حرف از کلمات است و از درختها، چرا؟ ارتباطش این است که این عالمی که ما میبینیم و همهمان بهعنوان کف هرم مشاهدهاش میکنیم، این عالم مشترکی که در آن زندگی میکنیم، در واقع صورت معانیای است که در بالا وجود دارند. میخواهم این مصرع خیلی خیلی زیبای ناصرخسرو را بخوانم که میگوید: «صورتی در زیر دارد آنچه در بالاست». اینکه این درختهای واقعی که شما میبینید انگار صورت کلماتاند و ظهور پیدا کردهاند.
یعنی میخواهم اینطور بگویم که این تمثیل مثل یک استدلال است: اصلاً این درختها همان کلماتاند؛ بعضی از کلمات که ظاهر شدهاند به شکل درخت ظاهر میشوند. مثل استدلالی است که اگر کلمات زیاد نبودند، اینقدر درخت نداشتیم. منظورم این است که این درختها به کلمات ربط دارند؛ ظهور مثلاً واژههایی هستند. همهٔ موجودات مثلاً کلماتاند و درختها هم جزو کلمات حساب میشوند. اگر کسی ارتباط میان درخت و کلمه را خوب فهمیده باشد، میبیند که نزدیکترین چیز به کلمات در عالم جسمانی درخت است. همهچیز کلمه است؛ حیوانات هم مثلاً کلماتاند؛ ولی درخت انگار ظهور واضحتری دارد از اینکه چه ارتباطی با کلمه دارد و چرا مثلاً یک کلمه است. بنابراین معنا پیدا میکند که در این تمثیل از درخت استفاده شده است. من میگویم که در قرآن اینطور است: درخت تمثیل کلمه است. چرا وقتی از کلمه یاد میشود و مثال زده میشود، مثال درخت زده میشود؟ چون درخت نزدیکترین چیزی است که در این لول پایین عالم به معنای کلمه داریم. احساسم این است که بیارتباط نیست که آنجا که حرف از این است که کلمات زیادند، انگار میخواهد بگوید — و حالت استدلالی پیدا میکند — که زیادبودن درختها نشانهٔ زیادبودن کلمات است.
من نمیدانم شما چگونه میفهمید که «عیسی کلمه است» یعنی چه؛ این را سعی کنید بفهمید. همهچیز کلمه است؛ ما دو چیز داریم: یک عالم تشریع داریم و یک عالم تکوین. ولی مسئله، وضوح است.
کلمات تکوینی و تشریعی
یعنی این کلمهبودن دربارهٔ عیسی وضوحی دارد که دربارهٔ من و تو ندارد. همان چیزی که گفتم: فرض کن اگر در یک هرم جاهای خالیای باشد، ممکن است خیلی متوجه نشوی؛ ولی اگر قلهاش خالی باشد، میتوانی متوجه شوی که اینجا چیزی کم است. عیسی میان همهٔ انسانها جایگاه ویژهای دارد؛ موجودی است که دفعهٔ قبل سعی کردم توضیح بدهم که حتی پیش از ظهور حضرت عیسی آدمهایی که آگاه بودند میدانستند چنین انسانی میآید. همهٔ ما همینطوریم و جایگاهی در عالم داریم؛ ولی فکر نمیکنم مثلاً کسی پیشتر متوجه شده باشد که آدمی مثل تو به وجود میآید. میخواهم بگویم این کلمهبودن در عیسی ظهور خاصی دارد: همهٔ موجودات به نظر میآید کلمات تکوینیاند، ولی اینکه معنایشان چیست — عیسی انگار معنای مشخصی دارد. البته عیسی را میشود در عبارت خیلی کوچکی تعریف کرد: من مثلاً یک جمله میگویم و دقیقاً عیسی را با آن جمله مشخص میکنم؛ ولی ما را نمیشود اینطور تعریف کرد؛ سعی کن خودت را تعریف کنی.
ولی به این دقت کنید: کلمه چیزی مشترک میان تشریع و تکوین است؛ یعنی هم کلمات تکوینی داریم و هم کلمات تشریعی؛ انگار اصلاً کلمات واسطهای میان این دو عالماند. وقتی این کلمه در قرآن به کار میرود، به یک چیز تکوینی اشاره میکند، به چیزی که هست. کلمات اسم دارند؛ یعنی یک لول آنطرفتر، مثلاً دربارهٔ عیسی میگوید که کلمهای است که اسمش عیسی است؛ و کلمات به نوعی میان این اسم و عالم تکویناند. نمیدانم؛ من میگویم کلمه نزدیک به «منتال استیت» است؛ یعنی مثلاً چیزی در عالم تکوین وجود دارد، به چیزی تبدیل میشود، مثلاً در وجود من انعکاسی پیدا میکند، و بعداً رویش اسمی میگذارند. به هر حال نمیخواستم این بحث را بکنم. برای دهمین بار میگویم که احساس نمیکنم مفهوم و معنای کلمه را خیلی خوب میفهمم که بخواهم واضح دربارهاش بحث کنم؛ ولی این چیزهایی که میگویم با معنای کلمه بیربط نیست. احساس میکنم کمی پیچیدهتر، کمی مثلاً عمیقتر است؛ پیچیدهتر نه، عمیقتر.
کلمات طیب و خبیث و مفهوم قرار
دیگر اینکه واژههای خوب، یعنی کلمات طیبه، و کلمات خبیث وجود دارند. شما همینطور معنا کنید که در وجود ما حالتهایی وجود دارد که حالتهای پاکاند و حالتهایی که ناپاکاند. مثلاً بهعنوان مثالی که به همان مثال غریزهٔ جنسی مربوط است: میل جنسی بدون بقیهٔ درخت، یعنی همان شاخهٔ خالیاش، یک کلمهٔ خبیث است؛ ولی کل آن درخت، یعنی مثلاً عاشقشدن، میل جنسی همراه با زیباییشناسی، همراه با تشکیل خانواده و مولدبودن یک انسان، اینها یک کلمهٔ پاک است. یعنی کسی که این حالت در او مستقر شود، یعنی میل جنسی تنها نیاید و همراه با همهٔ آن حالتها کل درخت بیاید، حالت پاکی دارد؛ و حالتهای پاک به سمت خداوند عبور میکنند و بالا میروند. میل جنسی شما را به محضر خداوند نمیبرد، ولی عشق و چیزهایی مانند حالت عشق و حالت میل به تشکیل خانواده و الی آخر، شما را به محضر خداوند میبرد. فکر کنم در عرفان اسلامی نزد همهٔ عرفا این خیلی تثبیتشده است که حتی همین عشق مجازی مقدمهٔ خوبی است برای اینکه انسان به عرفان برسد، چون نزدیکی به یکی از این کلمات طیبه است. کسی که عاشق میشود احساس میکند انگار وارد مرحلهٔ بالاتری شده و چیزهایی درک میکند که تا حالا نمیفهمید.
نکتهٔ دیگری که از آن آیه تأکید کردم مفهوم «قرار» و «عدم قرار» است: کلمات طیبه در وجود انسان مستقر میشوند. عشق در وجود یک نفر مستقر میشود و ممکن است تا آخر عمرش این حالت را حفظ کند؛ از صبح که بیدار میشود تا شب آن حالت را دارد. ولی میل جنسی چیزی است که میآید؛ انسان نمیتواند مثلاً در تمام طول روز میل جنسی داشته باشد. چیزی است که شما باید مثلاً با آگاهی خودتان کنترلش کنید تا باقی بماند؛ چیزی نیست که در وجود شما مستقر شده باشد؛ مرتب باید محرکهایی وجود داشته باشند تا این کلمهٔ خبیث را سر جای خودش نگه دارید. مثلاً حالتهای خبیثی که در نتیجهٔ استفاده از مواد مخدر به وجود میآیند — فرض کنید هر مادهای — یا مستیای که در اثر الکل به وجود میآید، دائمی نیستند؛ چیزی است که میآید و آدم باید مرتب محرکی را تکرار کند تا این حالت بماند؛ خودبهخود در وجود کسی مستقر نمیشود. ولی حالت تقوا و کلمههایی از این دست، کلماتیاند که وقتی به وجود میآیند مستقر میشوند، مثل اینکه حالتهای طبیعیاند.
اینها نشان میدهند که کلمات طیبه، مثل آن چیزهای فطری و حالتهای طبیعی انسان، منتال استیتهای پایداریاند که با وجود ما سازگارند؛ وقتی در آنها قرار میگیریم مستقر میشویم، و نیرویی باید بیاید تا ما را از آنها دور کند. ولی حالتهای ذهنیای هم وجود دارند که شما باید با فشاری خودتان را به آن حالت ذهنی ببرید و آنجا نگه دارید. این مفهوم قرارداشتن و عدم قرار که دربارهٔ کلمات خبیث و طیب گفته میشود، به نظر من مهم است، چون اصلاً همین مشخص میکند که کدام کلمات خبیثاند و کدام طیب: حالتهایی که میآیند و میروند و مستقر نمیشوند، این نشانهٔ خباثتشان است؛ اگر خبیث نباشند، بهطور طبیعی وقتی به آن حالت میرسید در آن مستقر میشوید. مستقرشدن یعنی شما دیگر نباید زحمتی بکشید که مثلاً در حالت راستگویی قرار بگیرید؛ ولی برای دروغگفتن و برای داشتن حالتهای کاذب، مرتب باید به موهوماتی متوسل شوید. انسان بهطور طبیعی موجودی است که انگار به این حالت کشیده میشود؛ من باید با خودآگاهی فکر کنم و اراده کنم تا دروغ بگویم؛ حالت طبیعی من راستگفتن است. واضح نیست؟ انسان بهطور طبیعی راست میگوید، مگر اینکه به دلیلی بخواهد دروغ بگوید. بهطور طبیعی وقتی از انسان سؤالی میکنند راست میگوید، مگر اینکه با خودآگاهی خودش این بلا را سر خودش بیاورد که اینجا راستش را نگوید و دروغ بگوید.
اینها بحثهای جلسهٔ قبل بود. من معمولاً وقتی چیزی را خوب توضیح نمیدهم و راضی نیستم، موضوع را مرتب تکرار میکنم تا شاید با تکرارش شما چیزی بیشتر بفهمید.
سه جلسه قبل به جایی رسیدیم که گفتم میخواهم طعمی کلی از اینکه عرفان اسلامی چیست بگویم؛ آخر جلسه به آن رسیدیم و چون وقت نبود از آن رد شدیم، و در دو جلسهٔ پس از آن هم این موضوع را نگفتم. دلیلی داشت که در آن دو جلسه دربارهاش بحث نکردم؛ دلیلش را هم شاید گفته باشم. الان میخواهم برگردم و چیزهایی را که آخر سه جلسه قبل گفتم کمی یادآوری کنم و به داستان برگردیم؛ احساس میکنم کمی از داستان دور شدهایم. چیزهایی دربارهٔ داستان گفتم، بعد به اینجا رسیدیم، و دو جلسه است که دیگر خیلی به داستان ارجاع نمیدهم؛ فکر میکنم دلیلش هم شاید روشن شود که چرا اینطور شد. آخرین چیزی که از داستان گفتیم و به این بحثها کشیده شدیم این بود که هبوط، یعنی اخراج انسان از بهشت، به دلیل توجه به جسم بود. سعی کردم بگویم که داستان این را میگوید، و سعی کردم توجیه کنم که چرا اینطور است: چرا توجهکردن به عالم اجسام باعث هبوط شد.
هبوط: توجه به جسم و اخراج از بهشت
انسان را به این دلیل اخراج کردند، و مراحلش اینطور بود: شیطان انسان را به معصیت دعوت کرد، انسان معصیت کرد و متوجه جسم شد، و این توجه به عالم اجسام باعث اخراج از بهشت شد. واسطهٔ میان معصیتکردن و اخراج از بهشت این بود که انسان متوجه عالم جسمانی، یعنی جسمداشتن خودش، شد. واقعاً نمیخواهم این را خیلی تکرار کنم که توضیح من دقیقاً چه بود و این اتفاق چگونه میافتد: چرا معصیت به توجه به عالم اجسام منجر میشود و چرا متوجه عالم اجسامشدن به معنای اخراج از بهشت است. کسی یادش هست و میتواند مختصر بگوید نکتههای اصلی چه بود: معصیت چطور باعث توجه به عالم جسمانی شد، و چرا توجه به عالم جسمانی معادل اخراجشدن از بهشت بود؟
بهطور خلاصه: آدم وقتی این معصیت را انجام داد، متوجه خودش و تمایزش از بقیه شد؛ پیش از آن احساس وحدت میکرد و انگار غرق در معانی بود. مثالی که جلسهٔ قبل گفتم این بود: مثل اینکه آدم در سالنی نشسته و از اول عمرش فقط این فیلم را نگاه کرده و فقط متوجه اتفاقهایی است که اینجا میافتد، و اصلاً متوجه این سالن و این آپارات و نمیدانم آپاراتچی و این چیزها نیست. توجهکردنش به این چیزها در واقع به معنای عدم توجه به آن معانی است. یکدفعه انگار ما عالمی را کشف کردیم که معنای چیزهایش برای ما روشن نبود. همین الان هم شما معانی مثلاً کلمات تکوینی را که میبینید نمیفهمید؛ بنابراین آنها را بهعنوان چیزهایی متمایز از همدیگر درک میکنیم و ارتباطشان را با این هرم و با خداوند دیگر درک نمیکنیم. انسان دیگر نتوانست حالتی را که از اول داشت حفظ کند. دلیلش چه بود؟ اینکه انگار با یک چیز بیمعنا مواجه شد.
باز از همان مثال خودم استفاده کنم: فرض کنید تا وقتی که انسان بهطور طبیعی رشد میکند، هیچ مشکلی با مسائل جنسی ندارد؛ اینها بهطور طبیعی در لولهایی رشد میکنند و نهایتاً به عشق و تشکیل خانواده و مانند اینها منجر میشوند، و همهچیزش معنا دارد. ولی اگر کسی مثلاً در سن پایینی یک تصویر پورنو ببیند یا مرتکب کار معصیتی شود، در این رشد طبیعی که داشت اتفاق میافتاد اختلال ایجاد میشود. یعنی میخواهم بگویم حالتی در انسان به وجود میآید، حالتی خبیث که نباید به وجود میآمد؛ مثل اینکه کسی میل جنسی خالص را تجربه کند. این چیزی است که شما را از آن حالت وحدت درمیآورد. یعنی ما در وجود خودمان استیتهایی داریم و میتوانیم استیتهایی به وجود بیاوریم که استیتهای معنادار خوبی نیستند، یعنی از آنهایی نیستند که بتوانیم در آنها خودمان را در محضر خداوند ببینیم؛ بنابراین خودبهخود ما را از وحدت دور میکنند.
با اصطلاحاتی که قبلاً گفتم، میشود معصیتکردن را اینطور توضیح داد: من تا وقتی که با کلمات و استیتهای خوب سروکار دارم، همهچیز را با معنا میبینم، معنای همهچیز را میفهمم و ارتباط همهچیز را با خداوند میفهمم؛ بنابراین اصلاً میتوانم به تمایزها توجه نکنم. مثل اینکه من موجودی هستم که با خداوند سروکار دارم و او چیزهایی به من نشان میدهد؛ اینها چیزهای خوب و جالبیاند و من انگار دارم از همینها تغذیه میکنم؛ همهچیز خیلی خوب است. وقتی در استیتی قرار میگیرم که جزو استیتهای خبیث است و به سمت خداوند بالا نمیرود، یکدفعه چیزی به وجود میآید، وقفهای به وجود میآید: چیزی بیمعنا دیدم، و این باعث میشود مثل اینکه لحظهای فیلم قطع شود و من متوجه شوم که در سالن سینما هستم؛ متوجه شوم که ای وای، همهٔ این چیزهایی که داشتم میدیدم مثلاً تحقق جسمانی دیگری هم دارند، و هزار چیز دیگر هم ممکن است ببینم. معصیتکردن باعث میشود که ما متوجه عالم اجسام و تمایزها شویم و از حالت وحدت بیرون بیاییم.
همهٔ ما اگر حافظهٔ خوبی داشته باشیم این تجربهها را در زندگی خودمان به یاد میآوریم: هرچه به کودکی خودتان بیشتر نگاه کنید، میبینید بیشتر در حالت وحدت بودهاید؛ همینطور پلهپله انگار به عالم پایینتر نزدیک میشویم. اصلاً کودک وقتی متولد میشود، تقریباً همهٔ روانشناسها معتقدند که در عالم وحدت است و تمایز هیچ چیزی را با چیز دیگر نمیفهمد؛ انگار با یک چیز، با یک «غیر بزرگ» به قول لکان، سروکار دارد. بعد مرتب تمایزهای بیشتری میفهمد؛ و هرچه کار بدتری انجام بدهیم، استیتهای بدتری در وجود ما به وجود میآید که ما را بیشتر به عالم کثرت میبرد، یعنی به چیزهایی که به یک معنا موهوماند و انگار وجود واقعی ندارند. بگذریم.
این یک مرحله است. وقتی نگاه میکنید، این به معنای اخراج از بهشت است: وقتی شما متوجه عالم جسمانی شدید، از بهشت بیرون آمدید. بهشت همان جایی است که شما متوجه این چیزها نیستید، با خیال راحت فیلم را نگاه میکنید و خیلی هم لذت میبرید و کاملاً با خدا سروکار دارید، انگار که اصلاً چیز دیگری نیست. پس این اتفاقی است که برای ما افتاد. نهایتاً چیزی که سه جلسه قبل داشتم میگفتم این بود که همهٔ چیزهایی که ما به آنها عرفان میگوییم، از عرفان هندی گرفته تا عرفان شیمیایی و عرفان اسلامی، در واقع انگار راههاییاند که بشر کشف کرده یا به بشر داده شده تا بتواند دوباره به بهشت برگردد.
عرفان بهمثابه بازگشت به وحدت
یعنی به همان حس وحدت با همهٔ جهان برگردد، و اینکه همهٔ زندگی مثلاً پر از نور و لذت باشد؛ و به یک معنا انگار چیزهایی از کودکی دوباره بازگردد. بودن در عالم وحدت در کودکی همراه با ناآگاهی است؛ در واقع کودک به دلیل نوعی ناآگاهی احساس وحدت میکند، مثل آدم که در بهشت است و اصلاً نمیداند عالم اجسام وجود دارد؛ چیزی را نمیداند و برای همین احساس وحدت میکند. متوجه منظورم هستید؟ عرفان برگشتن به احساس وحدت است، ولی نه به این دلیل که چیزهایی را نمیدانیم، بلکه به این دلیل که آنها را یاد گرفتهایم؛ یعنی حالا همهچیز را میدانیم، با وجود اینکه همهٔ اجسام وجود دارند و همهچیز را فهمیدهایم، باز میتوانیم بفهمیم که چرا میشود دنیا را همانطور که قبلاً نگاه میکردیم نگاه کرد. در واقع رسیدن به وحدت است، این بار همراه با آگاهی و نه با ناآگاهی.
در آن جلسه آخرش دربارهٔ عرفان شیمیایی و هندی توضیحهای خیلی خیلی مقدماتی دادم و اصلاً نمیخواهم الان وارد این بحثها شوم. الان عرفان هندی خیلی مد است؛ ذن و یوگا و، به اصطلاح، انواع عرفانهای شرقی در جهان غرب هم خیلی مد است. مد به همان معنایی که لباس مد میشود؛ چیزهای فرهنگی هم مد میشوند. این طبیعی هم هست و به هر حال مثبت است.
عرفان هندی، ذن و عرفان شیمیایی
گرایشپیداکردن به اینجور چیزها نشاندهندهٔ نوعی خستهشدن از حالتی است که به آن رسیدهاند. منتها دلایل واضحی دارد که چرا عرفانهای دینی مد نمیشوند ولی این عرفانهای شیمیایی و هندی مد میشوند؛ تفاوتهایی وجود دارد. نمیخواهم خیلی وارد بحث اینجور چیزها شوم، مثل عرفان شیمیایی که اصلاً حالت شوخی دارد؛ ولی واقعاً این واژه به کار میرود و به آن «عرفان شیمیایی» میگویند: آدم مثلاً با استفاده از مواد شیمیایی حالتهای عرفانی را تجربه میکند — و تجربه هم میکنند؛ یعنی واقعاً اینطور نیست که هیچ چیز نباشد. آنها در اثر مصرف این مواد توهمزا حالتهایی شبیه احساس وحدت را تجربه میکنند. به هر حال گزارشهایی هست از آدمهایی که این قرصها و این مواد شیمیایی را مصرف کردهاند، و در این گزارشها چیزهایی شبیه آنچه در گزارشهای عرفای مثلاً هند و اسلام هست وجود دارد. حالا اینکه واقعاً چقدر نزدیک است، به هر حال حسی از وحدت و عدم تمایز را حس میکنند.
من آن جلسه این بحثها را کردم چون سعی کردم خیلی شبیه بحثهای علمی صحبت کنم. خیلی مختصر یادآوری کنم: در آن جلسه بحث این بود که ما واقعاً ساکن عالم اجسام نیستیم. سعی کردم این را بگویم که در واقع این یک توهم است که من خودم را در عالم اجسام میبینم.
زندگی در منتالاستیت نه در اجسام
واقعیت این است که ارتباط من با عالم اجسام از طریق یک سری، به اصطلاح، سنسور است: من فقط با ۵ حس از عالم اجسام یک سری سیگنال دریافت میکنم. نکتهای که آن جلسه سعی کردم توضیح بدهم این است که ما این سیگنالها را اصلاً خام مصرف نمیکنیم. اولاً یک دور پردازششان میکنیم؛ مثلاً چیزی را که میبینید به یک پترن مسطح تبدیل میکنیم و بعد به یک پترن سهبعدی که تمایز اجسام در آن مشخص است. بعد با استفاده از زبانی که بلدیم، انگار یک بار دیگر اینها را تفسیر میکنیم؛ یعنی وقتی چیزی را درک میکنید، آن را به یک سری معانی تبدیل میکنیم و با استفاده از واژهها و زبان دوباره پردازشش میکنیم. چند مرحله پردازش انجام میدهیم تا حتی یک تصویر ساده را بفهمیم. بنابراین انگار ما خیلی دورتر از عالم اجسام ایستادهایم و ارتباطمان با عالم اجسام خیلی غیرمستقیم است: چیزی باید پردازش شود و به معنا تبدیل شود تا من احساسش کنم.
توضیح خیلی سادهاش این است که من هر چیزی را که میبینم و درک میکنم به منتال استیت تبدیل میکنم و منتال استیت خودم را درک میکنم. من در منتال استیتهای خودم زندگی میکنم، نه در عالم اجسام؛ همهٔ ما در منتال استیتها زندگی میکنیم. یعنی تا مجموعهای از چیزهایی که میبینم و میشنوم به منتال استیت تبدیل نشود، من چیزی از آن درک نمیکنم. بنابراین این احساس که من در عالم اجسام زندگی میکنم به یک معنا درست نیست، چون انگار در جای بالاتری زندگی میکنم: در عالم معانی. به قول هایگیر، ما در زبان زندگی میکنیم، نه در جهان. دقیقاً در فلسفهٔ قرن بیستم خیلیها چنیناند، هم هایگیر و هم هیکنشتاین؛ کاملاً مبنای فلسفهشان این است که ما در زبان زندگی میکنیم، نه در جهان. نمیدانم این اصطلاح را به این صراحت به کار برده باشد، ولی کاملاً مبنای فلسفهٔ هیکنشتاین این است که ما همهچیز را فقط با استفاده از زبان درک میکنیم.
این توضیح را دادم تا متوجه این نکته شوید که در مجموع حرفهایی که زدم، معنایی که به دست میآید این است که انگار مشکل این است که ما یک سری سیگنال دریافت میکنیم و معنایشان را نمیفهمیم. دلیلش چیست؟ بنا به توضیحی که داستان دارد، قبلاً سیگنالهای نابهجایی فرستادیم و استیتهای نابهجایی به وجود آوردیم، یعنی کلمات خبیثی به وجود آوردیم؛ و حالا درکی که از استیتهای خودمان داریم درک درست و خوبی نیست. میخواهم بگویم این یک واقعیت است که من در استیتی غلط، در استیتی بد، قرار میگیرم: منتال استیتهای بد داریم و منتال استیتهای خوب داریم. ملاکش هم همان خبیثبودن و طیببودن است: کدام چیزها به سمت خداوند بالا میروند، کدام طبیعیاند و پایدارند.
میل جنسی خالص چگونه به وجود میآید؟ میگویند که در جایی از این لولهایی که پردازش در آنها انجام میشود اشکالی به وجود میآید. وقتی به تصویری نگاه میکنی که نباید نگاه کنی، این به منتال استیت طیب تبدیل نمیشود؛ احساسی در تو ایجاد میکند که احساسی خبیث است. ارتباط پورنوگرافی با دیدن مثلاً تصویر یک انسان برهنهٔ مرده این است که مثلاً ارتباط جنسی برقرارکردن با موجودی مرده یک استیت بد است و استیت خوبی ایجاد نمیکند. کلی از کارهایی که ما انجام میدهیم نتیجهاش این است که چنین استیتهایی به وجود بیاید.
ببینید، دقیقاً من در آن جلسه خیلی چیزها گفتم و بعد فاصلهای افتاده است. حالا سعی میکنم توضیح بدهم که چرا فاصله افتاده است؛ نمیدانم چگونه باید توضیح بدهم. در آن جلسه مرتب از واژهٔ «ترینشدن» استفاده کردم. ببینید، این منتال استیتها — این را هم دارم کمی با توضیحات علمی میگویم — در مغز چگونه به وجود میآیند؟ مغز مثل یک نورال نتورک است که در اثر تجربیاتی که ما داریم ترین میشود. یعنی منتال استیتی را که تجربه میکنی، حتی اگر خبیث باشد، اثری دارد: بخشی از مغز تو اشتباهی اینطور ترین میشود. بعدها حتی ممکن است آدمی که غریزهٔ جنسیاش — از چه واژهٔ دیگری استفاده کنم؟ این واژه را از بین بردهام و نمیدانم چه بگویم — مثلاً غریزهٔ خانوادهاش، با استفاده از پورنوگرافی دچار اختلال شده است، یعنی بخشی از استیتهای مغزش الان غلط ترین شدهاند، حتی اگر با یک موجود واقعی غیرمرده مواجه شود، دچار میل جنسی بدون شاخ و برگ شود؛ چون اصلاً اینطور ترین شده است. الان دیگر آمادگی عاشقشدن ندارد، آمادگی تشکیل خانواده ندارد، و چیزی غیر از همان میل جنسی خالص منحرف نمیفهمد؛ حتی اگر در موقعیتی قرار بگیرد که این بار موجود مرده نیست، باز دیگر چیزی نمیفهمد. میدانید منظورم چیست؟ معصیتکردن انگار چیزی به وجود آورده، یعنی تأثیری واقعی روی بخشی از مغز تو گذاشته است. بنابراین استیتی که پایدار نیست و پایداری خوبی ندارد، باز انگار چیزی به وجود آورده است.
فرض کنید کلمات طیبه مثل صفحهای است که در بخشهایی از آن بهطور طبیعی چالههایی وجود دارد. اگر چیزی بیندازی، در این چالهها میرود و آنجا قرار میگیرد و دیگر بهراحتی از آنجا درنمیآید. حالا گلولههایی را بهطور رندوم به سمت این صفحه پرت کن: به جاهایی میخورند و اثری از خودشان باقی میگذارند؛ نه اثری خیلی خوب مثل آن چالهها، ولی به هر حال جایی، مثلاً در ذهن تو، به وجود میآید که گاهی اگر گلولهٔ واقعی را بفرستی که بهطور طبیعی قرار است در چالهٔ اصلی برود، ممکن است در یکی از آن جاهای قبلی گیر کند. منتال استیتهایی که تجربه کردهایم مثل همیناند. دقیقاً این اصطلاح در بحثهای علوم شناختی به کار میرود: این منتال استیتها و این ترینشدن مغز، با اصطلاحات سیستمهای دینامیکی، نقطههای اتتراکتور به وجود میآورند؛ مثل اینکه هر تجربهای یک ترینینگ انجام میدهد و یک اتتراکتور به وجود میآورد، و حالا تجربههای نزدیک ممکن است به دام همان اتتراکتور قبلی بیفتند. ما اصولاً جهان را همینطور درک میکنیم: مثل یک سیستم دینامیکی با یک سری اتتراکتور؛ وقتی چیزی را تجربه میکنیم، با قرارگرفتن در یکی از منتال استیتهایی که قبلاً در آن قرار گرفتهایم آن را درک میکنیم؛ تجربه باید خیلی جدید باشد تا جای جدیدی ترین شود. هرچه سن بالاتر میرود، این ترینشدن سختتر هم میشود؛ یعنی نورال نتورکهایی که در مغز وجود دارند واقعاً حالتهای ثابت بیشتری دارند.
بله، استیتهای خبیث ناپایدارند، چون آن حالتهای طبیعیِ از قبل تعبیهشده نیستند. میخواهم بگویم کلمات خبیث هیچوقت به چیزی مستقر تبدیل نمیشوند؛ مثل این است که مقاومت آن صفحه آنقدر زیاد باشد که تو با تجربیات خودت، هرچقدر سعی کنی، نتوانی چالهای به اندازهٔ آنهایی که واقعاً وجود دارند به وجود بیاوری. من خوشم میآید — و شاید دلیلش را توضیح بدهم — که هرچه ممکن است به بحث حالت نظری بدهم، ریاضیاش کنم و از ترینینگ استفاده کنم؛ احساس راحتی بیشتری میکنم.
توضیحم دربارهٔ عرفان شیمیایی این است که دستکم نکتهٔ اصلیاش انگار این است: در یک لحظه، با استفاده از این مواد شیمیایی، وقتی آن مواد مصرف میشوند، این حسهای پنجگانهٔ آدم انگار مختل میشوند؛ ارتباط با این عالم اجسام ضعیف میشود و بعد آدم متوجه سیگنالهایی میشود که وجود دارند ولی بهطور طبیعی متوجهشان نیست. همین الان همهٔ ما غیر از سیگنالهایی که از عالم خارج دریافت میکنیم، سیگنالهای دیگری هم دریافت میکنیم که ظریفترند. اصولاً یک تعبیر عرفان همین است: انگار ترینشدن برای درککردن سیگنالهای دیگری که دریافت میکنیم و معنایشان را نمیفهمیم و به آنها توجه هم نداریم. چرا به آنها توجه نداریم؟ چون به این سیگنالهای عالم اجسام توجه داریم.
در همان جلسه سؤال کردم و آقای عسگری جواب داد که چرا ما به این سیگنالهای عالم اجسام توجه داریم: یک دلیلش این است که ما برای ادامهٔ حیات بیشتر به عالم خارج وابستهایم. بنابراین عالم خارج برای ما چیزی حیاتی است: اگر به عالم خارج توجه کنیم حیاتمان، یعنی حیات طبیعی، ادامه پیدا میکند. درست است؟ یعنی الان آدمهایی که به آن سیگنالهای دیگر توجه نمیکنند حیاتشان مختل نمیشود؛ ولی اگر به سیگنالهای خارجی توجه نکنید، چه عارف باشید چه نباشید، حیاتتان احتمالاً مختل میشود. فکر کنم در عرفان اسلامی اینطور نیست که قرار باشد سیگنالهای خارجی را نگیریم؛ من میگویم توجه کامل به سیگنالهای خارجی برای ادامهٔ حیات کافی است.
نکتهٔ خیلی اساسی این است که اولین لذتهایی که بهطور طبیعی در زندگیمان تجربه میکنیم از طریق سیگنالهای جسمانی است. اینها پایینترین لول لذتبردناند: از غذاخوردن و از چیزهای خیلی سادهای که کاملاً در پایینترین لولاند و میان همهٔ آدمها مشترکاند. اصولاً زحمتی ندارد که از عالم اجسام لذت ببرید.
لذت جسمانی سهلالوصول و لذت معنوی
ولی لذتبردن از چیزهای معنویتر احتیاج به تمرین دارد، و مردم هم تمرین نمیکنند؛ یعنی در فرهنگهایی زندگی نمیکنیم که این را به ما یاد بدهند. میخواهم بگویم فهمیدن، استفادهکردن و لذتبردن از آن سیگنالهای سطح بالاتر احتیاج به کار دارد، در حالی که لذتبردن از غذاخوردن احتیاجی به تمرین ندارد: بچه به محض اینکه متولد میشود لذت غذاخوردن را حس میکند و تا آخر عمرش هم میتواند این لذت را داشته باشد. سیگنال عالم اجسام پایینترین سطح لذت را، که بدون تمرین به دست میآید، در اختیار ما میگذارد، و خیلی طبیعی است که آدم در همان لول باقی بماند.
فرض کنید همین لذتبردن از میل جنسی به معنای خیلی خیلی جسمانی و در پایینترین لولش، یعنی بهعنوان یک چیز فیزیکی و یک لذت فیزیولوژیک: آدم همین را میفهمد؛ بعد از مدتی خسته میشود و لذت بیشتری میخواهد، شیوهٔ کار را عوض میکند و مثلاً پورنوگرافی را ابداع میکند. یعنی اینطور نیست که احساس کند باید چیزهایی به این میل اضافه کند و معنایی برایش پیدا کند تا لذت ببرد. ویژگی همهٔ لذتهای جسمانی این است که بعد از مدتی اثرشان را از دست میدهند؛ نمیتوانی یک عمر مثلاً با میل جنسی به معنای فیزیولوژیکش سر کنی؛ بعد انواع انحرافهای جنسی را تجربه میکنند، یعنی تنوع ایجاد میکنند تا باز در همان لول فیزیولوژیک بمانند و باز احساس کنند که لذت میبرند؛ آخرش هم، نمیدانم، سراغ لذتهای جسمانی دیگری میروند و آن را جانشین میکنند. این لذتهای جسمانی سهلالوصولاند، ولی عمیق نیستند، پایدار نیستند، زود خستهکننده میشوند و به جایی هم نمیرسند. چون از اینها آغاز میکنیم، طبیعی است که گیر بیفتیم؛ باید راهی را طی کنی تا لذتهای سطح بالاتر را ببری.
دقیقاً موضوع این است که ادامهٔ حیات میدهیم و ضرورتی ندارد راهی طی کنیم؛ فرهنگ هم ما را مجبور نمیکند که برای لذتبردن از زندگیات باید به مراحل عرفانی برسی. شنیدهایم، ولی اینطور نیست که شما در فرهنگی به دنیا آمده باشید که این چیزها در آن مستقر شده باشد؛ اصولاً در فرهنگ عامه این حرفها مستقر نمیشود. اکثریت اینطور راه طی نمیکنند و بنابراین این حرفها فرهنگ عمومی نمیشود. همیشه، حتی اگر عرفان به سنت یک جامعه تبدیل شود، به چیزی مثل صوفیگری تبدیل میشود؛ یعنی خودش به سنتی بیمزه و بیمعنا تبدیل میشود، مثلاً خانقاهنشینی. واقعاً فکر میکنید نهضت خانقاهنشینی و صوفیگری چقدر عرفان است؟ شرکتکردن در مجلس سماع و، نمیدانم، قطب و مرشدبازی هم به یک سنت تبدیل شد. به نظرم این نمونهای است از اینکه وقتی عرفان سعی میکند به سنت یک جامعه تبدیل شود، به چیزی کمی لوس و بیمزه تبدیل میشود که هنوز هم ادامه دارد. واقعاً از درون آن خانقاهها چند عارف واقعی بیرون آمده است؟ البته همانطور که در هر فرهنگی عارف به وجود میآید، در فرهنگهای مربوط به صوفیگری هم به وجود آمده است؛ ولی اصولاً در این خانقاهها آدمهای زیادی نمییابید که احساس کنید واقعاً راهی را طی کردهاند. آنها هم در یک سنت، کارهایی را که به آنها گفتهاند انجام دادهاند. اصلاً قرار نیست اینطور باشد؛ ما اینطور به جایی نمیرسیم. عرفان از سنت درنمیآید؛ عرفان همان است که خودت تجربهٔ شخصی داشته باشی و خودت راهی را طی کنی، نه اینکه کسی به تو گفته باشد این کار را بکن و تو هم بکنی.
اما کسی که تجربهٔ لول بالاتر را نداشته و فقط لذتها را در پایینترین لولش تجربه کرده و به هیچ جایی هم نمیرسد، از کجا بداند کجا میخواهد برسد و بالا برود؟ واقعیت این است که آن چالهها واقعاً وجود دارند؛ آن کلمات طیبه وجود دارند. این مثل این سؤال است که من که نمردهام، چگونه میفهمم مردن یعنی چه؟ ولی همهٔ ما خلاصه چیزی از مردن میفهمیم با اینکه نمردهایم. اتفاقهایی که قرار است در آینده برای ما بیفتد، انگار در ناخودآگاه خودمان از آنها مطلعیم. اینطور نیست که بدانیم باید بزرگ شویم، ولی هر بچهای حس اینکه باید رشد کند و در آینده اتفاقی برایش میافتد را دارد. مثلاً فرض کنید بچهای میل جنسی ندارد، ولی نمیتوانید بگویید که این در وجودش تعبیه نشده است. منظورم این است که ما آمادگی رسیدن به حالتهایی را داریم؛ ما موجوداتی هستیم که چیزی در وجودمان تعبیه شده و این واقعاً وجود دارد؛ یعنی نحوهٔ خاصی از خلقت داریم. در مغز شما حالتهایی، به اصطلاح اتتراکتورهای مهمی، هست که باید به آنها برسید و میتوانید در آنها مستقر شوید؛ آمادگیاش الان در مغز شما هست. اینکه تجربه نکردهام معنایش این نیست که هیچ چیز نمیفهمم.
ولی اینکه مصیبت میتواند به اصطلاح محرک باشد، بله، قطعاً اینطور است؛ چون هر کسی که دچار مصیبتها میشود و رنج میکشد، بیشتر به عالم درون خودش توجه میکند. وقتی از بیرون چیز جالبی نمیگیرید و رنج میکشید، به نوعی درونگرا و دروننگر میشوید، و دستکم دروننگری با عرفان مناسبتی دارد. ببینید، عرفان به نوعی فرارکردن از عالم اجسام است. اگر به دلیل مصیبتهایی که دچارش میشوم این فرار شروع شود، شاید واقعاً به عرفان برسم، شاید هم منحرف شوم. اصولاً به بنبست رسیدن در زندگی — آدمی که دنبال لذتهای جسمانی است و در لحظهای خلاصه جایی به بنبست میرسد — میتواند شروع عرفان باشد. میگویند شروع عرفان آگاهی است، یعنی بیدارشدن: مثل اینکه شما در لحظهای خلاصه متوجه میشوید که بابا، من در این دنیا دارم چه کار میکنم؟ این زندگی، زندگی نیست. این میتواند مثلاً با یک مصیبت پیش بیاید؛ مصیبت میتواند عاملی باشد که مرا متوجه کند این دنیایی که اینقدر مشغولش هستم جای خوبی نیست. متوجه هستید؟ بنابراین انگار چیزی از درون به من میگوید که چیز دیگری هست و باید به سمت دیگری بروم. پس دچار مصیبتشدن و به بنبست رسیدن میتواند عامل محرک باشد. عرفان همینطور شروع شد: از آن شجره خوردند و بلایی سرشان آمد، بعد مجبور شدند که عارف شوند، یعنی دوباره برگردند. ما همه باید به نوعی جهنم را تجربه کنیم تا بفهمیم و دوباره سر جایمان برگردیم. مصیبتها میتوانند عامل محرک باشند، ولی عرفان طبیعیتر از این حرفهاست.
به همان دلیلی که این دو جلسه پیش آمد، سدی وجود دارد برای واردشدن به این بحثی که میخواهم واردش شوم. یک سد خیلی اساسیاش این است — و این توضیح خوبی هم هست برای اینکه چرا اینقدر از این توضیحهای علمی استفاده میکنم — که احساس میکنم اگر کسی میخواهد دربارهٔ عرفان صحبت کند، حتماً باید عارف باشد و از حدی بالاتر باشد.
احتیاط در سخن گفتن از عرفان
احساس خوبی ندارم از اینکه آدمی بیاید و دربارهٔ چیزهایی صحبت کند که در حد او نیست؛ انگار آدمی که سطحش کمی بالاتر است باید اینها را تجربه کرده باشد. واقعاً اینکه مدام سعی میکنم این بحثها را تا حد ممکن نظری کنم، برای این است که خودم را توجیه کنم در کار اشتباهی که دارم میکنم، مثلاً با توضیحات فیزیولوژیک. آیهای هست که میگوید چرا آدم حرفهایی میزند که خودش عمل نمیکند؛ این نصیحتی است که خیلی جلوی چشم من است و سعی میکنم این کار را نکنم. برای همین نظری صحبت میکنم تا عملی صحبت نکنم، چون فکر میکنم آدم باید خیلی سطح بالایی باشد تا بیاید و واقعاً مثلاً درس عرفان بدهد. من نمیخواهم درس عرفان بدهم، ولی میخواهم چشماندازی کلی و نظری از اینکه عرفان اسلامی چیست بدهم؛ حتی در همین هم باور کنید شک دارم که بتوانم این کار را خوب انجام بدهم. سعی میکنم. مطمئناً اشکالی ندارد که کسی بحث نظری کند دربارهٔ چیزهایی که ممکن است خودش تجربهٔ عملیشان را نداشته باشد ولی خوب بفهمد، یعنی فکر کند خوب میفهمد.
احساسم این است که در طول تاریخ عرفان اسلامی، آفت مهمی که به وجود آمده همین است که آدمهایی که تجربهٔ عرفانی به معنای واقعی نداشتند، یعنی راه را خوب طی نکرده بودند، ولی فکر میکردند خوب فهمیدهاند، کتاب نوشتند و توضیح دادند، حتی بیشتر از آدمهایی که واقعاً این راه را رفته بودند. عرفان جاذبهای دارد که به هر حال خیلیها میآیند، آن کتاب را میخوانند و گرفتار میشوند؛ گرفتار توضیحاتی میشوند که توضیحات درستی نیستند. این را مرتب تکرار میکنم و احساس رضایت هم نمیکنم. بهعنوان نمونهای از آدمهایی که خیلی هم شهرت دارند، خیلی هم کتاب نوشتهاند و کتابهایشان هم خیلی مهم است، ولی واقعاً احساسم این است که عارف نیستند، از عطار اسم میبرم. ممکن است ایراد از من باشد، یا عطار را به اندازهٔ کافی نخوانده باشم؛ ولی در همین مقداری که خواندهام و دیدهام، هیچ نشانهای ندیدم که این آدم راهی را طی کرده باشد، بلکه نشانههایی دیدم که معنایش این است که این راه را طی نکرده است. ولی خیلی آدم باهوش و با استعدادی بوده و خیلی خوب توصیف میکرده است.
نقد عطار و تذکرهالاولیا
ولی تذکرهالاولیا کتابی است که میتواند کاملاً آدم را گرفتار اوهامی دربارهٔ عرفان کند. من آدمهایی را دیدهام که گرفتار اوهام شدهاند؛ یعنی به عرفان شکلی حماسی دادهاند. آدم فکر میکند میخواهد برود عارف شود، مثل اینکه میخواهد رئیس اداره شود؛ مثلاً به مقاماتی برسد و بعد کرامت پیدا کند. آیا آدمی که وارد راه عرفان میشود تا کرامت پیدا کند و بعد مثلاً جلوی مردم نمایش بدهد — اگر حس اولیهٔ کسی این باشد — به کجا میرسد؟ اگر از عرفان حرف بزنید و از کرامت صحبت کنید، جذاب است و آدمها را جذب میکند؛ همه دوست دارند کرامت داشته باشند. ولی آیا این کتاب خوبی است، یا آدمها را به جای خوبی میرساند؟ یا مثلاً کتاب «منطق و تر» هم همینطور است؛ ماجرای سیمرغ به نظر من چیز دیگری است، توضیحی انحرافی از مسئله؛ شاید من نمیفهمم. من با عطار دشمنی ندارم، ولی هر وقت دربارهٔ این سنت عرفانی حرفی میزنم، اولین کسی که از او اسم میبرم همیشه اوست.
بگذارید نشانههایی هم بگویم که معلوم کند این آدم راهی را طی نکرده است. به نظر من اینجور حرفزدن، حرف آدمی است که راهی را طی نکرده است؛ مثلاً میگوید باید «میان خون» رفت و «از پای فتاده سرنگون باید رفت». قبول دارید که این را کسی میگوید که راه را شروع نکرده است؟ این حس انگار این است که دارد به خودش نهیب میزند؛ به آدمی که مرتب تنبلی کرده و هنوز راه را نرفته است، و با این شعر مرتب به خودش نهیب میزند که این راه را برو. باور کنید آدمهایی که رفتهاند از این حرفها نمیزنند. او هنوز این طرف جاده است و هنوز فکر میکند که باید راه را شروع کرد؛ مثلاً به آدمهایی که همراه خودش آن طرف ایستادهاند نهیب میزند که بیایید وارد این راه شوید. نمیدانم؛ در خیلی جاها، هرچه از عطار میبینم بیشتر برای من این معنا را میدهد که باید «میان خون» رفت.
فکر کنم یک بار توضیح دادم که آدمهایی که این راه را میروند همهاش حرف از شادی و لذت میزنند و اینکه همهچیز خوب است. بگذارید شعری از طباطبایی بخوانم که نشانهٔ این است که این آدم این راه را رفته است؛ به نظرم آدمهایی که راه را رفتهاند راه را اینطور میبینند. میگوید: «من به سرچشمهٔ خورشید نه خود بردم راه / ذرهای بودم و مهر تو مرا بالا برد / من خسی بیسر پایم که به سیل افتادم / او که میرفت مرا به دل دریا آورد». اصلاً احساس نمیکند که کاری کرده است؛ احساس میکند چیزی آمد و او را برد. اول ادعا میکند که به سرچشمهٔ خورشید رسیده و راه را رفته است، و احساسش هم این است که کاری نکرده است؛ نه، نمیدانم، جنایتی هست و نه قتل نفسی. اینهایی که همهاش حرف میزنند که ما نفس را باید کشت و نمیدانم فلان، معمولاً آدمهاییاند که نفسشان را نکشتهاند.
تمثیلی که در قرآن به این موضوع قتل نفس مربوط است این است: از ابراهیم خواسته میشود که اسماعیل را بکشد، و وقتی ابراهیم قبول میکند و اسماعیل هم قبول میکند که این کار انجام شود، وحی میشود که ما همین را از تو خواستیم. این را در رؤیا دیده بود که دارد سر فرزند خودش را میبُرد؛ تا همان جایی که در خواب دیده بود رفت، و بعد گفتند: ما هم تا همینجا را از تو خواستیم؛ اینکه قبول کنی عزیزترین کست را بکشی.
یکی از نشانههایی که عطار این راه را نرفته این است که میگویند تا ۴۰ یا ۵۰ سالگی عطار بوده است؛ بعد کسی آمده و اتفاقی برایش افتاده است. فکر کنم داستان اینطور است: میگویند درویشی آمد دم دکانش و مدتی به عطار زل زد. عطار دکان عطاری خودش را داشت، به مشتریها میرسید و مغازه را مرتب میکرد؛ مشغول دکان خودش بود و مغازهاش را خیلی دوست داشت. درویش مرتب نگاهش کرد، تا اینکه بعد از مدتی عطار برگشت و به او گفت: اینجا چه میخواهی؟ چرا به من زل زدهای؟ گفت: نگاه میکنم و تعجب میکنم که تو که اینقدر غرق این دنیایی و این دنیا را دوست داری، چگونه میخواهی از این دنیا بروی؟ عطار با عصبانیت گفت: تو خودت چگونه میخواهی بروی؟ گفت: من خیلی راحت. بعد رفت آن طرف و دراز کشید؛ عطار مدتی نگاهش کرد و دید برنمیخیزد: مرده بود. به همین راحتی؛ یعنی من هر وقت بخواهم از این دنیا میروم، چون دلبستگی نداشتهام و ندارم و میتوانم؛ عملاً به او نشان داد. میگویند عطار خیلی متأثر شد و دنبال عرفان رفت. نورال نتورکهایش خیلی ترین شده بودند و نتوانست عوض شود. به نظر من آدمی که در ۴۰ یا ۵۰ سالگی وارد راه عرفان شده و تجربههای قبلیاش عطاری بوده، قبول دارید که این گمان را به وجود میآورد که نتواند به جای خیلی بالایی برسد. به نظر من در اشعار و کتابهایش هم نکتهٔ مثبتی نیست.
مولوی دربارهٔ عطار گفته است که «عطار روح بود»؛ او اینطور فکر میکرده است.
نه، واقعاً اینطور نیست. من از اول کلاس چه میگفتم؟ فکر میکنم از حرفهایم این نتیجه میشود که هرچه کسی زودتر شروع کند، هرچه کمتر معصیت کرده باشد و جوانتر باشد، بدیهی است که راحتتر میتواند راه عرفان را بهطور واقعی طی کند. درست است که شما تا آخرین لحظهٔ عمرتان احتمال دارد که بتوانید وارد این راه شوید، حتی در یک لحظه؛ حرفم این است که هرچه سن بالاتر برود، طیکردن راه و رسیدن به جاهای بالا سختتر میشود. همهجای حرفهایم مسئله به نوعی ترینکردن است: توضیح علمی من این است که این عرفان مثل همان ترینکردنی است که به معنای مدرن میگوییم، و واضح است که از نظر فیزیولوژیک هرچه سن پایینتر باشد، ترینینگ راحتتر و بهتر انجام میشود. غیر از اینکه از عمرتان استفادهٔ بیشتری میکنید، رفتن در راه عرفان چنین است که ممکن است مرتب راه بیشتر و بیشتری را بتوانید طی کنید؛ هرچه زودتر شروع کنید راه بیشتری را میتوانید طی کنید. به نظر من این نتیجه از همهجای حرفهای من به دست میآید؛ ولی اصلاً اگر حرفهای مرا هم کنار بگذارید، در هر کاری بدیهی است که هرچه سن پایینتر باشد و زودتر شروع کنید، بهتر به نتیجه میرسید؛ هرچه آدم پیرتر شود، دیرتر میتواند چیزهایی را یاد بگیرد.
ولی چیزی هست، خاصیتی وجود دارد، و آن این است که هر کس دیرتر وارد این راه شود، بیشتر به القای کلمه احتیاج پیدا میکند. آدمی که خیلی معصیت کرده و بعد توبه میکند، اگر خوب موفق شود و همهٔ راه را برود، مرتب کلمات بیشتری را دریافت میکند؛ بنابراین ممکن است خودآگاهیهایش بیشتر شود. آدمی که از اول عمرش، بدون اینکه معصیت زیادی کند، وارد این راه شده ممکن است حرف زیادی برای گفتن نداشته باشد؛ اصلاً نفهمیده است که در عالم کثرت چه میگذرد و فقط لحظهای کثرت را احساس کرده است. بنابراین ممکن است با او حرف بزنید و چیزی دستگیرتان نشود و نتواند چیزی به شما منتقل کند. بنابراین آنهایی که آموزش میدهند آدمهاییاند که یا دیرتر این راه را شروع کردهاند، یا، به احتمال خیلی خیلی بیشتر، کسانیاند که قرار است آموزگار شوند، مثل پیامبران: به پیامبران آگاهی بینهایتی داده میشود، چون قرار است برگردند و به دیگران توضیح بدهند. ولی اگر آدمی خیلی معصیت کرده باشد و بعداً وارد راه شود و راه را خیلی خوب طی کند، لزوماً آگاهیاش بیشتر از آدمی است که عالم کثرت را کمتر تجربه کرده است و حرف بیشتری هم برای گفتن دارد؛ مگر آدمهایی مثل پیامبران که اصلاً به حالتهای شبیه وحی میرسند و در واقع بدون اینکه معصیت کرده باشند، بهطور غیرمستقیم از عالم کثرت آگاه میشوند.
نکتهٔ دیگری هم بگویم: ما در عالمی زندگی میکنیم که گرفتار یک جهان مجازی است؛ این یک گرفتاری است، ولی جهان مجازی خوبی هم دارد. ببینید، الان واقعاً تجربهای که ما میتوانیم از انواع حالتهای خبیث پیدا کنیم — ما در جهانی هستیم که انواع معصیتها در آن گزارش میشوند، در هنر و در مقالات. میخواهم بگویم آدمی که خودش معصیتی نکرده بود، اصلاً درک نمیکرد که در عالم معصیتکاران چه میگذرد؛ ولی ما میتوانیم معصیت نکنیم و از طریق گزارشهای خیلی خیلی موثقی که وجود دارد بفهمیم که در عالم معصیتکاران چه گذشته و چه میگذرد. متوجه منظورم هستید؟ عالم مجازی این حسن را دارد. اینقدر میشود فهمید که در این شاخه، مثلاً میل و غریزهٔ جنسی، چه اتفاقهای عجیبی ممکن است بیفتد، چون نیمی از فرهنگ غربی قرن بیستم، از شعر و داستان گرفته تا، چه میدانم، ترانه و همهچیز، حولوحوش همین است و اینکه این آدمها چه تجربیاتی کردهاند؛ تجربیات معصیتکارانهای که گزارش میدهند. بنابراین ما بهطور غیرمستقیم آگاهی خوبی از عالم کثرت داریم.
حالا بگذارید دستکم با حفظ احتیاط شروع کنم، چون به هر حال نوعی مقاومت درونی هم در مقابل گفتن این حرفها دارم؛ شک نکردهام که میخواهم این حرفها را بزنم. فکر میکنم دربارهٔ این داستان نمیشود صحبت کرد مگر با واردشدن به این بحث: مسئلهٔ سقوط به عالم اجسام و دوباره برگشتن به همان عالم — ببخشید، عالم اولیه.
اول توصیفی بکنم از فرق میان این عرفان شیمیایی، لول بعدیاش یعنی عرفان هندی، و بعد عرفانهای دینی، بهخصوص عرفان اسلامی؛ سعی میکنم بگویم که به نظر من از جهتی چرا کاملترین نوع عرفان است. ببینید، عرفان شیمیایی را که مسخرهبازی است کنار بگذاریم. دقیقاً به نظر من قویترین چیزی که میتوانید به سمت آن سطح پرتاب کنید همین چیزهای شیمیایی است، و اگر کسی بخواهد مطمئناً راههای عرفان را برای خودش ببندد، با اینها ممکن است اصلاً راه به سمت آن چیزها کلاً بسته شود، چون تجربههای شبهعرفانی غلطی به دست میآورید: چیزهایی شبیه تجربهٔ عرفانی، ولی نادرست؛ اینها اصلاً غلطاند. ولی عرفان هندی و، نمیدانم، بودیسم اینطور نیستند؛ چون طبیعیاند، تجربههایشان تجربههای غلطی نیست.
نکتهٔ اول دربارهٔ عرفان شیمیایی این است که اصولاً احتمال اینکه تجربه با یک بار امتحانکردن حالتی به دست بدهد پایین است؛ اکثر گزارشها این است که در دفعات اول تجربهها اصلاً هیچ شباهتی به تجربهٔ عرفانی ندارند و کمکم این اتفاق برایشان میافتد؛ و اعتیادآور هم هستند. بعد اینکه اصلاً تجربههای درستی نیستند و مثل تجربهٔ موهومیاند که شباهتهایی به تجربهٔ عرفانی دارد. من واقعاً احساسم این است که اصلاً ممکن است یک سری نورال نتورک را چنان مختل کند که دیگر هیچوقت نشود برگشت و مثلاً چیزی طبیعی را تجربه کرد؛ احساسم کاملاً این است. حداکثر تأثیری که تجربهٔ عرفان شیمیایی روی آدم میتواند بگذارد این است که این احساس را به او میدهد که عرفانی هست؛ و فکر کنم این را با خواندن به اندازهٔ کافی شعر و ادبیات و کتاب هم میشود فهمید. میخواهم بگویم چیزی به شما نمیدهد و ادامهای ندارد، جز اینکه این آدمها لحظهای متوجه میشوند که حالتهای عرفانی خیلی جالبی میتواند وجود داشته باشد. ولی ممکن است — میگویم ممکن است؛ نمیتوانم قطعاً بگویم.
غیر از آن دو توضیحی که اول دادم: اولاً گزارشها نشان میدهند که در دفعات اول حتی بعضی از آدمها اصولاً دچار تجربهٔ عرفانی نمیشوند؛ همهٔ آدمها اینطور نیستند که با این چیزهای شیمیایی حالت عرفانی را تجربه کنند؛ شاید به چیزهای دیگری احتیاج دارند. اینها مواد شیمیایی خاصی هم هستند. اصطلاحی هست، «دورز و پرسپشن»، برای الاسدی و مصرف الاسدی؛ این اسم یک کتاب است و گروه «دو دور» این کتاب را کتاب مقدس خودش میدانست. استعاره و تمثیلش این است که این چیزها، الاسدی و اینها، درهای ادراک را باز میکنند؛ بعضی از درها را باز میکنند، و برای بعضی از آدمها ممکن است تأثیری نداشته باشند. بگذریم؛ اگر از من بپرسید، اصلاً یک بار هم مصرف نکنید؛ حداکثرش مثل اثباتی وجودی است که عرفان وجود دارد و چیز خیلی خوبی است، و بعد ممکن است دیگر نتوانید راهش را بروید.
عرفان هندی: انسان بهمثابه چشم
در عرفان هندی، بگذارید بهعنوان مقدمه بگویم، اشکالی که هست این است که — باز نه همه، ولی عمدهٔ مکاتب عرفانی هندی — انسان را به نوعی به چشم تبدیل میکنند، چشم خالص، که انگار فقط نظارهگر وحدت جهان است. اصطلاحی که به کار میبرم این است: مثل انسانی که فقط چشم است و دست ندارد. یعنی عرفان هندی عرفانی نیست که به شما یاد بدهد زندگی کنید؛ به قول همان چیزی که در قرآن است، در بازارها بروید، معامله هم بکنید و وحدت را هم داشته باشید. عرفان هندی به شما یاد میدهد که در گوشهای بنشینید و در آن حالتی که مدیتیشن میکنید و تمرکز میکنید وحدت را حس کنید؛ و میدانید که واقعیت جهان همان وحدتی است که آنجا حس میکنید. ولی وقتی از غارتان بیرون میآیید، دیگر واقعاً وحدت را نمیبینید، یعنی تمایزها را بیشتر میبینید؛ لازم دارید که مثلاً مرتب آن مدیتیشن را تکرار کنید و وحدت را حفظ کنید، آن هم در حدی که فقط مشاهده میکنید و نمیدانید چه کار باید بکنید.
عرفان هندی نهایتاً، برای بعضی که به آن نهایت میرسند — بهخصوص بودیسم بیشتر این حالت را دارد — حالت فرزانگیای که ایجاد میشود، یعنی رسیدن به آن حالتی که به اصطلاح رسیدن به بودا یا نیروانا است، اولاً بهشدت حالت شناختی دارد؛ ثانیاً خودشان از آن بهعنوان نوعی نیستی یاد میکنند: انسان وجود خودش را از یاد میبرد. این حالتها حالتهای درستیاند؛ یعنی شناختهایی که آنها پیدا میکنند همان چیزی است که باید شناخت: درک وحدت عالم و منحلشدن تمایزها. اینها را واقعاً میدانستند و در کتابهایشان هست. تجربهٔ مشترک همهٔ انواع عرفان همین است، حتی عرفان شیمیایی: رسیدن به حسی از وحدت. علم هم همین را به شما میگوید: از نظر علمی، تمایز میان شما و جهان فیزیکی چیست؟ شما در جهانی فیزیکی زندگی میکنید که در آن در نوعی یگانگی به سر میبرید؛ یعنی به یک معنا میشود گفت حقیقت واضحی است که ما آن را نمیبینیم؛ حجابهایی هست که مانع دیدن میشود و اینها در واقع میتوانند کنار بروند.
میخواهم بگویم که در عرفان چینی و بودایی و عرفان هندی، اصولاً گرایش بیشتر به مشاهده و در واقع شناخت است، همراه با عمل نیست، و نمیتوانید در واقع در جهان زندگی عادی کنید. البته مکتبی در عرفان هندی وجود دارد — تا ایراد بیخودی نگرفته باشیم — که به آن تانترا میگویند؛ از اول اصلاً هدف در مکتب تانترا همین است که شما در جهان زندگی کنید و وحدتتان را هم داشته باشید. الان تانترا خیلی مد است؛ اگر این واژه را در اینترنت جستوجو کنید، میبینید چقدر کتاب وجود دارد. بگذریم؛ در تانترا آموزشهایی هست که سعی میکند دربارهٔ هر حالتی که در زندگی عادی پیش میآید، آن وحدت را آموزش بدهد و اینکه چگونه میشود آن را دید؛ در واقع یک سری آموزشهای نظری است. به هر حال در عرفان هندی هم از این چیزها وجود دارد، ولی گرایش کلی در بودیسم و عرفان هندی این است که آدم بیشتر مشاهدهگر است؛ عرفان، عرفان شناختی است نه عرفان عملی.
میخواهم سعی کنم بگویم که در عرفان اسلامی اصولاً چه هست و تفاوتش با آن عرفانها چیست؛ نمیخواهم تطبیق بدهم و مقایسه کنم، فقط بیشتر میخواهم توصیف کنم که عرفان اسلامی چیست. اول میخواهم شروع کنم با اینکه آن نقطهٔ انتهایی که در عرفان اسلامی قرار است آدم به آن برسد چیست: انسانی که مثلاً راه را طی کرده و به جایی رسیده است، مثلاً پیامبران، به چه رسیدهاند؟
نهایت عرفان اسلامی: کارگزار خداوند
ما تقریباً میدانیم الان کجا هستیم: سقوط کردهایم، مثلاً در عالم اجسام سقوط کردهایم. حالا قرار است به کجا برویم؟ بعداً دربارهٔ اینکه این راه چگونه طی میشود توضیحهای کلی میدهم. اول از نظر عملی بگویم، چون واضحتر است: آدمی که به انتهای سیر خودش رسیده، از نظر عملی به چه رسیده است؟ یعنی چگونه زندگی میکند و چگونه عمل میکند؛ سیگنالهای خروجیاش چگونهاند، چه سیگنالهایی میفرستد و چگونه واقعاً در جهان زندگی میکند. در یک کلمه میشود گفت که انتهای عرفان این است که آدم باید از هر چیزی که ذرهای رنگ خودخواهی داشته باشد کاملاً رها شده باشد؛ یعنی هیچ کاری را برای خودش انجام ندهد. یعنی چه؟ یعنی این آدم واقعاً اینطور باشد که همهٔ کارهایی که انجام میدهد، به این دلیل انجام میدهد که این کارها درستاند، نه برای اینکه مثلاً به نفع من است. یعنی آدمی که به انتهای عرفان رسیده، حق را تشخیص میدهد و دقیقاً مطابق با حق عمل میکند، ولو اینکه برای خودش سخت و نامطبوع باشد و برخلاف منافع و مثلاً امیال خودش باشد. انگار در آدمی که به انتهای راه رسیده، دیگر میلی غیر از میل به حقیقت و میل به درست رفتار کردن وجود ندارد؛ امیال دیگری وجود ندارد که باعث شود خطایی از او سر بزند.
ببینید، انتهایش این است که یک پیامبر، یا انسانی که در سنت به او «انسان کامل» میگویند، از نظر عملی به جایی رسیده که مثل یک ایجنت است، مثل نمایندهٔ خداوند به معنای واقعی کلمه؛ یعنی در هر لحظه کاری را میکند که خداوند میخواهد این آدم الان بکند. اولاً خواست خداوند را تشخیص میدهد؛ یعنی زندگیاش اینطور است که در هر موقعیتی که قرار میگیرد، حرکت درست، بهترین حرکت ممکن، را انجام میدهد. من در داستان یوسف خیلی روی این تأکید کردم: حضرت یوسف مثلاً دوست دارد پدرش را ببیند و دوست دارد پیش پدرش برگردد، ولی به او میگویند که نباید این کار را بکند؛ او هم همان کاری را انجام میدهد که از او میخواهند، چون آن کار، کار درست است. او میل دارد خانوادهاش را ببیند و در حسرت دیدنشان است؛ میسوزد، ولی این هیچ تأثیری در عملش نمیگذارد؛ یعنی این میل به دیدن خانواده چیزی است که انگار در عملش تأثیر ندارد. کار درست این است که به برادرانش آسیب نرساند و سعی کند برادرانش مثلاً اصلاح شوند؛ کاری را که خداوند از او میخواهد انجام میدهد.
بنابراین کلمهٔ «ایجنت» را به کار میبرم: مثل آدمی که جایی کارگزار است، انسان به کارگزار خداوند تبدیل میشود؛ یعنی در اینجا به دنیا آمده و میفهمد که چه کارهایی باید بکند و همان کارها را دارد میکند. اینکه به نفع من است یا به ضرر من، برای من مطبوع است یا با من سازگار است، لذت میبرم یا لذت نمیبرم، سخت است یا راحت، اینها اصلاً کلاً کنسل شده است. آدمی که به کارگزار خداوند تبدیل شده، هر لحظه همان کاری را که باید بکند انجام میدهد، بدون هیچ توجهی به خودش و امیال و عواطف و چیزهایی که ممکن است دوست داشته باشد انجام بدهد؛ به اینها در واقع بیتوجه است. انتهای عملیاش این است که امیال به نوعی از بین میروند، یعنی میل به غیر خدا از بین میرود — نه اینکه از بین برود؛ در مقابل میل به خداوند تضعیف میشود؛ از بین که نمیرود. خلاصه هر کسی امیالی دارد؛ یوسف در تمام این مدت میل دارد پدرش را ببیند، ولی میل بزرگتری برایش وجود دارد که مانع میشود امیالی که امیال شخصیاند در رفتارش تأثیر بگذارند؛ همیشه درست رفتار میکند.
هیچ راهی برای اینکه آدم درست رفتار کند غیر از این نیست. عرفان تنها راهی است که با آن به جایی میرسید که میتوانید بگویید من در زندگیام درست رفتار میکنم: اولاً میفهمم درست یعنی چه، و در هر لحظه بهترین کار ممکن چیست. دوم اینکه کسانی که به اینجا رسیدهاند قدرت این کار را دارند، یعنی امیال دیگری ندارند. و نکته این است که اصلاً همان امیال دیگرند که باعث میشوند ما کار درست را نفهمیم و اشتباه تشخیص بدهیم. حالتهای طبیعی و فطری، حالتهای درستیاند.
اخلاص و عبادالله المخلصین
اگر شیطان نیاید و مثلاً چیز غلطی را درست جلوه ندهد و شما اشتباه نکنید، اگر کار خطایی نکنید، همیشه همان کار درست را انجام میدهید. درست است؛ معصیت است که همهٔ این مشکلات را به وجود میآورد، چه شناختی چه عملی؛ و معصیت هم در واقع نتیجهٔ کذب است. مثلاً اگر آن دروغ را از آن کس نشنیده بود، کار بدی هم نمیکرد؛ چیزی را گفتند که خاصیتش این است، و او هم کاری را کرد. بگذریم.
نکتهٔ خیلی مهمی وجود دارد: امیال در وجود انسان هستند و همهٔ اینها باید زیر یک میل واحد قرار بگیرند. این نکته از اول وجود ندارد؛ با تمرینکردن به آن میرسیم. حضرت آدم همهٔ امیال را در وجودش داشت؛ اینکه یک میل بر بقیهٔ میلها غلبه کند، با تمرین به دست میآید. ولی آن میلها میلهای درستیاند؛ با کذب است که میشود از آن میلها سوءاستفاده کرد. مثلاً میل به جاودانگی میل درستی است، ولی شیطان با یک دروغ از میل به جاودانگی سوءاستفاده کرد. ما پر از امیال مختلفیم؛ قرار نیست این امیال و عواطف را از دست بدهیم، ولی قرار است میل و عاطفهٔ عمیقی وجود داشته باشد که بر همهٔ اینها «دامینیت» کند؛ یعنی آنها را زیر سلطه قرار دهد. «تحت دامین» کلمهٔ قشنگی است؛ ما در فارسی چیز درستوحسابی نداریم که جایش بگذاریم.
این معنای کارگزارشدن و ایجنتشدن را مثال بزنم: شما الان غذا میخورید چون میل دارید بخورید و لذت میبرید، یا چون خوردن خوب و لازم است؟ آدمی که به آخر سیر میرسد، حتی خوردنش هم از این نوع است. ببینید، مسئله دورشدن از خودخواهی و خودبینی است. بگذارید اینطور به شما بگویم: شما چرا اینقدر به خودتان توجه دارید؟ چرا از صبح که بیدار میشوید توجهتان به خودتان خیلی زیاد است و به ایشان به اندازهٔ خودتان توجه نمیکنید؟ من میتوانم سؤال کنم؛ میتوانم سؤال کنم که چرا به آدمهای دیگر به اندازهٔ خودم توجه نمیکنم. میخواهم بگویم آخر کار این است که به حالت عدالت کامل برسید: من مثلاً چه برتریای نسبت به دیگران دارم که همهاش به فکر خودم هستم؟ چرا به فکر دیگران نیستم؟ آن وقت شما دیگر اصلاً به فکر خودتان نیستید؛ به فکر همه هستید، مثلاً به فکر تمام جهان هستی. ولی چون خداوند شما را ایجنت قرار داده است، با این جسم میتوانید غذا بخورید، و غذا میخورید.
نمیدانم منظورم را میفهمید یا نه. من میتوانم توجه به خودم را معقول کنم: من بر جسم خودم سلطه دارم و بر جسم ایشان سلطه ندارم؛ میتوانم دست خودم را بالا بیاورم، ولی دست ایشان را نمیتوانم بالا بیاورم. خداوند مرا اینجا قرار داده است؛ من غذا میخورم چون این جسم به انرژی احتیاج دارد. هر کاری که برای خودم میکنم و از آن لذت هم میبرم، کارهایی است که باید بکنم؛ خارج از بایدها و نبایدهای کلی هیچ کاری انجام نمیدهم و لازم نیست انجام بدهم. این بهطور آبستره یک انسان کامل است: آدمی که حتی توجهش به خودش هم به امر خداست. خداوند به شما میگوید که باید به خودتان توجه کنید و شما توجه میکنید؛ اگر نمیگفت، نمیکردید. واقعاً بتوانید این حرف را بزنید که اگر خدا به من نگوید که مثلاً به خودم توجه کنم، اصلاً توجه نمیکنم. ما میگوییم عقل، که به شما میگوید چه کاری درست است؛ همان چیزهایی که خداوند در بیرون از طریق پیامبران به شما گفته، در درون هم چیزی که ما اسمش را عقل میگذاریم به ما میگوید.
این همان چیزی است که در قرآن به آن «اخلاص» میگویند. یعنی اخلاص این است که همهٔ امیال تحت سلطهٔ یک میل واحد قرار بگیرند. اخلاص در واقع راه رسیدن به بهشت و استقرار در بهشت است. کسی که به اخلاص برسد، دیگر شیطان نمیتواند کاری با او بکند. تنها کاری که شیطان میتواند بکند این است که با استفاده از امیال و بر اساس دروغها و اوهام، شما را به کاری وادار کند که کار درستی نیست. وقتی میلها همه تحت سلطهٔ مثلاً عشق به خداوند و میل به خدا قرار گرفتند و شما به معنای مطلق کلمه کارگزار شدید، دیگر هیچ دروغی هم نمیتواند شما را از آن چیزی که به آن رسیدهاید دور کند. همین چیزی است که در این داستان میآید: خداوند به شیطان میگوید که با همه میتوانی کار داشته باشی، مگر «عبادالله المخلصین»؛ یعنی ایجنتهایی که میل به دیگران ندارند. این واژهٔ «عبد» و «بنده» دقیقاً به معنای کارگزار است: کسی که فرمانبر خداوند است؛ کارهایی را میکند که به او میگویند باید بکند؛ کارهایی را که باید بکند انجام میدهد، نه کارهایی را که دوست دارد یا مطابق میل خودش است.
حالا اصلاً واقعاً کاری هست که به نفع آدم باشد ولی به نفع همه نباشد؟ میخواهم بگویم این خودش وهم است که کارهایی وجود دارد که به نفع من است ولی به نفع دیگران نیست و من باید آن کارها را مثلاً کنار بگذارم. غذاخوردن من به نفع همه است، چون من انرژی میگیرم و خوب است که همهٔ آدمها انرژی داشته باشند؛ اگر آدم خوبی باشیم، غذاخوردن هم به نفع همه است. خیلی ساده بگویم: نفع من این است که به همان بهشت برگردم؛ پس راهی وجود ندارد جز اینکه کارگزار مطلق و مخلص شویم. مگر نفع من همین نیست؟ مثلاً فرض کنید اگر لیوانی آب باشد و من کنار پیغمبری باشم، نفع من در این است که آن لیوان آب را بدهم. همیشه انجامدادن کار درست به نفع من است، چون نفع بزرگی دارد؛ نفع بزرگی در این دنیا وجود دارد و آن رسیدن به همین حالت است.
اگر سؤالهای دورازذهن نپرسیم، استدلال من خیلی ساده است: یک وقتی هست که شما احساس کنید هدفتان در زندگی شده است رسیدن به عرفان؛ راه رسیدن به عرفان و منتهای رسیدن به عرفان این است که کار درست را، که به نفع من هم هست، انجام بدهی. پس آن وقت چیز دیگری به نفع شما نیست؛ این وهم است که چیزهای خصوصی و شخصیای به نفع من است. در واقع فرض آدمی که این حرف را میزند این است که غیر از عرفان و این راه کلی که باید طی کند، مشغول کارهای دیگری است، همانهایی که دوست دارد، و فکر میکند حالا آن کارها را انجام بدهد چه میشود؟ هیچ نمیشود. واقعیتش این است که اگر اینطور فکر کنید که آدمی تصمیم گرفته هدفش در زندگی فقط و فقط رسیدن به عرفان باشد، معلوم است که هیچوقت نباید به نفع خودش توجه کند؛ یعنی توجه به نفع شخصی خودش در مقابل جمع، اگر هم وجود داشت، کار بدی بود و او به آن هدف اصلیاش نمیرسید.
از نظر شناختی هم باز انتهای راه از بین رفتن کامل خودبینی است. من مرتب دنیا را از دید خودم نگاه میکنم؛ انگار موجودی هستم که همهاش از این دیدگاه محدود، مثلاً بشری، به دنیا نگاه میکنم، از دید موجودی مثل من که الان دارم زندگی میکنم. اینکه چقدر میشود این را توسعه داد و به دیدگاهی نزدیک شد که خداوند دنیا را با آن میبیند: اینکه دنیا را انگار از قلهٔ هرم نگاه کنم، نه از این جای کوچکی که هستم. فکر کنم این چیزی است که در همهٔ آدمها هست: اینکه به نوعی دیدگاهشان را از این محدودیت جدا کنند. اصلاً راه شناختن جهان، یعنی شناختن واقعی جهان، این است که شما از این قالب محدود و از این دیدگاه محدود نگاه نکنید و دید کلیتری به جهان داشته باشید. به دلیل خودبینی، و اینکه از طرف خودم و از این محدودهٔ خودم نگاه میکنم، وحدت عالم را درک نمیکنم. اصلاً شناختن این است که شما انگار از جای بالاتری نگاه کنید؛ رسیدن به دیدن دنیا از جایی که نزدیک به آن قله است، نه از طرف خودم، تا بتوانم به جهان آنطور که هست نگاه کنم. این به آن مربوط است که خودبینی را در خودم از بین برده باشم.
عبارت بسیار جالبی از یکی از عرفای جالب هست: عرفان در دو چیز است، یکسان نگریستن و یکسو نگریستن. یکسان نگریستن یعنی اینکه شما چرا باید میان خودتان و دیگری فرق بگذارید؟ همهٔ موجودات عالم یکساناند، چون همه مخلوقات خدایند. اینکه من خودم را بیشتر دوست داشته باشم، بیشتر به فکر خودم باشم و از ناحیهٔ خودم به دنیا نگاه کنم، چیزی است که با عرفان سازگار نیست.
یکساننگریستن و یکسو نگریستن
عارف به جایی میرسد که همهٔ موجودات در نظرش یکساناند و خودش هم یکی از آن موجودات است؛ اینطور است که وحدت عالم را میشود دید. در واقع نکتهٔ اصلی این است که خودخواهیها و خودبینیها و آن امیال کاذبی که داریم مانع میشوند که جهان را واقعاً آنطور که هست ببینیم و آنطور که درست است رفتار کنیم. این حالت شناختی نهایتاً به اینجا میرسد که شما یاد میگیرید همهچیز را همانطور ببینید که انگار از اول در بهشت میدید؛ یعنی هر واقعیتی را که در جهان، در عالم کثرت، مشاهده میکنم، انگار به صورت ظهور اسماء الهی ببینم؛ نه اینکه بنشینم و بعداً فکر کنم. یعنی اصلاً جهان را که نگاه میکنم چیزی جز ظهور اسماء الهی نبینم؛ یاد بگیرم که اینطور نگاه کنم. رسیدن به وحدت یعنی رسیدن به اینکه شما واقعاً هر جا را نگاه میکنید، چیزی جز کلمات نمیبینید، و این کلمات در واقع به همان اسماء الهی بازمیگردند.
توضیح دیگری هم میشود داد: رسیدن در سیر و سلوک معنای واقعی هم دارد. یعنی از دید فلسفی، ما واقعاً موجودی هستیم که در آن هرم جایی را اشغال کردهایم؛ از نظر وجودی، این واقعاً به معنای بالارفتن در آن هرم است: وجود شما به موجود متعالیتری تبدیل میشود. وقتی درست عمل میکنید و درست نگاه میکنید، واقعاً جایگاه شما در آن هرم — که هرمی واقعی است — به قله نزدیک میشود. اینکه از تقرب به خدا حرف میزنند یعنی واقعاً شما موجودی هستید که در عین حال که جسمتان این پایین حفظ شده است، توجهتان به آن بخشی از وجودتان است که خیلی نزدیک به قلهٔ هرم است؛ یعنی بالارفتن به معنای واقعی کلمه است.
عرفا از این حرفها زیاد زدهاند که نقطهٔ اوج هرم جایی است که در آن تعین نیست؛ آخرش جایی است که انگار تعین وجود ندارد: وجود مطلق. اصلاً در فلسفه از خداوند بهعنوان وجود مطلق اسم برده میشود، یعنی وجود بدون هیچ تعین و نام و نشانی. اینجا اصطلاحی عرفانی وجود دارد: مثلاً در شعر حافظ «عنها»؛ وقتی میگوید «عنها»، منظور آن هویت الهی است که میگویند اسماء و صفاتی هم ندارد؛ یعنی عدم تعین مطلق. اینکه چرا این سیر عرفانی نهایتاً به این منجر میشود که میزان تعین انسان کاسته شود: اینطور است که قرب به خداوند معنای واقعی پیدا میکند؛ یعنی هرچه بیشتر در خودتان باشید، موجود متعینتری هستید.
ببینید، همهٔ کارگزاران خدا: اگر شما کارگزار مطلق خداوند شوید، دیگر ابراهیماید؛ اصلاً همان شدهاید؛ مثل اینکه یک بار دیگر ابراهیم در این دنیاست و فقط جسمش فرق میکند. منظورم چیست؟ همهٔ پیامبران انگار یک چیزند، چون همهشان یک کار میکنند و یکجور به دنیا نگاه میکنند؛ آدمی که به آن آخر میرسد انگار تکرار همهٔ آدمهای قبلی است که به آنجا رسیدهاند. در بودیسم اصطلاحی دارند که رسماً میگویند فلانی بودا شده است؛ بودا انگار چیزی است، نه یک آدم؛ شما میتوانید بودا شوید؛ جسمتان مهم نیست؛ بوداشدن یعنی اینکه یک بار دیگر آن حقیقت در عالم دارد تکرار میشود.
سعی کردم توصیف کنم که آخرش، یعنی نهایت عرفان اسلامی، چیست. فرق اساسیاش با عرفان هندی این است که در عرفان اسلامی قرار نیست کسی چشمش را ببندد و سیگنالی دریافت نکند تا بتواند خودش را در حالت وحدت حفظ کند. آدمی مثل پیامبران میتواند با همهجور واقعیتی سروکار داشته باشد و در عالم وحدت هم باشد؛ حتی میشود مثلاً با بنیاسرائیل همسفر شد و در عالم وحدت بود. فکر کنم بزرگترین هنر را از این نظر موسی نشان داد، که گرفتار قوم عجیبوغریبی شد که مرتب موقعیتهای عجیبی پیش میآوردند.